൫. പാചിത്തിയകണ്ഡം
൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ
൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧. മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ ഖുദ്ദകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഖുദ്ദക-സദ്ദോ ബഹു-സദ്ദപരിയായോ’’തി വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു വഗ്ഗേസു, ഖുദ്ദകേസു വാ. ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ഹേതുനോ വിപക്ഖേപി നിബ്ബാനേ വത്തനതോ അനേകന്തികത്തേ പരേഹി വുത്തേ ‘‘ന മയാ അയം ഹേതു വുത്തോ’’തി തം കാരണം പടിച്ഛാദേതും പുന ‘‘ജാതിധമ്മതോതി മയാ വുത്ത’’ന്തിആദീനി വദതി. ‘‘സമ്പജാന’’ന്തി വത്തബ്ബേ അനുനാസികലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ജാനന്തോ’’തി.
൨. സമ്പജാനമുസാവാദേതി അത്തനാ വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ വിതഥഭാവം പുബ്ബേപി ജാനിത്വാ, വചനക്ഖണേ ച ജാനന്തസ്സ മുസാവാദഭണനേ. തേനാഹ ‘‘ജാനിത്വാ’’തിആദി. മുസാവാദേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, തസ്മാ മുസാഭണനനിമിത്തം പാചിത്തിയന്തി ഏവമേത്ഥ, ഇതോ പരേസുപി ഈദിസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
൩. വദന്തി ഏതായാതി വാചാതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാ’’തിആദി. ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി പാകടവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനാ’’തി.
൧൧. ഗതോ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥാപി സന്നിട്ഠാനതോ വുത്തത്താ മുസാവാദോ ജാതോ. ആപത്തിന്തി പാചിത്തിയാപത്തിം, ന ദുബ്ഭാസിതം. ജാതിആദീഹി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി പരം ദവാ വദന്തസ്സ ഹി തം ഹോതി. ചാരേസുന്തി ഉപനേസും. വത്ഥുവിപരീതതാ, വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, യമത്ഥം വത്ഥുകാമോ, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. വത്ഥുവിപരീതതായ ഹി അസതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതായ വിഞ്ഞാപിതേപി മുസാവാദോ ന ഹോതി, ദുക്കടമത്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ സാപി അങ്ഗമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം മുസാ ഭണന്തസ്സ പാരാജികം, പരിയായേന ഥുല്ലച്ചയം, അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസനത്ഥം സങ്ഘാദിസേസോ, സങ്ഘാദിസേസേനാനുദ്ധംസനഓമസവാദാദീസു പാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നേസു ദുക്കടം, ഉക്കട്ഠഹീനജാതിആദീഹി ദവാ അക്കോസന്തസ്സ ദുബ്ഭാസിതം, കേവലം മുസാ ഭണന്തസ്സ ഇധ പാചിത്തിയം വുത്തം.
മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൩. ദുതിയേ പുബ്ബേ പതിട്ഠിതാരപ്പദേസം പുന അരേ പത്തേതി പഠമം ഭൂമിയം പതിട്ഠിതനേമിപ്പദേസേ പരിവത്തേത്വാ പുന ഭൂമിയം പതിട്ഠിതേതി അത്ഥോ.
൧൫. പുബ്ബേതി അട്ഠുപ്പത്തിയം. പുപ്ഫഛഡ്ഡകാ നാമ ഗബ്ഭമലാദിഹാരകാ. തച്ഛകകമ്മന്തി പാസാണകോട്ടനാദിവഡ്ഢകീകമ്മം. ഹത്ഥമുദ്ദാഗണനാതി അങ്ഗുലിസങ്കോചനേനേവ ഗണനാ. അച്ഛിദ്ദകഗണനാ നാമ ഏകട്ഠാനദസട്ഠാനാദീസു സാരിയോ ഠപേത്വാ അനുക്കമേന ഗണനാ. ആദി-സദ്ദേന സങ്കലനപടഉപ്പാദനവോക്ലനഭാഗഹാരാദിവസേന പവത്താ പിണ്ഡഗണനാ ഗഹിതാ. യസ്സ സാ പഗുണാ, സോ രുക്ഖമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഏത്തകാനി ഏത്ഥ പണ്ണാനീ’’തി ജാനാതി. യഭ-മേഥുനേതി വചനതോ ആഹ ‘‘യ-കാര-ഭ-കാരേ’’തിആദി.
൧൬. ന പുരിമേനാതി മുസാവാദസിക്ഖാപദേന. സോപി ആപത്തിയാതി ഉപസഗ്ഗാദിവിസിട്ഠേഹിപി വദന്തോ പാചിത്തിയാപത്തിയാവ കാരേതബ്ബോ.
൨൬. ദുബ്ഭാസിതന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ പാളിയം അനാഗതേഹിപി പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സപി ദുബ്ഭാസിതമേവാതി ആചരിയാ വദന്തി തതോ ലാമകാപത്തിയാ അഭാവാ, അനാപത്തിയാപേത്ഥ ഭവിതും അയുത്തത്താ. സബ്ബസത്താതി ഏത്ഥ വചനത്ഥവിദൂഹി തിരച്ഛാനാദയോപി ഗഹിതാ.
൩൫. അനുസാസനീപുരേക്ഖാരതായ വാ പാപഗരഹിതായ വാ വദന്താനം ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിഭാവതോ അന്തരന്തരാ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി. കായവികാരമത്തേനപി ഓമസനസമ്ഭവതോ ‘‘തിസമുട്ഠാനം, കായകമ്മ’’ന്തി ച വുത്തം. പരിവാരേ പന ‘‘ചതുത്ഥേന ആപത്തിസമുട്ഠാനേന…പേ… ദുബ്ഭാസിതം ആപജ്ജേയ്യാതി. ന ഹീതി വത്തബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (പരി. ൨൭൬) ഇതരാനി സമുട്ഠാനാനി പടിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചമസ്സേവ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ദുബ്ഭാസിതാപത്തി പനേത്ഥ വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതീ’’തി. ദവകമ്യതായ ഹി കായവാചാചിത്തേഹി ഓമസന്തസ്സപി വാചാചിത്തമേവ ആപത്തിയാ അങ്ഗം ഹോതി, ന പന കായോ വിജ്ജമാനോപി ധമ്മദേസനാപത്തി വിയ കേവലം കായവികാരേനേവ. ഓമസന്തസ്സ പന കിഞ്ചാപി ഇധ ദുബ്ഭാസിതാപത്തിയാ അനാപത്തി, അഥ ഖോ കായകീളാപടിക്ഖേപസിക്ഖാപദേന ദുക്കടമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപസമ്പന്നം ജാതിആദീഹി അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസനം, തസ്സ ജാനനം, അത്ഥപുരേക്ഖാരതാദീനം അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൩൬. തതിയേ ഭണ്ഡനം ജാതം ഏതേസന്തി ഭണ്ഡനജാതാ. പിസതീതി പിസുണാ, വാചാ, സമഗ്ഗേ ഭിന്നേ കരോതീതി അത്ഥോ. തായ വാചായ സമന്നാഗതോ പിസുണോ, തസ്സ കമ്മം പേസുഞ്ഞന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.
ഇധാപി ജാതിആദീഹി ദസഹി വത്ഥൂഹി പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തസ്സേവ പാചിത്തിയം, ഇതരേഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ദുക്കടം. അനക്കോസവത്ഥൂഹി പന ഉപസംഹരന്തസ്സ ദുക്കടമേവാതി വദന്തി. ജാതിആദീഹി അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സുത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഉപസംഹരണം, പിയകമ്യതാഭേദാധിപ്പായേസു അഞ്ഞതരതാ, തസ്സ വിജാനനാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൪൫. ചതുത്ഥേ പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസന്തി ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദേന സദിസം ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദം വദതി. അക്ഖരസമൂഹോതി അവിഭത്തികോ വുത്തോ. പദന്തി വിഭത്തിഅന്തം വുത്തം.
ഏകം പദന്തി ഗാഥാപദമേവ സന്ധായ വദതി. പദഗണനായാതി ഗാഥാപദഗണനായ. അപാപുണിത്വാതി സദ്ധിം അകഥേത്വാ. ഏതേന ഗാഥായ പച്ഛിമപാദേ വുച്ചമാനേ സാമണേരോ പഠമപാദാദിം വദതി, ആപത്തിയേവ, തസ്മിം നിസ്സദ്ദേ ഏവ ഇതരേന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി.
