൧൦. ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൬൩. ദസമേ ഘനബദ്ധോതി ഘനമംസേന സമ്ബദ്ധോ, കഥിനസംഹതസരീരോതി അത്ഥോ.

൨൬൪. മുഖദ്വാരന്തി മുഖതോ ഹേട്ഠാ ദ്വാരം മുഖദ്വാരം, ഗലനാളികന്തി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച നാസികായ പവിട്ഠമ്പി മുഖദ്വാരം പവിട്ഠമേവ ഹോതി, മുഖേ പക്ഖിത്തമത്തഞ്ച അപ്പവിട്ഠം. ആഹാരന്തി അജ്ഝോഹരിതബ്ബം കാലികം അധിപ്പേതം, ന ഉദകം. തഞ്ഹി ഭേസജ്ജസങ്ഗഹിതമ്പി അകാലികമേവ പടിഗ്ഗഹിതസ്സേവ കാലികത്താ. ഉദകേ ഹി പടിഗ്ഗഹണം ന രുഹതി. തേനേവ ഭിക്ഖുനാ താപിതേന ഉദകേന ചിരപടിഗ്ഗഹിതേന ച അകപ്പിയകുടിയം വുത്ഥേന ച സഹ ആമിസം ഭുഞ്ജന്തസ്സാപി സാമപാകാദിദോസോ ന ഹോതി. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഭിക്ഖു യാഗുഅത്ഥായ…പേ… ഉദകം താപേതി, വട്ടതീ’’തിആദി (പാചി. അട്ഠ. ൨൬൫). ഭിക്ഖൂ പന ഏതം അധിപ്പായം തദാ ന ജാനിംസു. തേനാഹ ‘‘സമ്മാ അത്ഥം അസല്ലക്ഖേത്വാ’’തിആദി.

൨൬൫. രഥരേണുമ്പീതി രഥേ ഗച്ഛന്തേ ഉട്ഠഹനരേണുസദിസരേണും. തേന തതോ സുഖുമം ആകാസേ പരിബ്ഭമനകം ദിസ്സമാനമ്പി അബ്ബോഹാരികന്തി ദസ്സേതി. അകല്ലകോതി ഗിലാനോ.

‘‘ഗഹേതും വാ…പേ… തസ്സ ഓരിമന്തേനാ’’തി ഇമിനാ ആകാസേ ഉജും ഠത്വാ പരേന ഉക്ഖിത്തം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ആസന്നങ്ഗഭൂതപാദതലതോ പട്ഠായ ഹത്ഥപാസോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, ന പന സീസന്തതോ പട്ഠായാതി ദസ്സേതി. തത്ഥ ‘‘ഓരിമന്തേനാ’’തി ഇമസ്സ ഹേട്ഠിമന്തേനാതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

ഏത്ഥ ച പവാരണാസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ‘‘സചേ ഭിക്ഖു നിസിന്നോ ഹോതി, ആസനസ്സ പച്ഛിമന്തതോ പട്ഠായാ’’തിആദിനാ (പാചി. അട്ഠ. ൨൩൮-൨൩൯) പടിഗ്ഗാഹകാനം ആസന്നങ്ഗസ്സ പാരിമന്തതോ പട്ഠായ പരിച്ഛേദസ്സ ദസ്സിതത്താ ഇധാപി ആകാസേ ഠിതസ്സ പടിഗ്ഗാഹകസ്സ ആസന്നങ്ഗഭൂതപാദങ്ഗുലസ്സ പാരിമന്തഭൂതതോ പണ്ഹിപരിയന്തസ്സ ഹേട്ഠിമതലതോ പട്ഠായ, ദായകസ്സ പന ഓരിമന്തഭൂതതോ പാദങ്ഗുലസ്സ ഹേട്ഠിമതലതോ പട്ഠായ ഹത്ഥപാസോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാവ നയേന ഭൂമിയം നിപജ്ജിത്വാ ഉസ്സീസേ നിസിന്നസ്സ ഹത്ഥതോ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സപി ആസന്നസീസങ്ഗസ്സ പാരിമന്തഭൂതതോ ഗീവന്തതോ പട്ഠായേവ ഹത്ഥപാസോ മിനിതബ്ബോ, ന പാദതലതോ പട്ഠായ. ഏവം നിപജ്ജിത്വാ ദാനേപി യഥാനുരൂപം വേദിതബ്ബം. ‘‘യം ആസന്നതരം അങ്ഗ’’ന്തി ഹി വുത്തം.

