൨. ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ

൧. ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൯. ദുതിയവഗ്ഗസ്സ പഠമേ നിഗ്ഗഹേതും അസക്കോന്തോതി സാഖട്ഠകവിമാനേ സാഖായ ഛിജ്ജമാനായ ഛിജ്ജന്തേ തത്ഥ അഛേദനത്ഥായ ദേവതായ ഉപനീതം പുത്തം ദിസ്വാപി കുഠാരിനിക്ഖേപവേഗം നിവത്തേതും അസക്കോന്തോതി അത്ഥോ. രുക്ഖധമ്മേതി രുക്ഖസ്സ പവത്തിയം. രുക്ഖാനം വിയ ഛേദനാദീസു അകുപ്പനഞ്ഹി രുക്ഖധമ്മോ നാമ.

ഉപ്പതിതന്തി ഉപ്പന്നം. ഭന്തന്തി ധാവന്തം. വാരയേതി നിഗ്ഗണ്ഹേയ്യ. ഇതരോതി ഉപ്പന്നം കോധം അനിഗ്ഗണ്ഹന്തോ രാജഉപരാജാദീനം രസ്മിമത്തഗ്ഗാഹകജനോ വിയ ന ഉത്തമസാരഥീതി അത്ഥോ. വിസടം സപ്പവിസന്തി സരീരേ ദാഠാവണാനുസാരേന വിത്ഥിണ്ണം ബ്യാപേത്വാ ഠിതം കണ്ഹസപ്പവിസം വിയ. ജഹാതി ഓരപാരന്തി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞോജനാനി തതിയമഗ്ഗേന ജഹാതി. ‘‘ഓരപാര’’ന്തി ഹി ഓരിമതീരം വുച്ചതി. അഥ വാ സോതി തതിയമഗ്ഗേന കോധം വിനേത്വാ ഠിതോ ഭിക്ഖു അരഹത്തമഗ്ഗേന ഓരപാരം ജഹാതീതി അത്ഥോ. തത്ഥ ഓരം നാമ സകത്തഭാവോ, അജ്ഝത്തികാനി വാ ആയതനാനി. പാരം നാമ പരഅത്തഭാവോ, ബാഹിരാനി വാ ആയതനാനി. തദുഭയേ പന ഛന്ദരാഗം ജഹന്തോ ‘‘ജഹാതി ഓരിമപാര’’ന്തി വുച്ചതി.

൯൦. ഭവന്തീതി വഡ്ഢന്തി. അഹുവുന്തീതി ബഭൂവു. തേനാഹ ‘‘ജാതാ വഡ്ഢിതാ’’തി. ഭൂതാനം ഗാമോതി മഹാഭൂതാനം ഹരിതതിണാദിഭാവേന സമഗ്ഗാനം സമൂഹോ. തബ്ബിനിമുത്തസ്സ ഗാമസ്സ അഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഭൂതാ ഏവ വാ ഗാമോ’’തി വുത്തം. പാതബ്യ-സദ്ദസ്സ പാ പാനേതി ധാത്വത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാ’’തി. സാ ച പാതബ്യതാ ഛേദനാദി ഏവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘തസ്സാ…പേ… ഭൂതഗാമസ്സ ജാതാ ഛേദനാദിപച്ചയാ’’തി.

൯൧. ജാത-സദ്ദോ ഏത്ഥ വിജാതപരിയായോതി ‘‘പുത്തം വിജാതാ ഇത്ഥീ’’തിആദീസു വിയ പസൂതവചനോതി ആഹ ‘‘പസൂതാനീ’’തി, നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലാനീതി അത്ഥോ.

താനി ദസ്സേന്തോതി താനി ബീജാനി ദസ്സേന്തോ. കാരിയദസ്സനമുഖേനേവ കാരണഞ്ച ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ബീജതോ നിബ്ബത്തേന ബീജം ദസ്സിത’’ന്തി.

൯൨. ‘‘ബീജതോ സമ്ഭൂതോ ഭൂതഗാമോ ബീജ’’ന്തി ഇമിനാ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘പദുമഗച്ഛതോ നിബ്ബത്തം പുപ്ഫം പദുമ’’ന്തിആദീസു വിയായം വോഹാരോതി ദസ്സേതി. യം ബീജം ഭൂതഗാമോ നാമ ഹോതീതി നിബ്ബത്തപണ്ണമൂലം സന്ധായ വദതി. യഥാരുതന്തി യഥാപാഠം.