അട്ഠകഥാനിസ്സിതോതി സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹം പോരാണട്ഠകഥം സന്ധായ വദതി. ഇദാനിപി ‘‘യഥാപി ദീപികോ നാമ, നിലീയിത്വാ ഗണ്ഹതേ മിഗേ’’തി (മി. പ. ൬.൧.൫; വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൭; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൭; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩) ഏവമാദികം അട്ഠകഥാവചനം അത്ഥേവ, ബുദ്ധഘോസാചരിയാദീഹി പോരാണട്ഠകഥാനയേന വുത്തമ്പി ഇധ സങ്ഗഹേതബ്ബന്തി വദന്തി. പാളിനിസ്സിതോതി ഉദാനവഗ്ഗസങ്ഗഹാദികോ. വിവട്ടൂപനിസ്സിതന്തി നിബ്ബാനനിസ്സിതം. ഥേരസ്സാതി നാഗസേനത്ഥേരസ്സ. മഗ്ഗകഥാദീനി പകരണാനി.
൪൬. പാളിയം അക്ഖരായാതിആദി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, അക്ഖരേനാതിആദിനാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.
൪൮. ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാതി പരിസായ ദ്വാദസഹത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ ഏകതോ ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ അകഥേത്വാ അഞ്ഞേ ഉദ്ദിസ്സ ഭണന്തസ്സാപി അനാപത്തി. സചേ പന ദൂരേ നിസിന്നമ്പി ഉദ്ദിസ്സ ഭണതി, ആപത്തി ഏവ. ഓപാതേതീതി സദ്ധിം കഥേതി. അനുപസമ്പന്നതാ, വുത്തലക്ഖണധമ്മം പദസോ വാചനതാ, ഏകതോ ഭണനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൦-൫൧. പഞ്ചമേ തത്രിദം നിദസ്സനന്തി സേസോ. ദിരത്തതിരത്തന്തി ഏത്ഥ ദിരത്തഗ്ഗഹണം വചനാലങ്കാരത്ഥം, നിരന്തരം തിസ്സോവ രത്തിയോ വസിത്വാ ചതുത്ഥദിവസാദീസു സയന്തസ്സേവ ആപത്തി, ന ഏകന്തരികാദിവസേന സയന്തസ്സാതി ദസ്സനത്ഥമ്പീതി ദട്ഠബ്ബം. ദിരത്തവിസിട്ഠഞ്ഹി തിരത്തം വുച്ചമാനം, തേന അനന്തരികമേവ തിരത്തം ദീപേതീതി. പഞ്ചഹി ഛദനേഹീതി ഇട്ഠകസിലാസുധാതിണപണ്ണേഹി. വാചുഗ്ഗതവസേനാതി പഗുണവസേന. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധോ വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ. ഏകൂപചാരോ ഏകേന മഗ്ഗേന പവിസിത്വാ അബ്ഭോകാസം അനുക്കമിത്വാ സബ്ബത്ഥ അനുപരിഗമനയോഗ്ഗോ, ഏതം ബഹുദ്വാരമ്പി ഏകൂപചാരോവ. തത്ഥ പന കുട്ടാദീഹി രുന്ധിത്വാ വിസും ദ്വാരം യോജേന്തി, നാനൂപചാരോ ഹോതി. സചേ പന രുന്ധതി ഏവ, വിസും ദ്വാരം ന യോജേന്തി, ‘‘ഏതമ്പി ഏകൂപചാരമേവ മത്തികാദീഹി പിഹിതദ്വാരോ വിയ ഗബ്ഭോ’’തി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഗബ്ഭേ പവിസിത്വാ പമുഖാദീസു നിപന്നാനുപസമ്പന്നേഹി സഹസേയ്യാപരിമുത്തിയാ ഗബ്ഭദ്വാരം മത്തികാദീഹി പിദഹാപേത്വാ ഉട്ഠിതേ അരുണേ വിവരാപേന്തസ്സപി അനാപത്തി ഭവേയ്യാതി.
തേസം പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തീതി ഏത്ഥ കേചി ‘‘അനുട്ഠഹനേന അകിരിയസമുട്ഠാനാ ആപത്തി വുത്താ തസ്മിം ഖണേ സയന്തസ്സ കിരിയാഭാവാ. ഇദഞ്ഹി സിക്ഖാപദം സിയാ കിരിയായ സമുട്ഠാതി, സിയാ അകിരിയായ സമുട്ഠാതി. കിരിയാസമുട്ഠാനതാ ചസ്സ തബ്ബഹുലവസേന വുത്താതി വദതി. യഥാ ചേതം, ഏവം ദിവാസയനമ്പി. അനുട്ഠഹനേന, ഹി ദ്വാരാസംവരണേന ചേതം അകിരിയസമഉട്ഠാനമ്പി ഹോതീ’’തി വദന്തി. ഇദഞ്ച യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.
‘‘ഉപരിമതലേന സദ്ധിം അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സാ’’തി ഇദം സമ്ബദ്ധഭിത്തികേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉപരിമതലേ സയിതസ്സ സങ്കാ ഏവ നത്ഥീതി ‘‘ഹേട്ഠാപാസാദേ’’തിആദി വുത്തം. നാനൂപചാരേതി ബഹി നിസ്സേണിയാ ആരോഹണീയേ.
സഭാസങ്ഖേപേനാതി സഭാകാരേന. ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകേ’’തി ഇമിനാ സണ്ഠാനം ദസ്സേതി. യത്ഥ തീസു ദ്വീസു വാ പസ്സേസു ഭിത്തിയോ ബദ്ധാ, ഛദനം വാ അസമ്പത്താ അഡ്ഢഭിത്തി, ഇദം അഡ്ഢകുട്ടകം നാമ. വാളസങ്ഘാടോ നാമ പരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഥമ്ഭാദീനം ഉപരി വാളരൂപേഹി കതസങ്ഘാടോ. പരിക്ഖേപസ്സ ബഹിഗതേതി ഏത്ഥ യസ്മിം പസ്സേ പരിക്ഖേപോ നത്ഥി, തത്ഥ സചേ ഭൂമിതോ വത്ഥു ഉച്ചം ഹോതി, ഉഭതോ ഉച്ചവത്ഥുതോ ഹേട്ഠാ ഭൂമിയം നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേപി അനാപത്തി ഏവ തത്ഥ സേനാസനവോഹാരാഭാവതോ. അഥ വത്ഥു നീചം ഭൂമിസമമേവ സേനാസനസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ തിട്ഠതി, തത്ഥ പരിക്ഖേപരഹിതദിസായ നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേ സബ്ബത്ഥ ആപത്തി ഹോതി, പരിച്ഛേദാഭാവതോ പരിക്ഖേപസ്സ ബഹി ഏവ അനാപത്തീതി ദട്ഠബ്ബം. പരിമണ്ഡലം വാതിആദി മജ്ഝേ ഉദകപതനത്ഥായ ആകാസങ്ഗണവന്തം സേനാസനം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേതി ഏകേകഗബ്ഭസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു പമുഖേന ഗമനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധതോ അനൂനം കുട്ടം കത്വാ ആകാസങ്ഗണേന പവേസം കരോന്തി, ഏവം അകതോതി അത്ഥോ. ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോതി ചതുരസ്സപാസാദാദീസു സമന്താ ഠിതഗബ്ഭഭിത്തിയോ സന്ധായ വുത്തം.