പടിഗ്ഗഹണസഞ്ഞായാതി ‘‘മഞ്ചാദിനാ പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഉപ്പാദിതസഞ്ഞായ. ഇമിനാ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാമീ’’തി വാചായ വത്തബ്ബകിച്ചം നത്ഥീതി ദസ്സേതി. കത്ഥചി അട്ഠകഥാസു, പദേസേസു വാ. അസംഹാരിമേ ഫലകേതി ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന അസംഹാരിയേ. പുഞ്ഛിത്വാ പടിഗ്ഗഹേത്വാതി പുഞ്ഛിതേപി രജനചുണ്ണസങ്കായ സതി പടിഗ്ഗഹണത്ഥായ വുത്തം, നാസതി. തം പനാതി പതിതരജം അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഉപരി ഗഹിതപിണ്ഡപാതം. അനാപത്തീതി ദുരുപചിണ്ണാദിദോസോ നത്ഥി. ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ദസ്സാമീ’’തിആദിപി വിനയദുക്കടപരിഹാരായ വുത്തം. തഥാ അകത്വാ ഗഹിതേപി പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജതോ അനാപത്തി ഏവ. ‘‘അനുപസമ്പന്നസ്സ ദത്വാ’’തി ഇദമ്പി പുരിമാഭോഗാനുഗുണതായ വുത്തം.

ചരുകേനാതി ഖുദ്ദകഭാജനേന. അഭിഹടത്താതി ദിയ്യമാനക്ഖണം സന്ധായ വുത്തം. ദത്വാ അപനയനകാലേ പന ഛാരികാ വാ ബിന്ദൂനി വാ പതന്തി, പുന പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം അഭിഹാരസ്സ വിഗതത്താതി വദന്തി. തം യഥാ ന പതതി, തഥാ അപനേസ്സാമീതി പരിഹരന്തേ യുജ്ജതി. പകതിസഞ്ഞായ അപനേന്തേ അഭിഹാരോ ന ഛിജ്ജതി, തം പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതി. മുഖവട്ടിയാപി ഗഹേതും വട്ടതീതി അഭിഹരിയമാനസ്സ പത്തസ്സ മുഖവട്ടിയാ ഉപരിഭാഗേ ഹത്ഥം പസാരേത്വാ ഫുസിതും വട്ടതി.

പാദേന പേല്ലേത്വാതി ‘‘പാദേന പടിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തിസഞ്ഞായ അക്കമിത്വാ. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ. വചനമത്തമേവാതി പടിബദ്ധപ്പടിബദ്ധന്തി സദ്ദമത്തമേവ നാനം, കായപടിബദ്ധമേവ ഹോതി. തസ്മാ തേസം വചനം ന ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

തേന ആഹരാപേതുന്തി യസ്സ ഭിക്ഖുനോ സന്തികം ഗതം, തം ഇധ ആനേഹീതി ആണാപേത്വാ തേന ആഹരാപേതും ഇതരസ്സ വട്ടതീതി അത്ഥോ. ന തതോ പരന്തി തദഹേവ സാമം അപ്പടിഗ്ഗഹിതം സന്ധായ വുത്തം. തദഹേവ പടിഗ്ഗഹിതം പന പുനദിവസാദീസു അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാപി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി വദന്തി.

