൭. സപ്പാണകവഗ്ഗോ

൧. സഞ്ചിച്ചപാണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൨. സത്തമസ്സ പഠമേ ഉസും സരം അസതി ഖിപതീതി ഇസ്സാസോ. ന ഹേത്ഥ കിഞ്ചി ജീവിതം നാമ വിസും തിട്ഠതീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ പാണേതി സത്തേ. അപ്പമത്തേന വത്തം കാതബ്ബന്തി യഥാ പാണകാനം വിഹേസാപി ന ഹോതി, ഏവം സല്ലക്ഖേത്വാ ഓതാപനസമ്മജ്ജനാദിവത്തം കാതബ്ബം. സേസം വുത്തനയമേവ.

സഞ്ചിച്ചപാണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൭. ദുതിയേ ഉദകസണ്ഠാനകപ്പദേസേതി കദ്ദമപാസാണാദിഭൂമിയം. തത്ഥാതി ആസിത്തേ കപ്പിയഉദകേ. സേസം വുത്തനയമേവ.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉക്കോടനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൯൨. തതിയേ ‘‘തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗന്ത്വാ’’തി വുത്തത്താ യസ്സ അധികരണം സങ്ഘകമ്മേന നിഹതം, തസ്സ സമ്മുഖേ ഏവ ഉക്കോടേന്തസ്സ പാചിത്തിയം. പരമ്മുഖേ പന ദുക്കടമേവ.

൩൯൫. ‘‘ധമ്മകമ്മേ അധമ്മകമ്മസഞ്ഞീ ഉക്കോടേതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തത്താ അനാദരിയതാദി വിയ ഉക്കോടനം സയം അകുസലം ന ഹോതി, ധമ്മകമ്മസഞ്ഞായ, പന വിമതിയാ ച ഉക്കോടനേനേവ അകുസലം ഹോതി. യഥാധമ്മം നിഹതതാ, ജാനനാ, ഉക്കോടനാതി തീണി അങ്ഗാനി.

ഉക്കോടനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൯൯. ചതുത്ഥേ ആപത്തിം ആപജ്ജതിയേവാതി ധുരനിക്ഖേപപക്ഖേ വുത്തം. വത്ഥുപുഗ്ഗലോതി ആപന്നപുഗ്ഗലോ. ഛാദേതുകാമതായ ഹി സതി ഏവ അവസ്സം അഞ്ഞസ്സ ആരോചനം വുത്തം, വത്ഥുപുഗ്ഗലസ്സ ച ആരോചനാ നാമ ന ഹോതീതി പടിച്ഛാദനമേവാതി അധിപ്പായോ. കോടി ഛിന്നാ ഹോതീതി ഛാദേസ്സാമീതി ധുരനിക്ഖേപേ സതിപി പുഗ്ഗലപരമ്പരായ ഗച്ഛന്തീ ആപത്തികോടി ഛിജ്ജതി.

൪൦൦. ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠി ച കായസംസഗ്ഗോ ചാതി അയം ദുട്ഠുല്ലഅജ്ഝാചാരോ നാമാ’’തി ഇദം ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ…പേ… ആദിതോ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി ദുട്ഠുല്ലോ നാമ അജ്ഝാചാരോ, സേസാനി അദുട്ഠുല്ലോ. സുക്കവിസ്സട്ഠികായസംസഗ്ഗദുട്ഠുല്ലഅത്തകാമാ പനസ്സ അജ്ഝാചാരോ നാമാ’’തി (പാചി. അട്ഠ. ൮൨) ഇമിനാ വചനേന വിരുജ്ഝതീതി വീമംസിതബ്ബം. പുഗ്ഗലപേമേന ഛാദയതോ ചേത്ഥ ‘‘അഞ്ഞേ ഗരഹിസ്സന്തീ’’തി ഭയവസേന ഛാദനക്ഖണേ പടിഘോവ ഉപ്പജ്ജതീതി ‘‘ദുക്ഖവേദന’’ന്തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഉപസമ്പന്നസ്സ ദുട്ഠുല്ലാപത്തിജാനനം, പടിച്ഛാദേതുകാമതായ ധുരനിക്ഖേപോതി ദ്വേ അങ്ഗാനി.

ദുട്ഠുല്ലസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൦൨. പഞ്ചമേ രൂപസിപ്പന്തി ഹേരഞ്ഞികസിപ്പം. ഗബ്ഭേ സയിതകാലേന സദ്ധിം വീസതിമം വസ്സം പരിപുണ്ണമസ്സാതി ഗബ്ഭവീസോ.