പാടേക്കസന്നിവേസാതി ഏകേകദിസായ ഗബ്ഭപാളിയോ ഇതരദിസാസു ഗബ്ഭപാളീനം അഭാവേന, ഭാവേപി വാ അഞ്ഞമഞ്ഞഭിത്തിച്ഛദനേഹി അസമ്ബന്ധതായ പാടേക്കസന്നിവേസാ നാമ വുച്ചതി. തം…പേ… സന്ധായ വുത്തന്തി തത്ഥ പാചിത്തിയേന അനാപത്തീതി വുത്തം, ന ദുക്കടേന. താദിസായ ഹി ഗബ്ഭപാളിയാ പമുഖം തീസു ദിസാസു ഭിത്തീനം അഭാവേന ഏകദിസായ ഗബ്ഭഭിത്തിമത്തേന സബ്ബച്ഛന്നം ചൂളപരിച്ഛന്നം നാമ ഹോതി. തസ്മാ ദുക്കടമേവ. യദി പന തസ്സ പമുഖസ്സ ഇതരദിസാസുപി ഏകിസ്സം, സബ്ബാസു വാ ഭിത്തിം കരോന്തി, തദാ സബ്ബച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നാദിഭാവതോ പാചിത്തിയമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായാതി ഏത്ഥ ഉച്ചവത്ഥും അകത്വാ ഭൂമിയം കതഗേഹസ്സ പമുഖം സന്ധായ അപരിക്ഖിത്തേ പാചിത്തിയേന അനാപത്തീതി ഇദം കഥിതം. ഉച്ചവത്ഥുകം ചേ പമുഖം ഹോതി, തേന വത്ഥുനാ പരിക്ഖിത്തസങ്ഖ്യമേവ പമുഖം ഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. ജഗതിയാ പമാണം വത്വാതി പകതിഭൂമിയാ നിപന്നോ യഥാ ജഗതിയാ ഉപരി സയിതം ന പസ്സതി, ഏവം ഉച്ചാതിഉച്ചവത്ഥുസ്സ ഉബ്ബേധപ്പമാണം വത്വാ. ഏകദിസായ ഉജുകമേവ ദീഘം കത്വാ സന്നിവേസിതോ പാസാദോ ഏകസാലസന്നിവേസോ. ദ്വീസു, തീസു വാ ചതൂസുപി വാ ദിസാസു സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാദിവസേന കതാ ദ്വിസാലാദിസന്നിവേസാ വേദിതബ്ബാ. സാലപ്പഭേദദീപനമേവ ചേത്ഥ പുരിമതോ വിസേസോതി. പരിക്ഖേപോ വിദ്ധസ്തോതി പമുഖസ്സ പരിക്ഖേപം സന്ധായ വദതി.
൫൩. ഉപഡ്ഢച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നം സേനാസനം ദുക്കടസ്സ ആദിം വത്വാ പാളിയം ദസ്സിതത്താ തതോ അധികം സബ്ബച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നാദികമ്പി സബ്ബം പാളിയം അവുത്തമ്പി പാചിത്തിയസ്സേവ വത്ഥുഭാവേന ദസ്സിതം സിക്ഖാപദസ്സ പണ്ണത്തിവജ്ജത്താ, ഗരുകേ ഠാതബ്ബതോ ചാതി വേദിതബ്ബം. സത്ത പാചിത്തിയാനീതി പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയദ്വയം സാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തം.
൫൪. പാളിയം ‘‘തതിയായ രത്തിയാ പുരാരുണാ നിക്ഖമിത്വാ പുന വസതീ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, അനിക്ഖമിത്വാ പന പുരാരുണാ ഉട്ഠഹിത്വാ അന്തോഛദനേ നിസിന്നസ്സാപി പുനദിവസേ സഹസേയ്യേന അനാപത്തി ഏവ. സേനമ്ബമണ്ഡപവണ്ണം ഹോതീതി സീഹളദീപേ കിര ഉച്ചവത്ഥുകോ സബ്ബച്ഛന്നോ സബ്ബഅപരിച്ഛന്നോ ഏവംനാമകോ സന്നിപാതമണ്ഡപോ അത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏത്ഥ ചതുത്ഥഭാഗോ ചൂളകം, ദ്വേ ഭാഗാ ഉപഡ്ഢം, തീസു ഭാഗേസു ദ്വേ ഭാഗാ യേഭുയ്യന്തി ഇമിനാ നയേന ചൂളകച്ഛന്നപരിച്ഛന്നതാദീനി വേദിതബ്ബാനി. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ അനുപസമ്പന്നേന സഹ നിപജ്ജനം, ചതുത്ഥദിവസേ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൫൫. ഛട്ഠേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ചതുത്ഥദിവസേ സയന്തസ്സാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ഏകാവ ആപത്തി. കേചി പന പുരിമസിക്ഖാപദേനാപീതി ദ്വേ ആപത്തിയോ വദന്തി, തം ന യുത്തം ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തി അനിത്ഥിലിങ്ഗേന വുത്തത്താ നപുംസകേന പന ചതുത്ഥദിവസേ സയന്തസ്സ സദുക്കടപാചിത്തിയം വത്തും യുത്തം. കിഞ്ചാപേത്ഥ പാളിയം പണ്ഡകവസേനേവ ദുക്കടം വുത്തം, തദനുലോമികാ പന പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകേന സഹ സയന്തസ്സ ഇമിനാ ദുക്കടം, പുരിമേന ചതുത്ഥദിവസേ സദുക്കടപാചിത്തിയം. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ ഇത്ഥിഗതികോവാതി അയം അമ്ഹാകം ഖന്തി. മതിത്ഥിയാ അനാപത്തീതി വദന്തി. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ മാതുഗാമേന സദ്ധിം നിപജ്ജനം, സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൬൦. സത്തമേ ന യക്ഖേനാതിആദീനം ‘‘അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞുനാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞുനാ പുരിസവിഗ്ഗഹേന, ന യക്ഖാദിനാപീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. താദിസേനപി ഹി സഹ ഠിതായ ദേസേതും ന വട്ടതി. തംതംദേസഭാസായ അത്ഥം യഥാരുചി വട്ടതി ഏവ.
ഇരിയാപഥാപരിവത്തനം, പുരിസം വാ ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരേ അപക്കോസാപനം ഏത്ഥ അകിരിയാ. വുത്തലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ ഛന്നം വാചാനം ഉപരി ദേസനാ, വുത്തലക്ഖണോ മാതുഗാമോ, ഇരിയാപഥപഅവത്തനാഭാവോ, വിഞ്ഞൂപുരിസാഭാവോ, അപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.
ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൭൭. അട്ഠമേ അന്തരാതി പരിനിബ്ബാനകാലതോ പുബ്ബേപി. അതികഡ്ഢിയമാനേനാതി ‘‘വദഥ, ഭന്തേ, കിം തുമ്ഹേഹി അധിഗത’’ന്തി ഏവം നിപ്പീളിയമാനേന അതിബദ്ധിയമാനേന. തഥാരൂപേ പച്ചയേ സതി വത്തബ്ബമേവ. സുതപരിയത്തിസീലഗുണന്തി ഏത്ഥ അത്ഥകുസലതാ സുതഗുണോ, പാളിപാഠകുസലതാ പരിയത്തിഗുണോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ചിത്തക്ഖേപസ്സ വാ അഭാവാ’’തി ഇമിനാ ഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടതാപി അരിയാനം നത്ഥീതി ദസ്സേതി.
പുബ്ബേ അവുത്തേഹീതി ചതുത്ഥപാരാജികേ അവുത്തേഹി. ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം പണ്ണത്തിഅജആനനവസേന ഏകന്തതോ അചിത്തകസമുട്ഠാനമേവ ഹോതി അരിയാനം പണ്ണത്തിവീതിക്കമാഭാവാ. ഝാനലാഭീനഞ്ച സത്ഥു ആണാവീതിക്കമപടിഘചിത്തസ്സ ഝാനപരിഹാനതോ ഭൂതാരോചനം ന സമ്ഭവതി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ഭൂതതാ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, തങ്ഖണവിജാനനാ, അനഞ്ഞാപദേസോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൭൮. നവമേ തത്ഥ ഭവേയ്യാതി തത്ഥ കസ്സചി മതി ഏവം ഭവേയ്യ. അട്ഠകഥാവചനമേവ ഉപപത്തിതോ ദള്ഹം കത്വാ പതിട്ഠപേന്തോ ‘‘ഇമിനാപി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ.
൮൨. ആദിതോ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി പാണാതിപാതാദീനി പഞ്ച. സേസാനീതി വികാലഭോജനാദീനി. സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി അജ്ഝാചാരോവ. അന്തിമവത്ഥും അനജ്ഝാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ സവത്ഥുകോ സങ്ഘാദിസേസോ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൬. ദസമേ അപ്പപംസുമത്തികായ പഥവിയാ അനാപത്തിവത്ഥുഭാവേന വുത്തത്താ ഉപഡ്ഢപംസുമത്തികായപി പാചിത്തിയമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹേതം ദുക്കടവത്ഥൂതി സക്കാ വത്തും ജാതാജാതവിനിമുത്തായ തതിയപഥവിയാ അഭാവതോ.