ഖിയ്യന്തീതി ഖയം ഗച്ഛന്തി, തേസം ചുണ്ണേഹി ഥുല്ലച്ചയഅപ്പടിഗ്ഗഹണാപത്തിയോ ന ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. ‘‘നവസമുട്ഠിത’’ന്തി ഏതേനേവ ഉച്ഛുആദീസു അഭിനവലഗ്ഗത്താ അബ്ബോഹാരികം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഏസേവ നയോതി സന്നിധിദോസാദിം സന്ധായ വദതി. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. തേന ച പടിഗ്ഗഹണങ്ഗേസു പഞ്ചസുപി സമിദ്ധേസു അജ്ഝോഹരിതുകാമതായ ഗഹിതമേവ പടിഗ്ഗഹിതം നാമ ഹോതി അജ്ഝോഹരിതബ്ബേസു ഏവ പടിഗ്ഗഹണസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താതി ദസ്സേതി. തഥാ ബാഹിരപരിഭോഗത്ഥായ ഗഹേത്വാ ഠപിതതേലാദിം അജ്ഝോഹരിതുകാമതായ സതി പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

കേസഞ്ചീതിആദീസു അനുപസമ്പന്നാനം അത്ഥായ കത്ഥചി ഠപിയമാനമ്പി ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ ഏവ പടിഗ്ഗഹണം ന വിജഹതി, അഥ ഖോ ഭാജനേ പതിതമേവ പടിഗ്ഗഹണം വിജഹതി. ഭാജനഞ്ച ഭിക്ഖുനാ പുനദിവസത്ഥായ അപേക്ഖിതമേവാതി തഗ്ഗതമ്പി ആമിസം ദുദ്ധോതപത്തഗതം വിയ പടിഗ്ഗഹണം ന വിജഹതീതി ആസങ്കായ ‘‘സാമണേരസ്സ ഹത്ഥേ പക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഈദിസേസു ഹി യുത്തി ന ഗവേസിതബ്ബാ, വുത്തനയേനേവ പടിപജ്ജിതബ്ബം. ‘‘പത്തഗതാ യാഗൂ’’തി ഇമിനാ പത്തമുഖവട്ടിയാ ഫുട്ഠേപി കൂടേ യാഗു പടിഗ്ഗഹിതാ, ഉഗ്ഗഹിതാ വാ ന ഹോതി ഭിക്ഖുനോ അനിച്ഛായ ഫുട്ഠത്താതി ദസ്സേതി. ആരോപേതീതി ഹത്ഥം ഫുസാപേതി. പടിഗ്ഗഹണൂപഗം ഭാരം നാമ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഉക്ഖേപാരഹം. ന പിദഹിതബ്ബന്തി ഹത്ഥതോ മുത്തം സന്ധായ വുത്തം, ഹത്ഥഗതം പന ഇതരേന ഹത്ഥേന പിദഹതോ, ഹത്ഥതോ മുത്തമ്പി വാ അഫുസിത്വാ ഉപരിപിധാനം പാതേന്തസ്സ ന ദോസോ.

പടിഗ്ഗണ്ഹാതീതി ഛായത്ഥായ ഉപരി ധാരയമാനാ മഹാസാഖാ യേന കേനചി ഛിജ്ജേയ്യ, തത്ഥ ലഗ്ഗരജം മുഖേ പാതേയ്യ ചാതി കപ്പിയം കാരാപേത്വാ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി. കുണ്ഡകേതി മഹാഘടേ. തസ്മിമ്പീതി ചാടിഘടേപി. ഗാഹാപേത്വാതി അപ്പടിഗ്ഗഹിതം കാലികം ഗാഹാപേത്വാ.

ദുതിയത്ഥേരസ്സാതി ‘‘ഥേരസ്സ പത്തം മയ്ഹം ദേഥാ’’തി തേന അത്തനോ പരിച്ചജാപേത്വാ ദുതിയത്ഥേരസ്സ ദേതി. ഏത്ഥ പനാതി പത്തപരിവത്തനേ. കാരണന്തി ഏത്ഥ യഥാ ‘‘സാമണേരാ ഇതോ അമ്ഹാകമ്പി ദേന്തീ’’തി വിതക്കോ ഉപ്പജ്ജതി, ന തഥാതി കാരണം വദന്തി, തഞ്ച യുത്തം. യസ്സ പന താദിസോ വിതക്കോ നത്ഥി, തേന അപരിവത്തേത്വാപി ഭുഞ്ജിതും വട്ടതി.

