൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി സാഖട്ഠകവിമാനേ സാഖായ ഛിജ്ജമാനായ ഛിജ്ജന്തേ തത്ഥ അഛേദനത്ഥായ ദേവതായ ഉപനീതം പുത്തം ദിസ്വാപി കുഠാരിനിക്ഖേപവേഗം നിവത്തേതും അസക്കോന്തോതി അത്ഥോ. രുക്ഖധമ്മേതി രുക്ഖസ്സ പവത്തിയം. രുക്ഖാനം വിയ ഛേദനാദീസു അകുപ്പനഞ്ഹി രുക്ഖധമ്മോ നാമ.

ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പന്നം. ഭന്തന്തി ധാവന്തം. വാരയേതി നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഇതരോതി ഉപ്പന്നം കോധം അനിഗ്ഗണ്ഹന്തോ രാജഉപരാജാദീനം രസ്മിമത്തഗ്ഗാഹകജനോ വിയ ന ഉത്തമസാരഥീതി അത്ഥോ. വിസടം സപ്പവിസന്തി സരീരേ ദാഠാവണാനുസാരേന വിത്ഥിണ്ണം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കണ്ഹസപ്പവിസം വിയ. ജഹാതി ഓരപാരന്തി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞോജനാനി തതിയമഗ്ഗേന ജഹാതി. ‘‘ഓരപാര’’ന്തി ഹി ഓരിമതീരം വുച്ചതി. അഥ വാ സോതി തതിയമഗ്ഗേന കോധം വിനേത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖു അരഹത്തമഗ്ഗേന ഓരപാരം ജഹാതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഓരം നാമ സകത്തഭാവോ, അജ്ഝത്തികാനി വാ ആയതനാനി. പാരം നാമ പരഅത്തഭാവോ, ബാഹിരാനി വാ ആയതനാനി. തദുഭയേ പന ഛന്ദരാഗം ജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരിമപാര’’ന്തി വുച്ചതി.

൯൦. ഭവന്തീതി വഡ്ഢന്തി. അഹുവുന്തീതി ബഭൂവു. തേനാഹ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. ഭൂതാനം ഗാമോതി മഹാഭൂതാനം ഹരിതതിണാദിഭാവേന സമഗ്ഗാനം സമൂഹോ. തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ഗാമസ്സ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോ’’തി വുത്തം. പാതബ്യ-സദ്ദസ്സ പാ പാനേതി ധാത്വത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാ’’തി. സാ ച പാതബ്യതാ ഛേദനാദി ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്സാ…പേ… ഭൂതഗാമസ്സ ജാതാ ഛേദനാദിപച്ചയാ’’തി.

൯൧. ജാത-സദ്ദോ ഏത്ഥ വിജാതപരിയായോതി ‘‘പുത്തം വിജാതാ ഇത്ഥീ’’തിആദീസു വിയ പസൂതവചനോതി ആഹ ‘‘പസൂതാനീ’’തി, നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീതി അത്ഥോ.

താനി ദസ്സേന്തോതി താനി ബീജാനി ദസ്സേന്തോ. കാരിയദസ്സനമുഖേനേവ കാരണഞ്ച ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിത’’ന്തി.

൯൨. ‘‘ബീജതോ സമ്ഭൂതോ ഭൂതഗാമോ ബീജ’’ന്തി ഇമിനാ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘പദുമഗച്ഛതോ നിബ്ബത്തം പുപ്ഫം പദുമ’’ന്തിആദീസു വിയായം വോഹാരോതി ദസ്സേതി. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതീതി നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലം സന്ധായ വദതി. യഥാരുതന്തി യഥാപാഠം.

‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തി വുത്തത്താ സരീരേ ലഗ്ഗഭാവം ഞത്വാപി ഉട്ഠഹതി, ‘‘തം ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തിസഞ്ഞായ അഭാവതോ വട്ടതി. അനന്തക-ഗ്ഗഹണേന സാസപമത്തികാ ഗഹിതാ, നാമഞ്ഹേതം തസ്സാ സേവാലജാതിയാ. മൂലപണ്ണാനം അഭാവേന ‘‘അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി വുത്തം. സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോതി. അവഡ്ഢമാനേപി ഭൂതഗാമമൂലകത്താ വുത്തം ‘‘അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി. നാളികേരസ്സ ആവേണികം കത്വാ വദതി.

സേലേയ്യകം നാമ സിലായ സമ്ഭൂതാ ഏകാ ഗന്ധജാതി. പുപ്ഫിതകാലതോ പട്ഠായാതി വികസിതകാലതോ പഭുതി. ഛത്തകം ഗണ്ഹന്തോതി വികസിതം ഗണ്ഹന്തോ. മകുളം പന രുക്ഖത്തചം അകോപേന്തേനപി ഗഹേതും ന വട്ടതി, ഫുല്ലം വട്ടതി. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥചാപല്ലേന.

‘‘പാനീയം ന വാസേതബ്ബ’’ന്തി ഇദം അത്തനോ പിവനപാനീയം സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞേസം പന വട്ടതി അനുഗ്ഗഹിതത്താ. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ ഖാദിതുകാമേനാ’’തി. യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി മൂലം അനോതാരേത്വാ പണ്ണമത്തനിഗ്ഗമനമത്തേനപി വഡ്ഢതി. തത്ഥ കപ്പിയമ്പി അകരോന്തോ ഛിന്നനാളികേരവേളുദണ്ഡാദയോ കോപേതും വട്ടതി.

‘‘ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി വുത്തത്താ കേവലം ചങ്കമനാധിപ്പായേന വാ മഗ്ഗഗമനാധിപ്പായേന വാ അക്കമന്തസ്സ, തിണാനം ഉപരി നിസീദനാധിപ്പായേന നിസീദന്തസ്സ ച ദോസോ നത്ഥി.

സമണകപ്പേഹീതി സമണാനം കപ്പിയവോഹാരേഹി, അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി കപ്പിയഭാവതോ ‘‘സമണകപ്പാനീ’’തി വുത്താനി. അബീജം നാമ തരുണഅമ്ബഫലാദീനി. നിബ്ബട്ടേതബ്ബം വിയോജേതബ്ബം ബീജം യസ്മിം, തം പനസാദി നിബ്ബട്ടബീജം നാമ. കപ്പിയന്തി വത്വാവാതി പുബ്ബകാലകിരിയാവസേന വുത്തേപി വചനക്ഖണേവ അഗ്ഗിസത്ഥാദിനാ ബീജഗാമേ വണം കാതബ്ബന്തി വചനതോ പന പുബ്ബേ കാതും ന വട്ടതി, തഞ്ച ദ്വിധാ അകത്വാ ഛേദനഭേദനമേവ ദസ്സേതബ്ബം. കരോന്തേന ച ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി യായ കായചി ഭാസായ വുത്തേയേവ കാതബ്ബം. ബീജഗാമപരിമോചനത്ഥം പുന കപ്പിയം കാരേതബ്ബന്തി കാരാപനസ്സ പഠമമേവ അധികതത്താ. ‘‘കടാഹേപി കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ കടാഹതോ നീഹതായ മിഞ്ജായ വാ ബീജേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി വിജ്ഝിതും വട്ടതി ഏവ. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.