വട്ടതീതി ഇമസ്മിം ഠാനേ പോക്ഖരണിം ഖണാതി ഓകാസസ്സ അനിയമിതത്താ വട്ടതി. ഇമം വല്ലിം ഖണാതി പഥവീഖണനം സന്ധായ വുത്തത്താ ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി, ന ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദേന. ഉഭയമ്പി സന്ധായ വുത്തേ പന ദ്വേപി പാചിത്തിയാ ഹോന്തി. ഉദകപപ്പടകോതി ഉദകേ അന്തോഭൂമിയം പവിട്ഠേ തസ്സ ഉപരിഭാഗം ഛാദേത്വാ തനുകപംസു വാ മത്തികാ വാ പടലം ഹുത്വാ പതമാനാ തിട്ഠതി, തസ്മിം ഉദകേ സുക്ഖേപി തം പടലം വാതേന ചലമാനാ തിട്ഠതി, തം ഉദകപപ്പടകോ നാമ.
അകതപബ്ഭാരേതി അവളഞ്ജനട്ഠാനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താദിസേ ഏവ ഹി വമ്മികസ്സ സമ്ഭവോതി. മൂസികുക്കരം നാമ മൂസികാഹി ഖനിത്വാ ബഹി കതപംസുരാസി. അച്ഛദനന്തിആദിവുത്തത്താ ഉജുകം ആകാസതോ പതിതവസ്സോദകേന ഓവട്ഠമേവ ജാതപഥവീ ഹോതി, ന ഛദനാദീസു പതിത്വാ തതോ പവത്തഉദകേന തിന്തന്തി വേദിതബ്ബം. മണ്ഡപത്ഥമ്ഭന്തി സാഖാമണ്ഡപത്ഥമ്ഭം. ഉച്ചാലേത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ. തതോതി പുരാണസേനാസനതോ.
൮൮. മഹാമത്തികന്തി ഭിത്തിലേപനം. ജാതപഥവിതാ, തഥാസഞ്ഞിതാ, ഖണനഖണാപനാനം അഞ്ഞതരന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിട്ഠിതോ മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.
൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ
൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൮൯. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി സാഖട്ഠകവിമാനേ സാഖായ ഛിജ്ജമാനായ ഛിജ്ജന്തേ തത്ഥ അഛേദനത്ഥായ ദേവതായ ഉപനീതം പുത്തം ദിസ്വാപി കുഠാരിനിക്ഖേപവേഗം നിവത്തേതും അസക്കോന്തോതി അത്ഥോ. രുക്ഖധമ്മേതി രുക്ഖസ്സ പവത്തിയം. രുക്ഖാനം വിയ ഛേദനാദീസു അകുപ്പനഞ്ഹി രുക്ഖധമ്മോ നാമ.
ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പന്നം. ഭന്തന്തി ധാവന്തം. വാരയേതി നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഇതരോതി ഉപ്പന്നം കോധം അനിഗ്ഗണ്ഹന്തോ രാജഉപരാജാദീനം രസ്മിമത്തഗ്ഗാഹകജനോ വിയ ന ഉത്തമസാരഥീതി അത്ഥോ. വിസടം സപ്പവിസന്തി സരീരേ ദാഠാവണാനുസാരേന വിത്ഥിണ്ണം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കണ്ഹസപ്പവിസം വിയ. ജഹാതി ഓരപാരന്തി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞോജനാനി തതിയമഗ്ഗേന ജഹാതി. ‘‘ഓരപാര’’ന്തി ഹി ഓരിമതീരം വുച്ചതി. അഥ വാ സോതി തതിയമഗ്ഗേന കോധം വിനേത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖു അരഹത്തമഗ്ഗേന ഓരപാരം ജഹാതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഓരം നാമ സകത്തഭാവോ, അജ്ഝത്തികാനി വാ ആയതനാനി. പാരം നാമ പരഅത്തഭാവോ, ബാഹിരാനി വാ ആയതനാനി. തദുഭയേ പന ഛന്ദരാഗം ജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരിമപാര’’ന്തി വുച്ചതി.
൯൦. ഭവന്തീതി വഡ്ഢന്തി. അഹുവുന്തീതി ബഭൂവു. തേനാഹ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. ഭൂതാനം ഗാമോതി മഹാഭൂതാനം ഹരിതതിണാദിഭാവേന സമഗ്ഗാനം സമൂഹോ. തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ഗാമസ്സ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോ’’തി വുത്തം. പാതബ്യ-സദ്ദസ്സ പാ പാനേതി ധാത്വത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാ’’തി. സാ ച പാതബ്യതാ ഛേദനാദി ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്സാ…പേ… ഭൂതഗാമസ്സ ജാതാ ഛേദനാദിപച്ചയാ’’തി.
൯൧. ജാത-സദ്ദോ ഏത്ഥ വിജാതപരിയായോതി ‘‘പുത്തം വിജാതാ ഇത്ഥീ’’തിആദീസു വിയ പസൂതവചനോതി ആഹ ‘‘പസൂതാനീ’’തി, നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീതി അത്ഥോ.
താനി ദസ്സേന്തോതി താനി ബീജാനി ദസ്സേന്തോ. കാരിയദസ്സനമുഖേനേവ കാരണഞ്ച ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിത’’ന്തി.
൯൨. ‘‘ബീജതോ സമ്ഭൂതോ ഭൂതഗാമോ ബീജ’’ന്തി ഇമിനാ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘പദുമഗച്ഛതോ നിബ്ബത്തം പുപ്ഫം പദുമ’’ന്തിആദീസു വിയായം വോഹാരോതി ദസ്സേതി. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതീതി നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലം സന്ധായ വദതി. യഥാരുതന്തി യഥാപാഠം.
‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തി വുത്തത്താ സരീരേ ലഗ്ഗഭാവം ഞത്വാപി ഉട്ഠഹതി, ‘‘തം ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തിസഞ്ഞായ അഭാവതോ വട്ടതി. അനന്തക-ഗ്ഗഹണേന സാസപമത്തികാ ഗഹിതാ, നാമഞ്ഹേതം തസ്സാ സേവാലജാതിയാ. മൂലപണ്ണാനം അഭാവേന ‘‘അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി വുത്തം. സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോതി. അവഡ്ഢമാനേപി ഭൂതഗാമമൂലകത്താ വുത്തം ‘‘അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി. നാളികേരസ്സ ആവേണികം കത്വാ വദതി.
സേലേയ്യകം നാമ സിലായ സമ്ഭൂതാ ഏകാ ഗന്ധജാതി. പുപ്ഫിതകാലതോ പട്ഠായാതി വികസിതകാലതോ പഭുതി. ഛത്തകം ഗണ്ഹന്തോതി വികസിതം ഗണ്ഹന്തോ. മകുളം പന രുക്ഖത്തചം അകോപേന്തേനപി ഗഹേതും ന വട്ടതി, ഫുല്ലം വട്ടതി. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥചാപല്ലേന.
‘‘പാനീയം ന വാസേതബ്ബ’’ന്തി ഇദം അത്തനോ പിവനപാനീയം സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞേസം പന വട്ടതി അനുഗ്ഗഹിതത്താ. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ ഖാദിതുകാമേനാ’’തി. യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി മൂലം അനോതാരേത്വാ പണ്ണമത്തനിഗ്ഗമനമത്തേനപി വഡ്ഢതി. തത്ഥ കപ്പിയമ്പി അകരോന്തോ ഛിന്നനാളികേരവേളുദണ്ഡാദയോ കോപേതും വട്ടതി.
‘‘ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി വുത്തത്താ കേവലം ചങ്കമനാധിപ്പായേന വാ മഗ്ഗഗമനാധിപ്പായേന വാ അക്കമന്തസ്സ, തിണാനം ഉപരി നിസീദനാധിപ്പായേന നിസീദന്തസ്സ ച ദോസോ നത്ഥി.