നിച്ചാലേതുന്തി ചാലേത്വാ പാസാണസക്ഖരാദിഅപനയം കാതും. ഉദ്ധനം ആരോപേതബ്ബന്തി അനഗ്ഗികം ഉദ്ധനം സന്ധായ വുത്തം. ഉദ്ധനേ പച്ചമാനസ്സ ആലുളനേ ഉപരി അപക്കതണ്ഡുലാ ഹേട്ഠാ പവിസിത്വാ പച്ചതീതി ആഹ ‘‘സാമംപാകഞ്ചേവ ഹോതീ’’തി.

ആധാരകേ പത്തോ ഠപിതോതി അപ്പടിഗ്ഗഹിതാമിസോ പത്തോ പുന പടിഗ്ഗഹണത്ഥായ ഠപിതോ. ഏകഗ്ഗഹണേനേവാതി സാമണേരാനം ഗഹിതസ്സ പുന അച്ഛഡ്ഡനവസേന ഗഹണേന. ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ധൂമവട്ടിയാ തദഹുപടിഗ്ഗഹിതത്താ വുത്തം. ഭത്തുഗ്ഗാരോതിആദി അബ്ബോഹാരികപ്പസങ്ഗേന വികാലഭോജനവിനിച്ഛയദസ്സനം. സമുദ്ദോദകേനാതി അപ്പടിഗ്ഗഹിതേന. ഹിമകരകാ നാമ കദാചി വസ്സോദകേന സഹ പതനകാ പാസാണലേഖാ വിയ ഘനീഭൂതഉദകവിസേസാ, തേസു പടിഗ്ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഉദകഗതികാ ഏവാ’’തി. പുരേഭത്തമേവ വട്ടതീതി അപ്പടിഗ്ഗഹിതാപത്തീഹി അബ്ബോഹാരികമ്പി വികാലഭോജനാപത്തീഹി സബ്ബോഹാരികന്തി ദസ്സേതി.

ലഗ്ഗതീതി മുഖേ ച ഹത്ഥേ ച മത്തികാവണ്ണം ദസ്സേതി. ബഹലന്തി ഹത്ഥമുഖേസു അലഗ്ഗനകമ്പി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബം. വാസമത്തന്തി രേണുഖീരാഭാവം ദസ്സേതി. ആകിരതി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി പുപ്ഫരസസ്സ പഞ്ഞായനതോ വുത്തം.

മഹാഭൂതേസൂതി പാണസരീരസന്നിസ്സിതേസു പഥവീആദിമഹാഭൂതേസു. സബ്ബം വട്ടതീതി അത്തനോ, പരേസഞ്ച സരീരനിസ്സിതം സബ്ബം വട്ടതി. അകപ്പിയമംസാനുലോമതായ ഥുല്ലച്ചയാദിം ന ജനേതീതി അധിപ്പായോ. പതതീതി അത്തനോ സരീരതോ വിച്ഛിന്ദിത്വാ പതതി. ‘‘രുക്ഖതോ ഛിന്ദിത്വാ’’തി വുത്തത്താ മത്തികത്ഥായ പഥവിം ഖണിതും, അഞ്ഞമ്പി യംകിഞ്ചി മൂലപണ്ണാദിവിസഭേസജ്ജം ഛിന്ദിത്വാ ഛാരികം അകത്വാപി അപ്പടിഗ്ഗഹിതമ്പി പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ദട്ഠബ്ബം. അപ്പടിഗ്ഗഹിതതാ, അനനുഞ്ഞാതതാ, ധൂമാദിഅബ്ബോഹാരികതാഭാവോ, അജ്ഝോഹരണന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ദന്തപോനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ഭോജനവഗ്ഗോ ചതുത്ഥോ.