൪൦൪. നിക്ഖമനീയപുണ്ണമാസീതി സാവണമാസസ്സ പുണ്ണമിയാ ആസാള്ഹീപുണ്ണമിയാ അനന്തരപുണ്ണമീ. പാടിപദദിവസേതി പച്ഛിമികായ വസ്സൂപനായികായ. ദ്വാദസ മാസേ മാതു കുച്ഛിസ്മിം വസിത്വാ മഹാപവാരണായ ജാതം ഉപസമ്പാദേന്തീതി അത്ഥോ. ‘‘തിംസ രത്തിന്ദിവോ മാസോ, ദ്വാദസമാസികോ സംവച്ഛരോ’’തി (അ. നി. ൩.൭൧; ൮.൪൩; വിഭ. ൧൦൨൩) വചനതോ ‘‘ചത്താരോ മാസാ പരിഹായന്തീ’’തി വുത്തം. വസ്സം ഉക്കഡ്ഢന്തീതി വസ്സം ഉദ്ധം കഡ്ഢന്തി, ‘‘ഏകമാസം അധികമാസോ’’തി ഛഡ്ഡേത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛന്തീതി അത്ഥോ. തസ്മാ തതിയോ തതിയോ സംവച്ഛരോ തേരസമാസികോ ഹോതി. തേ ദ്വേ മാസേ ഗഹേത്വാതി നിക്ഖമനീയപുണ്ണമാസതോ യാവ ജാതദിവസഭൂതാ മഹാപവാരണാ. താവ യേ ദ്വേ മാസാ അനാഗതാ, തേസം അത്ഥായ അധികമാസതോ ലദ്ധേ ദ്വേ മാസേ ഗഹേത്വാ. തേനാഹ ‘‘യോ പവാരേത്വാ വീസതിവസ്സോ ഭവിസ്സതീ’’തിആദി. ‘‘നിക്കങ്ഖാ ഹുത്വാ’’തി ഇദം അട്ഠാരസന്നം വസ്സാനം ഏകഅധികമാസേ ഗഹേത്വാ തതോ വീസതിയാ വസ്സേസുപി ചാതുദ്ദസീഅത്ഥായ ചതുന്നം മാസാനം പരിഹാപനേന സബ്ബദാ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സതം സന്ധായ വുത്തം. പവാരേത്വാ വീസതിവസ്സോ ഭവിസ്സതീതി മഹാപവാരണാദിവസേ അതിക്കന്തേ ഗബ്ഭവസ്സേന സഹ വീസതിവസ്സോ ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ഗബ്ഭമാസാപി ഗണനൂപഗാ ഹോന്തി, തസ്മാ. ഏകവീസതിവസ്സോതി ജാതിയാ വീസതിവസ്സം സന്ധായ വുത്തം.

൪൦൬. അഞ്ഞം ഉപസമ്പാദേതീതി ഉപജ്ഝായോ, ആചരിയോ വാ ഹുത്വാ ഉപസമ്പാദേതി. സോപീതി ഉപസമ്പാദേന്തോപി അനുപസമ്പന്നോ. ഊനവീസതിവസ്സതാ, തം ഞത്വാ ഉപജ്ഝായേന ഹുത്വാ ഉപസമ്പാദനന്തി ദ്വേ അങ്ഗാനി.

ഊനവീസതിവസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൦൯. ഛട്ഠേ ഥേയ്യസത്ഥഭാവോ, ഞത്വാ സംവിധാനം, അവിസങ്കേതേന ഗമനന്തി തീണി അങ്ഗാനി.

ഥേയ്യസത്ഥസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪൧൨. സത്തമം വുത്തനയമേവ.

൮. അരിട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൧൭. അട്ഠമേ അന്തരായന്തി അന്തരാ വേമജ്ഝേ ഏതി ആഗച്ഛതീതി അന്തരായോ, ദിട്ഠധമ്മികാദിഅനത്ഥോ. ആനന്തരിയധമ്മാതി അനന്തരേ ഭവേ ഫലനിബ്ബത്തനേ നിയുത്താ ചേതനാദിധമ്മാതി അത്ഥോ. ‘‘ന സഗ്ഗസ്സാ’’തി ഇദം ഭിക്ഖുനിദൂസനകമ്മസ്സ ആനന്തരിയത്താഭാവതോ വുത്തം. അരിയസാവികാസു, പന കല്യാണപുഥുജ്ജനഭൂതായ ച ബലക്കാരേന ദൂസേന്തസ്സ ആനന്തരിയസഅസമേവ. മോക്ഖന്തരായികതാ പന ലോലായപി പകതത്തഭിക്ഖുനിയാ ദൂസകസ്സ തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗുപ്പത്തിയാ അഭാവതോ വുത്താ.