സമണകപ്പേഹീതി സമണാനം കപ്പിയവോഹാരേഹി, അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി കപ്പിയഭാവതോ ‘‘സമണകപ്പാനീ’’തി വുത്താനി. അബീജം നാമ തരുണഅമ്ബഫലാദീനി. നിബ്ബട്ടേതബ്ബം വിയോജേതബ്ബം ബീജം യസ്മിം, തം പനസാദി നിബ്ബട്ടബീജം നാമ. കപ്പിയന്തി വത്വാവാതി പുബ്ബകാലകിരിയാവസേന വുത്തേപി വചനക്ഖണേവ അഗ്ഗിസത്ഥാദിനാ ബീജഗാമേ വണം കാതബ്ബന്തി വചനതോ പന പുബ്ബേ കാതും ന വട്ടതി, തഞ്ച ദ്വിധാ അകത്വാ ഛേദനഭേദനമേവ ദസ്സേതബ്ബം. കരോന്തേന ച ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി യായ കായചി ഭാസായ വുത്തേയേവ കാതബ്ബം. ബീജഗാമപരിമോചനത്ഥം പുന കപ്പിയം കാരേതബ്ബന്തി കാരാപനസ്സ പഠമമേവ അധികതത്താ. ‘‘കടാഹേപി കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ കടാഹതോ നീഹതായ മിഞ്ജായ വാ ബീജേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി വിജ്ഝിതും വട്ടതി ഏവ. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൯൪. ദുതിയേ അഞ്ഞം വചനന്തി യം ദോസവിഭാവനത്ഥം പരേഹി വുത്തവചനം തം തസ്സ അനനുച്ഛവികേന അഞ്ഞേന വചനേന പടിചരതി.
൯൮. യദേതം അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണവസേന പവത്തവചനം, തദേവ പുച്ഛിതമത്ഥം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം വദതി പകാസേതീതി അഞ്ഞവാദകന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമ’’ന്തി. തുണ്ഹീഭൂതസ്സേതം നാമന്തി തുണ്ഹീഭാവസ്സേതം നാമം, അയമേവ വാ പാഠോ. അഞ്ഞവാദകം ആരോപേതുന്തി അഞ്ഞവാദേ ആരോപേതും. വിഹേസകന്തി വിഹേസകത്തം.
൯൯. പാളിയം ന ഉഗ്ഘാടേതുകാമോതി പടിച്ഛാദേതുകാമോ.
൧൦൦. അനാരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേതി വുത്തദുക്കടം പാളിയം ആഗതഅഞ്ഞേനഞ്ഞപടിചരണവസേന യുജ്ജതി, അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന പന മുസാവാദേന അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരന്തസ്സ പാചിത്തിയേന സദ്ധിം ദുക്കടം, ആരോപിതേ ഇമിനാവ പാചിത്തിയം. കേചി പന ‘‘മുസാവാദപാചിത്തിയേന സദ്ധിം പാചിത്തിയദ്വയ’’ന്തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ആദികമ്മികസ്സപി മുസാവാദേ ഇമിനാവ അനാപത്തീതി ദട്ഠബ്ബം. ധമ്മകമ്മേന ആരോപിതതാ, ആപത്തിയാ വാ വത്ഥുനാ വാ അനുയുഞ്ജിയമാനതാ, ഛാദേതുകാമതായ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം, തുണ്ഹീഭാവോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൦൩. തതിയേ ചിന്തായനത്ഥസ്സ ഝേ-ധാതുസ്സ അനേകത്ഥതായ ഓലോകനത്ഥസമ്ഭവതോ വുത്തം ‘‘ഓലോകാപേന്തീ’’തി. ഛന്ദായാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദേനാ’’തി.
൧൦൫. ഭിക്ഖും ലാമകതോ ചിന്താപനത്ഥം അഞ്ഞേസം തം അവണ്ണകഥനം ഉജ്ഝാപനം നാമ. അഞ്ഞേസം പന അവത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമുല്ലപനവസേന ഭിക്ഖുനോ ദോസപ്പകാസനം ഖിയ്യനം നാമാതി അയമേതേസം ഭേദോ.
൧൦൬. അഞ്ഞം അനുപസമ്പന്നം ഉജ്ഝാപേതീതി അഞ്ഞേന അനുപസമ്പന്നേന ഉജ്ഝാപേതി. തസ്സ വാ തം സന്തികേതി തസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ തം സങ്ഘേന സമ്മതം ഉപസമ്പന്നം ഖിയ്യതി. ഇധാപി മുസാവാദേന ഉജ്ഝാപനാദീനം സമ്ഭവതോ ദുക്കടട്ഠാനാനി ച ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി ച ഇമിനാ ഏവ സിക്ഖാപദേന വുത്താതി വേദിതബ്ബം സബ്ബത്ഥ മുസാവാദപാചിത്തിയസ്സ അനിവത്തിതോ. ധമ്മകമ്മേന സമ്മതതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, അഗതിഗമനാഭാവോ, തസ്സ അവണ്ണകാമതാ, യസ്സ സന്തികേ വദതി. തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, ഉജ്ഝാപനം വാ ഖിയ്യനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി.
ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൧൦. ചതുത്ഥേ അപഞ്ഞാതേതി അപ്പസിദ്ധേ. ഇമം പന അട്ഠ മാസേ മണ്ഡപാദീസു ഠപനസങ്ഖാതം അത്ഥവിസേസം ഗഹേത്വാ ഭഗവതാ പഠമമേവ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി അധിപ്പായം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠമാസേ’’തിആദിവചനേന അനുപഞ്ഞത്തിസദിസേന പകാസേത്വാ വിസും അനുപഞ്ഞത്തി ന വുത്താ. പരിവാരേ പനേതം അനുജാനനവചനം അനുപഞ്ഞത്തിട്ഠാനന്തി ‘‘ഏകാ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി (പരി. ൬൫-൬൭) വുത്തം.
നവവായിമോതി അധുനാ സുത്തേന വീതകച്ഛേന പലിവേഠിതമഞ്ചോ. ഓനദ്ധോതി കപ്പിയചമ്മേന ഓനദ്ധോ. തേ ഹി വസ്സേന സീഘം ന നസ്സന്തി. ‘‘ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോ’’തി ഇദം തസ്സ സുഖപടിപത്തിദസ്സനമത്തം, ഉക്കട്ഠസ്സാപി പന ചീവരകുടി വട്ടതേവ. കായാനുഗതികത്താതി ഭിക്ഖുനോ തത്ഥേവ നിസീദനഭാവം ദീപേതി, തേന ച വസ്സഭയേന സയം അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ ആപത്തീതി ദസ്സേതി. അബ്ഭോകാസികാനം തേമനത്ഥായ നിയമേത്വാ ദായകേഹി ദിന്നമ്പി അത്താനം രക്ഖന്തേന രക്ഖിതബ്ബമേവ.
‘‘വലാഹകാനം അനുട്ഠിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ഇമിനാ ഗിമ്ഹാനേപി മേഘേ ഉട്ഠിതേ അബ്ഭോകാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ദീപേതി. തത്ര തത്രാതി ചേതിയങ്ഗണാദികേ തസ്മിം തസ്മിം അബ്ഭോകാസേ നിയമേത്വാ നിക്ഖിത്താ. മജ്ഝതോ പട്ഠായ പാദട്ഠാനാഭിമുഖാതി യത്ഥ സമന്തതോ സമ്മജ്ജിത്വാ അങ്ഗണമജ്ഝേ സബ്ബദാ കചവരസ്സ സങ്കഡ്ഢനേന മജ്ഝേ വാലികാ സഞ്ചിതാ ഹോതി. തത്ഥ കത്തബ്ബവിധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉച്ചവത്ഥുപാദട്ഠാനാഭിമുഖം വാ വാലികാ ഹരിതബ്ബാ. യത്ഥ വാ പന കോണേസു വാലികാ സഞ്ചിതാ, തത്ഥ തതോ പട്ഠായ അപരദിസാഭിമുഖാ ഹരിതബ്ബാതി കേചി അത്ഥം വദന്തി. കേചി പന ‘‘സമ്മട്ഠട്ഠാനസ്സ പദവളഞ്ജേന അവികോപനത്ഥായ സയം അസമ്മട്ഠട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ പാദാഭിമുഖം വാലികാ ഹരിതബ്ബാതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തത്ഥ ‘‘മജ്ഝതോ പട്ഠായാ’’തി വചനസ്സ പയോജനം ന ദിസ്സതി.
൧൧൧. വങ്കപാദതാമത്തേന കുളീരപാദകസ്സ സേസേഹി വിസേസോ, ന അടനീസു പാദപ്പവേസനവിസേസേനാതി ദസ്സേതും ‘‘യോ വാ പന കോചീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സാതി ഉപസമ്പന്നസ്സേവ.