‘‘സഞ്ചിച്ചാ’’തി വുത്തത്താ സരീരേ ലഗ്ഗഭാവം ഞത്വാപി ഉട്ഠഹതി, ‘‘തം ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തിസഞ്ഞായ അഭാവതോ വട്ടതി. അനന്തക-ഗ്ഗഹണേന സാസപമത്തികാ ഗഹിതാ, നാമഞ്ഹേതം തസ്സാ സേവാലജാതിയാ. മൂലപണ്ണാനം അഭാവേന ‘‘അസമ്പുണ്ണഭൂതഗാമോ നാമാ’’തി വുത്തം. സോ ബീജഗാമേന സങ്ഗഹിതോതി. അവഡ്ഢമാനേപി ഭൂതഗാമമൂലകത്താ വുത്തം ‘‘അമൂലകഭൂതഗാമേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛതീ’’തി. നാളികേരസ്സ ആവേണികം കത്വാ വദതി.

സേലേയ്യകം നാമ സിലായ സമ്ഭൂതാ ഏകാ ഗന്ധജാതി. പുപ്ഫിതകാലതോ പട്ഠായാതി വികസിതകാലതോ പഭുതി. ഛത്തകം ഗണ്ഹന്തോതി വികസിതം ഗണ്ഹന്തോ. മകുളം പന രുക്ഖത്തചം അകോപേന്തേനപി ഗഹേതും ന വട്ടതി, ഫുല്ലം വട്ടതി. ഹത്ഥകുക്കുച്ചേനാതി ഹത്ഥചാപല്ലേന.

‘‘പാനീയം ന വാസേതബ്ബ’’ന്തി ഇദം അത്തനോ പിവനപാനീയം സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞേസം പന വട്ടതി അനുഗ്ഗഹിതത്താ. തേനാഹ ‘‘അത്തനാ ഖാദിതുകാമേനാ’’തി. യേസം രുക്ഖാനം സാഖാ രുഹതീതി മൂലം അനോതാരേത്വാ പണ്ണമത്തനിഗ്ഗമനമത്തേനപി വഡ്ഢതി. തത്ഥ കപ്പിയമ്പി അകരോന്തോ ഛിന്നനാളികേരവേളുദണ്ഡാദയോ കോപേതും വട്ടതി.

‘‘ചങ്കമിതട്ഠാനം ദസ്സേസ്സാമീ’’തി വുത്തത്താ കേവലം ചങ്കമനാധിപ്പായേന വാ മഗ്ഗഗമനാധിപ്പായേന വാ അക്കമന്തസ്സ, തിണാനം ഉപരി നിസീദനാധിപ്പായേന നിസീദന്തസ്സ ച ദോസോ നത്ഥി.

സമണകപ്പേഹീതി സമണാനം കപ്പിയവോഹാരേഹി, അബീജനിബ്ബട്ടബീജാനിപി കപ്പിയഭാവതോ ‘‘സമണകപ്പാനീ’’തി വുത്താനി. അബീജം നാമ തരുണഅമ്ബഫലാദീനി. നിബ്ബട്ടേതബ്ബം വിയോജേതബ്ബം ബീജം യസ്മിം, തം പനസാദി നിബ്ബട്ടബീജം നാമ. കപ്പിയന്തി വത്വാവാതി പുബ്ബകാലകിരിയാവസേന വുത്തേപി വചനക്ഖണേവ അഗ്ഗിസത്ഥാദിനാ ബീജഗാമേ വണം കാതബ്ബന്തി വചനതോ പന പുബ്ബേ കാതും ന വട്ടതി, തഞ്ച ദ്വിധാ അകത്വാ ഛേദനഭേദനമേവ ദസ്സേതബ്ബം. കരോന്തേന ച ഭിക്ഖുനാ ‘‘കപ്പിയം കരോഹീ’’തി യായ കായചി ഭാസായ വുത്തേയേവ കാതബ്ബം. ബീജഗാമപരിമോചനത്ഥം പുന കപ്പിയം കാരേതബ്ബന്തി കാരാപനസ്സ പഠമമേവ അധികതത്താ. ‘‘കടാഹേപി കാതും വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ കടാഹതോ നീഹതായ മിഞ്ജായ വാ ബീജേ വാ യത്ഥ കത്ഥചി വിജ്ഝിതും വട്ടതി ഏവ. ഭൂതഗാമോ, ഭൂതഗാമസഞ്ഞിതാ, വികോപനം വാ വികോപാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൯൪. ദുതിയേ അഞ്ഞം വചനന്തി യം ദോസവിഭാവനത്ഥം പരേഹി വുത്തവചനം തം തസ്സ അനനുച്ഛവികേന അഞ്ഞേന വചനേന പടിചരതി.