തസ്മിം അത്തഭാവേ അനിവത്തനകാ അഹേതുകഅകിരിയനത്ഥികദിട്ഠിയോവ നിയതമിച്ഛാദിട്ഠിധമ്മാ. പണ്ഡകാദീനം ഗഹണം നിദസ്സനമത്തം. സബ്ബാപി ദുഹേതുകാഹേതുകപടിസന്ധിയോ വിപാകന്തരായികാവ ദുഹേതുകാനമ്പി മഗ്ഗാനുപ്പത്തിതോ.

അയന്തി അരിട്ഠോ. രസേന രസന്തി അനവജ്ജേന പച്ചയപരിഭുഞ്ജനരസേന പഞ്ചകാമഗുണപഅഭോഗരസം സമാനേത്വാ. ഉപനേന്തോ വിയാതി ഘടേന്തോ വിയ, സോ ഏവ വാ പാഠോ.

അട്ഠികങ്കലൂപമാതി ഏത്ഥ അട്ഠി ഏവ നിമ്മംസതായ കങ്കലന്തി ച വുച്ചതി. പലിഭഞ്ജനട്ഠേനാതി അവസ്സം പതനട്ഠേന. അധികുട്ടനട്ഠേനാതി അതി വിയ കുട്ടനട്ഠേന. പാളിയം ‘‘തഥാഹം ഭഗവതാ…പേ… നാലം അന്തരായായാ’’തി ഇദം വത്ഥുഅനുരൂപതോ വുത്തം. ഏവം പന അഗ്ഗഹേത്വാ അഞ്ഞേനപി ആകാരേന യം കിഞ്ചി ഭഗവതാ വുത്തം വിപരീതതോ ഗഹേത്വാ പരേഹി വുത്തേപി അമുഞ്ചിത്വാ വോഹരന്തസ്സാപി വുത്തനയാനുസാരേന തദനുഗുണം സമനുഭാസനകമ്മവാചം യോജേത്വാ ആപത്തിയാ ആരോപേതും, ആപത്തിയാ അദസ്സനാദീസു തീസു യം കിഞ്ചി അഭിരുചിതം നിമിത്തം കത്വാ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കാതുഞ്ച ലബ്ഭതി. സമനുഭാസനം അകത്വാപി ‘‘മായസ്മാ ഏവം അവചാ’’തി ഭിക്ഖൂഹി വുത്തമത്തേ ലദ്ധിയാ അപ്പടിനിസ്സജ്ജനപച്ചയായ ദുക്കടാപത്തിയാപി ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കാതുമ്പി വട്ടതേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ധമ്മകമ്മതാ, സമനുഭാസനായ അപ്പടിനിസ്സജ്ജനന്തി ദ്വേ അങ്ഗാനി.

അരിട്ഠസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൨൪. നവമേ ‘‘ഉക്ഖിത്തോ അനോസാരിതോ’’തി വുത്തത്താ അരിട്ഠസ്സ ഉക്ഖേപനീയകമ്മം കതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൪൨൫. പാളിയം ‘‘ഏകച്ഛന്നേ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ നാനൂപചാരേപി ഏകച്ഛന്നേ നിപജ്ജനേ പണ്ണത്തിം അജാനന്തസ്സ അരഹതോപി ഉക്ഖിത്താനുവത്തകാനമ്പി പാചിത്തിയമേവ. അകതാനുധമ്മതാ, ഞത്വാ സമ്ഭോഗാദികരണന്തി ദ്വേ അങ്ഗാനി.

ഉക്ഖിത്തസമ്ഭോഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കണ്ടകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൨൮. ദസമേ പിരേതി സമ്ബോധനത്ഥേ നിപാതപദം. സേസം അനന്തരസിക്ഖാപദദ്വയേ വുത്തനയമേവ.

കണ്ടകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ സപ്പാണകവഗ്ഗോ സത്തമോ.