നിസീദിത്വാ…പേ… പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ മേഘുട്ഠാനാഭാവം ഞത്വാ ‘‘പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗേന ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തി, തേന പുനാഗന്തബ്ബമേവ. കപ്പം ലഭിത്വാതി ‘‘ഗച്ഛ, മാ ഇധ തിട്ഠാ’’തി വുത്തവചനം ലഭിത്വാ.
ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോതി ആഗന്തുകേസു കിഞ്ചി അവത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘ആവാസികാ ഏവ ഉദ്ധരിസ്സന്തീ’’തി ഗതേസുപി ആവാസികാനമേവ പലിബോധോ. മഹാപച്ചരിവാദേ പന ‘‘ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി അവത്വാപി നിസിന്നാനമേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ’’തി വുത്തത്താ അനാണത്തിയാ പഞ്ഞാപിതത്താപി ദുക്കടേ കാരണം വുത്തം. ഉസ്സാരകോതി സരഭാണകോ. സോ ഹി ഉദ്ധം ഉദ്ധം പാളിപാഠം സാരേതി പവത്തേതീതി ഉസ്സാരകോതി വുച്ചതി.
൧൧൨. വണ്ണാനുരക്ഖണത്ഥം കതാതി പടഖണ്ഡാദീഹി സിബ്ബിത്വാ കതാ. ഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാതി ചിമിലികായ സതി തസ്സാ ഉപരി, അസതി സുദ്ധഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാ. ‘‘സീഹചമ്മാദീനം പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ’’തി ഇമിനാ മഞ്ചപീഠാദീസു അത്ഥരിത്വാ പുന സംഹരിത്വാ ഠപനാദിവസേന അത്തനോ അത്ഥായ പരിഹരണമേവ ന വട്ടതി, ഭൂമത്ഥരണാദിവസേന പരിഭോഗോ പന അത്തനോ പരിഹരണം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഖന്ധകേ ഹി ‘‘അന്തോപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തീ’’തി ഏവം അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥായ മഞ്ചാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ പരിഹരണവത്ഥുസ്മിം –
‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മഹാചമ്മാനി ധാരേതബ്ബാനി സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൫) –
പടിക്ഖേപോ കതോ. തസ്മാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ. ദാരുമയപീഠന്തി ഫലകമയപീഠമേവ. പാദകഥലികന്തി അധോതപാദം യസ്മിം ഘംസന്താ ധോവന്തി, തം ദാരുഫലകാദി.
൧൧൩. ‘‘ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീതി ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞേനപി കാരണേന അനോതാപേന്തസ്സപി ആഗമനേ സാപേക്ഖസ്സ അനാപത്തി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘മഞ്ചാദീനം സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ ദേസേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, നിരപേക്ഖതാ, ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമോ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏവമേത്ഥ നിരപേക്ഖതായ സദ്ധിം ഛ അങ്ഗാനി വുത്താനി.
പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൧൬. പഞ്ചമേ പാവാരോ കോജവോതി പച്ചത്ഥരണത്ഥായേവ ഠപിതാ ഉഗ്ഗതലോമാ അത്ഥരണവിസേസാ. ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. സേനാസനതോതി സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ.
൧൧൭. കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തമേവത്ഥം സവിസേസം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ചാപി വുത്തോ’’തിആദി ആരദ്ധം. വത്തബ്ബം നത്ഥീതി രുക്ഖമൂലസ്സ പാകടത്താ വുത്തം. പലുജ്ജതീതി വിനസ്സതി.
൧൧൮. യേന മഞ്ചം വാ പീഠം വാ വീനന്തി, തം മഞ്ചപീഠകവാനം. സിലുച്ചയലേണന്തി പബ്ബതഗുഹാ. ‘‘ആപുച്ഛനം പന വത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ആപത്തി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. വുത്തലക്ഖണസേയ്യാ, തസ്സാ സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ വിഹാരേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, അനപേക്ഖസ്സ ദിസാപക്കമനം, ഉപചാരസീമാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ സത്ത അങ്ഗാനി.
ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൧൯. ഛട്ഠേ അനുപവിസിത്വാതി സമീപം പവിസിത്വാ.
൧൨൨. ഉപചാരം ഠപേത്വാതി ദിയഡ്ഢഹത്ഥൂപചാരം ഠപേത്വാ. സങ്ഘികവിഹാരതാ, അനുട്ഠാപനീയഭാവജാനനം, സമ്ബാധേതുകാമതാ, ഉപചാരേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൨൬. സത്തമേ കോട്ഠകാനീതി ദ്വാരകോട്ഠകാനി.
൧൨൮. ‘‘സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ന വട്ടതീ’’തി ഇദം അനനുരൂപതോ വുത്തം. പാപഗരഹിതായ ഹി അകുപിതചിത്തേന നിക്കഡ്ഢാപേന്തസ്സ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി നത്ഥി ‘‘കുപിതോ അനത്തമനോ’’തി വുത്തത്താ. അഞ്ഞാപേക്ഖാ ആപത്തി ന ദിസ്സതി. പാളിയം ‘‘അലജ്ജിം നിക്കഡ്ഢതീ’’തിആദീസു ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതായ അന്തരന്തരാ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി അലജ്ജിതാദിപച്ചയേനേവ നിക്കഡ്ഢനസ്സ ആരദ്ധത്താ. സങ്ഘികവിഹാരോ, ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭണ്ഡനകാരകഭാവാദിവിനിമുത്തതാ, കോപേന നിക്കഡ്ഢനം വാ നിക്കഡ്ഢാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൨൯. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ. സങ്ഘികോ വിഹാരോ, അസീസഘട്ടവേഹാസകുടി, ഹേട്ഠാപരിഭോഗതാ, അപടാണിദിന്നേ ആഹച്ചപാദകേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൩൫. നവമേ ‘‘മഹല്ലകോ നാമ വിഹാരോ സസ്സാമികോ’’തി വുത്തത്താ സഞ്ഞാചികായ കുടിയാ അനാപത്തീതി വദന്തി. യസ്സാതി വിഹാരസ്സ. സാ അപരിപൂരൂപചാരാപി ഹോതീതി വിവരിയമാനം കവാടം യം ഭിത്തിം ആഹനതി, സാ സാമന്താ കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണാ ഉപചാരരഹിതാപി ഹോതീതി അത്ഥോ. ആലോകം വാതപാനം സന്ധേതി ഘടയതീതി ആലോകസന്ധീതി കവാടം വുച്ചതി. ദ്വാരവാതപാനൂപചാരതോ അഞ്ഞത്ഥ പുനപ്പുനം ലിമ്പനാദിം കരോന്തസ്സ പിണ്ഡഗണനായ പാചിത്തിയം.
കേചി പന ‘‘പാളിയം പാചിത്തിയസ്സ അവുത്തത്താ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. അധിട്ഠാതബ്ബന്തി സംവിധാതബ്ബം. ഹരിതേ ഠിതോ അധിട്ഠാതി. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഹരിതയുത്തേ ഖേത്തേ ഠത്വാ ഛാദേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘താദിസേ ഖേത്തേ വിഹാരം കരോന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി, തം പാളിയാ ന സമേതി.
൧൩൬. ഉജുകമേവ ഛാദനന്തി ഛാദനമുഖവട്ടിതോ പട്ഠായ യാവ പിട്ഠിവംസകൂടാഗാരകണ്ണികാദി, താവ ഇട്ഠകാദീഹി ഉജുകം ഛാദനം. ഇമിനാ പന യേന സബ്ബസ്മിം വിഹാരേ ഏകവാരം ഛാദിതേ തം ഛാദനം ഏകമഗ്ഗന്തി ഗഹേത്വാ പാളിയം ‘‘ദ്വേ മഗ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. പരിയായേന ഛാദനമ്പി ഇമിനാവ നയേന യോജേതബ്ബന്തി വദന്തി, തം ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ച ‘‘സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന ച സമേതി.
പാളിയം ‘‘മഗ്ഗേന ഛാദേന്തസ്സ പരിയായേന ഛാദേന്തസ്സാ’’തി ഇദഞ്ച ഇട്ഠകാദീഹി, തിണപണ്ണേഹി ച ഛാദനപ്പകാരഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കേചി പന ‘‘പന്തിയാ ഛാദിതസ്സ ഛദനസ്സ ഉപരി ഛദനമുഖവട്ടിതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം ഉജുകമേവ ഏകവാരം ഛാദനം ഏകമഗ്ഗന്തി ഗഹേത്വാ ‘ദ്വേ മഗ്ഗേ’തിആദി വുത്തം, ന പന സകലവിഹാരഛാദനം. ഏസ നയോ പരിയായേന ഛാദനേപീ’’തി വദന്തി, തം പാളിഅട്ഠകഥാഹി ന സമേതി.
തതിയായ മഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ തതിയായാതി ഉപയോഗത്ഥേ സമ്പദാനവചനം, തതിയം മഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. തിണപണ്ണേഹി ലബ്ഭതീതി തിണപണ്ണേഹി ഛാദേത്വാ ഉപരി ഉല്ലിത്താവലിത്തകരണം സന്ധായ വുത്തം. കേവലം തിണകുടിയാ ഹി അനാപത്തി വുത്താ. തിണ്ണം മഗ്ഗാനന്തി മഗ്ഗവസേന ഛാദിതാനം തിണ്ണം ഛദനാനം. തിണ്ണം പരിയായാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മഹല്ലകവിഹാരതാ, അത്തനോ വാസാഗാരതാ, ഉത്തരി അധിട്ഠാനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൪൦. ദസമേ മാതികായം സപ്പാണകഉദകം തിണേന വാ മത്തികായ വാ സിഞ്ചേയ്യ, ഛഡ്ഡേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉദകം ഗഹേത്വാ ബഹി സിഞ്ചേയ്യ, തസ്മിഞ്ച ഉദകേ തിണം വാ മത്തികം വാ ആഹരിത്വാ പക്ഖിപേയ്യാതി അജ്ഝാഹരിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സകടഭാരമത്തഞ്ചേപീ’’തിആദി. ഇദന്തി തിണമത്തികപക്ഖിപനവിധാനം. വുത്തന്തി മാതികായം ‘‘തിണം വാ മത്തികം വാ’’തി ഏവം വുത്തം, അട്ഠകഥാസു വാ വുത്തം.
ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം ബാഹിരപരിഭോഗം സന്ധായ വത്ഥുവസേന വുത്തം അബ്ഭന്തരപരിഭോഗസ്സ വിസും വക്ഖമാനത്താ. തദുഭയമ്പി ‘‘സപ്പാണക’’ന്തി കത്വാ വധകചിത്തം വിനാവ സിഞ്ചനേ പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. വധകചിത്തേ പന സതി സിക്ഖാപദന്തരേനേവ പാചിത്തിയം, ന ഇമിനാതി ദട്ഠബ്ബം. ഉദകസ്സ സപ്പാണകതാ, ‘‘സിഞ്ചനേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനനം, താദിസമേവ ച ഉദകം വിനാ വധകചേതനായ കേനചിദേവ കരണീയേന തിണാദീനം സിഞ്ചനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
നിട്ഠിതോ സേനാസനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.
‘‘ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ’’തിപി ഏതസ്സേവ നാമം.
൩. ഓവാദവഗ്ഗോ
൧. ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൪൪. തതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ തിരച്ഛാനഭൂതന്തി തിരോകരണഭൂതം, ബാഹിരഭൂതന്തി അത്ഥോ. സമിദ്ധോതി പരിപുണ്ണോ. സഹിതത്ഥോ അത്ഥയുത്തോ. അത്ഥഗമ്ഭീരതാദിനാ ഗമ്ഭീരോ.
൧൪൫-൧൪൭. പരതോതി ഉത്തരി. കരോന്തോവാതി പരിബാഹിരേ കരോന്തോ. വിഭങ്ഗേതി ഝാനവിഭങ്ഗേ. ചരണന്തി നിബ്ബാനഗമനായ പാദം.
യദസ്സാതി യം അസ്സ. ധാരേതീതി അവിനസ്സമാനം ധാരേതി. പരികഥനത്ഥന്തി പകിണ്ണകകഥാവസേന പരിച്ഛിന്നധമ്മകഥനത്ഥം. തിസ്സോ അനുമോദനാതി സങ്ഘഭത്താദീസു ദാനാനിസംസപ്പടിസംയുത്താ നിധികുണ്ഡസുത്താദി (ഖു. പാ. ൮.൧ ആദയോ) -അനുമോദനാ, ഗേഹപ്പവേസമങ്ഗലാദീസു മങ്ഗലസുത്താദി (ഖു. പാ. ൫.൧ ആദയോ; സു. നി. മങ്ഗലസുത്ത) -അനുമോദനാ, മതകഭത്താദിഅമങ്ഗലേസു തിരോകുട്ടാദി (ഖു. പാ. ൭.൧ ആദയോ; പേ. വ. ൧൪ ആദയോ) -അനുമോദനാതി ഇമാ തിസ്സോ അനുമോദനാ. കമ്മാകമ്മവിനിച്ഛയോതി പരിവാരാവസാനേ കമ്മവഗ്ഗേ (പരി. ൪൮൨ ആദയോ) വുത്തവിനിച്ഛയോ. സമാധിവസേനാതി സമഥപുബ്ബകവസേന. വിപസ്സനാവസേന വാതി ദിട്ഠിവിസുദ്ധിആദികായ സുക്ഖവിപസ്സനായ വസേന. അത്തനോ സീലരക്ഖണത്ഥം അപരാനപേക്ഖതായ യേന കാമം ഗന്തും ചതസ്സോ ദിസാ അരഹതി, അസ്സ വാ സന്തി, താസു വാ സാധൂതി ചാതുദ്ദിസോ.
അഭിവിനയേതി പാതിമോക്ഖസംവരസങ്ഖാതേ സംവരവിനയേ, തപ്പകാസകേ വാ വിനയപിടകേ. വിനേതുന്തി സിക്ഖാപേതും പകാസേതും. പഗുണാ വാചുഗ്ഗതാതി പാഠതോ ച അത്ഥതോ ച പഗുണാ മുഖേ സന്നിധാപനവസേന വാചുഗ്ഗതാ കാതബ്ബാ. അത്ഥമത്തവസേനപേത്ഥ യോജനം കരോന്തി. അഭിധമ്മേതി ലക്ഖണരസാദിവസേന പരിച്ഛിന്നേ നാമരൂപധമ്മേ. പുബ്ബേ കിര മഹാഥേരാ പരിയത്തിഅനന്തരധാനായ ഏകേകസ്സ ഗണസ്സ ദീഘനികായാദിഏകേകധമ്മകോട്ഠാസം നിയ്യാതേന്താ ‘‘തുമ്ഹേ ഏതം പാളിതോ ച അട്ഠകഥാതോ ച പരിഹരഥ, സക്കോന്താ ഉത്തരിപി ഉഗ്ഗണ്ഹഥാ’’തി ഏവം സകലധമ്മം ഗന്ഥവസേന നിയ്യാതേന്തി, തത്ഥ തേ ച ഭിക്ഖൂ ഗന്ഥനാമേന ദീഘഭാണകാ മജ്ഝിമഭാണകാതി വോഹരീയന്തി, തേ ച അത്തനോ ഭാരഭൂതം കോട്ഠാസം പരിച്ചജിത്വാ അഞ്ഞം ഉഗ്ഗഹേതും ന ലഭന്തി. തം സന്ധായാഹ ‘‘സചേ മജ്ഝിമഭാണകോ ഹോതീ’’തിആദി.
തത്ഥ ഹേട്ഠിമാ വാ തയോ വഗ്ഗാതി മഹാവഗ്ഗതോ ഹേട്ഠിമാ സഗാഥകവഗ്ഗോ (സം. നി. ൧.൧ ആദയോ), നിദാനവഗ്ഗോ (സം. നി. ൨.൧ ആദയോ), ഖന്ധവഗ്ഗോതി (സം. നി. ൩.൧ ആദിയോ) ഇമേ തയോ വഗ്ഗാ. തികനിപാതതോ പട്ഠായ ഹേട്ഠാതി ഏകകനിപാതദുകനിപാതേ സന്ധായ വുത്തം. ധമ്മപദമ്പി സഹ വത്ഥുനാ ജാതകഭാണകേന അത്തനോ ജാതകേന സദ്ധിം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തതോ ഓരം ന വട്ടതീതി മഹാപച്ചരിവാദസ്സ അധിപ്പായോ. തതോ തതോതി ദീഘനികായാദിതോ. ഉച്ചിനിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതം സദ്ധമ്മസ്സ ഠിതിയാ, ഭിക്ഖുനോപി പുബ്ബാപരാനുസന്ധിആദികുസലതായ ച ന ഹോതീതി ‘‘തം ന വട്ടതീ’’തി പടിക്ഖിത്തം. അഭിധമ്മേ കിഞ്ചി ഉഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി ന വുത്തന്തി ഏത്ഥ യസ്മാ വിനയേ കുസലത്തികാദിവിഭാഗോ, സുത്തന്തേസു സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗോ ച അഭിധമ്മപാഠം വിനാ ന വിഞ്ഞായതി, അന്ധകാരേ പവിട്ഠകാലോ വിയ ഹോതി, തസ്മാ സുത്തവിനയാനം ഗഹണവസേന അഭിധമ്മഗ്ഗഹണം വുത്തമേവാതി വിസും ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. യഥാ ‘‘ഭോജനം ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ബ്യഞ്ജനം ഖാദിതബ്ബ’’ന്തി അവുത്തമ്പി വുത്തമേവ ഹോതി തദവിനാഭാവതോ, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം.
പരിമണ്ഡലപദബ്യഞ്ജനായാതി പരിമണ്ഡലാനി പരിപുണ്ണാനി പദേസു സിഥിലധനിതാദിബ്യഞ്ജനാനി യസ്സം, തായ. പുരസ്സ ഏസാതി പോരീ, നഗരവാസീനം കഥാതി അത്ഥോ. അനേലഗളായാതി ഏത്ഥ ഏലാതി ഖേളം തഗ്ഗളനവിരഹിതായ. കല്യാണവാക്കരണോതി ഏത്ഥ വാചാ ഏവ വാക്കരണം, ഉദാഹരണഘോസോ. കല്യാണം മധുരം വാക്കരണമസ്സാതി കല്യാണവാക്കരണോ. ഉപസമ്പന്നായ മേഥുനേനേവ അഭബ്ബോ ഹോതി, ന സിക്ഖമാനാസാമണേരീസൂതി ആഹ ‘‘ഭിക്ഖുനിയാ കായസംസഗ്ഗം വാ’’തിആദി.
൧൪൮. ഗരുകേഹീതി ഗരുകഭണ്ഡേഹി. ഏകതോഉപസമ്പന്നായാതി ഉപയോഗത്ഥേ ഭുമ്മവചനം. ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഉപസമ്പന്നാ നാമ പരിവത്തലിങ്ഗാ വാ പഞ്ചസതസാകിയാനിയോ വാ. ഏതാ പന ഏകതോഉപസമ്പന്നാ ഓവദന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ.
൧൪൯. ന നിമന്തിതാ ഹുത്വാ ഗന്തുകാമാതി നിമന്തിതാ ഹുത്വാ ഭോജനപരിയോസാനേ ഗന്തുകാമാ ന ഹോന്തി, തത്ഥേവ വസിതുകാമാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. യതോതി ഭിക്ഖുനുപസ്സയതോ. യാചിത്വാതി ‘‘തുമ്ഹേഹി ആനീതഓവാദേനേവ മയമ്പി വസിസ്സാമാ’’തി യാചിത്വാ. തത്ഥാതി തസ്മിം ഭിക്ഖുനുപസ്സയേ. അഭിക്ഖുകാവാസേ വസ്സം വസന്തിയാ പാചിത്തിയം, അപഗച്ഛന്തിയാ ദുക്കടം.
ഇമാസു കതരാപത്തി പരിഹരിതബ്ബാതി ചോദനം പരിഹരന്തോ ആഹ ‘‘സാ രക്ഖിതബ്ബാ’’തി. സാ വസ്സാനുഗമനമൂലികാ ആപത്തി രക്ഖിതബ്ബാ, ഇതരായ അനാപത്തികാരണം അത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘ആപദാസു ഹീ’’തിആദി.
ഓവാദത്ഥായാതി ഓവാദേ യാചനത്ഥായ. ദ്വേ തിസ്സോതി ദ്വീഹി തീഹി, കരണത്ഥേ ചേതം പച്ചത്തവചനം. പാസാദികേനാതി പസാദജനകേന കായകമ്മാദിനാ. സമ്പാദേതൂതി തിവിധം സിക്ഖം സമ്പാദേതു. അസമ്മതതാ, ഭിക്ഖുനിയാ പരിപുണ്ണൂപസമ്പന്നതാ, ഓവാദവസേന അട്ഠഗരുധമ്മദാനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
ഓവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൨. അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൫൩. ദുതിയേ കോകനദന്തി പദുമവിസേസം, തം കിര ബഹുപത്തം വണ്ണസമ്പന്നം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – യഥാ കോകനദസങ്ഖാതം പദുമം, ഏവം ഫുല്ലമുഖപദുമം അവീതഗുണഗന്ധം നിമ്മലേ അന്തലിക്ഖേ ആദിച്ചം വിയ ച അത്തനോ തേജസാ തപന്തം തതോ ഏവ വിരോചമാനം അങ്ഗേഹി നിച്ഛരണകജുതിയാ അങ്ഗീരസം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം പസ്സാതി. രജോഹരണന്തി സരീരേ രജം പുഞ്ഛതീതി രജോഹരണന്തി പുഞ്ഛനചോളസ്സ നാമം. ഓഭാസവിസ്സജ്ജനപുബ്ബകാ ഭാസിതഗാഥാ ഓഭാസഗാഥാ നാമ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീസു (വിസുദ്ധി. ൨.൩൮൬) പന ‘‘രാഗോ രജോ ന ച പന രേണു വുച്ചതീ’’തിആദി ഓഭാസഗാഥാ വുത്താ, ന പനേസാ ‘‘അധിചേതസോ’’തി ഗാഥാ. അയഞ്ച ചൂളപന്ഥകത്ഥേരസ്സ ഉദാനഗാഥാതി ഉദാനപാളിയം നത്ഥി, ഏകുദാനിയത്ഥേരസ്സ (ഥേരഗാ. ൧.൬൭ ഏകുദാനിയത്ഥേരഗാഥാവണ്ണനാ) നായം ഉദാനഗാഥാതി തത്ഥ വുത്തം. ഇധ പന പാളിയാ ഏവ വുത്തത്താ ഥേരസ്സാപി ഉദാനഗാഥാതി ഗഹേതബ്ബം. ഇധ ച അഗരുധമ്മേനാപി ഓവദതോ പാചിത്തിയമേവ. അത്ഥങ്ഗതസൂരിയതാ, പരിപുണ്ണൂപസമ്പന്നതാ, ഓവദനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
അത്ഥങ്ഗതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൩. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൬൨. തതിയം ഉത്താനമേവ. ഉപസ്സയൂപഗമനം, പരിപുണ്ണൂപസമ്പന്നതാ, സമയാഭാവോ, ഗരുധമ്മേഹി ഓവദനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
ഭിക്ഖുനുപസ്സയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൪. ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൬൪. ചതുത്ഥേ ആമിസനിരപേക്ഖമ്പി ആമിസഹേതു ഓവദതീതിസഞ്ഞായ ഭണന്തസ്സപി അനാപത്തി സചിത്തകത്താ സിക്ഖാപദസ്സ. സേസമേത്ഥ ഉത്താനമേവ. ഉപസമ്പന്നതാ, ധമ്മേന ലദ്ധസമ്മുതിതാ, അനാമിസന്തരതാ, അവണ്ണകാമതായ ഏവം ഭണനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.
ആമിസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.
൧൬൯. പഞ്ചമം ചീവരദാനസിക്ഖാപദം ഉത്താനമേവ.
൬. ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ
൧൭൬. ഛട്ഠേ കഥിനവത്തന്തി കഥിനമാസേ ചീവരം കരോന്താനം സബ്രഹ്മചാരീനം സഹായഭാവൂപഗമനം സന്ധായ വുത്തം. വഞ്ചേത്വാതി ‘‘തവ ഞാതികായാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഏകിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി ഏത്തകമേവ വത്വാ ‘‘ഏകിസ്സാ ഭിക്ഖുനിയാ’’തി സുത്വാ തേ അഞ്ഞാതികസഞ്ഞിനോ അഹേസുന്തി ആഹ ‘‘അകപ്പിയേ നിയോജിതത്താ’’തി. അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ സന്തകതാ, നിവാസനപാരുപനൂപഗതാ, വുത്തനയേന സിബ്ബനം വാ സിബ്ബാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.
ചീവരസിബ്ബനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.