൯൮. യദേതം അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണവസേന പവത്തവചനം, തദേവ പുച്ഛിതമത്ഥം ഠപേത്വാ അഞ്ഞം വദതി പകാസേതീതി അഞ്ഞവാദകന്തി ആഹ ‘‘അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണസ്സേതം നാമ’’ന്തി. തുണ്ഹീഭൂതസ്സേതം നാമന്തി തുണ്ഹീഭാവസ്സേതം നാമം, അയമേവ വാ പാഠോ. അഞ്ഞവാദകം ആരോപേതുന്തി അഞ്ഞവാദേ ആരോപേതും. വിഹേസകന്തി വിഹേസകത്തം.

൯൯. പാളിയം ന ഉഗ്ഘാടേതുകാമോതി പടിച്ഛാദേതുകാമോ.

൧൦൦. അനാരോപിതേ അഞ്ഞവാദകേതി വുത്തദുക്കടം പാളിയം ആഗതഅഞ്ഞേനഞ്ഞപടിചരണവസേന യുജ്ജതി, അട്ഠകഥായം ആഗതനയേന പന മുസാവാദേന അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരന്തസ്സ പാചിത്തിയേന സദ്ധിം ദുക്കടം, ആരോപിതേ ഇമിനാവ പാചിത്തിയം. കേചി പന ‘‘മുസാവാദപാചിത്തിയേന സദ്ധിം പാചിത്തിയദ്വയ’’ന്തി വദന്തി, വീമംസിതബ്ബം. ആദികമ്മികസ്സപി മുസാവാദേ ഇമിനാവ അനാപത്തീതി ദട്ഠബ്ബം. ധമ്മകമ്മേന ആരോപിതതാ, ആപത്തിയാ വാ വത്ഥുനാ വാ അനുയുഞ്ജിയമാനതാ, ഛാദേതുകാമതായ അഞ്ഞേനഞ്ഞം പടിചരണം, തുണ്ഹീഭാവോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

അഞ്ഞവാദകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൦൩. തതിയേ ചിന്തായനത്ഥസ്സ ഝേ-ധാതുസ്സ അനേകത്ഥതായ ഓലോകനത്ഥസമ്ഭവതോ വുത്തം ‘‘ഓലോകാപേന്തീ’’തി. ഛന്ദായാതി ലിങ്ഗവിപല്ലാസോതി ആഹ ‘‘ഛന്ദേനാ’’തി.

൧൦൫. ഭിക്ഖും ലാമകതോ ചിന്താപനത്ഥം അഞ്ഞേസം തം അവണ്ണകഥനം ഉജ്ഝാപനം നാമ. അഞ്ഞേസം പന അവത്വാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമുല്ലപനവസേന ഭിക്ഖുനോ ദോസപ്പകാസനം ഖിയ്യനം നാമാതി അയമേതേസം ഭേദോ.

൧൦൬. അഞ്ഞം അനുപസമ്പന്നം ഉജ്ഝാപേതീതി അഞ്ഞേന അനുപസമ്പന്നേന ഉജ്ഝാപേതി. തസ്സ വാ തം സന്തികേതി തസ്സ അനുപസമ്പന്നസ്സ സന്തികേ തം സങ്ഘേന സമ്മതം ഉപസമ്പന്നം ഖിയ്യതി. ഇധാപി മുസാവാദേന ഉജ്ഝാപനാദീനം സമ്ഭവതോ ദുക്കടട്ഠാനാനി ച ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി ച ഇമിനാ ഏവ സിക്ഖാപദേന വുത്താതി വേദിതബ്ബം സബ്ബത്ഥ മുസാവാദപാചിത്തിയസ്സ അനിവത്തിതോ. ധമ്മകമ്മേന സമ്മതതാ, ഉപസമ്പന്നതാ, അഗതിഗമനാഭാവോ, തസ്സ അവണ്ണകാമതാ, യസ്സ സന്തികേ വദതി. തസ്സ ഉപസമ്പന്നതാ, ഉജ്ഝാപനം വാ ഖിയ്യനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ഛ അങ്ഗാനി.

ഉജ്ഝാപനകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൦. ചതുത്ഥേ അപഞ്ഞാതേതി അപ്പസിദ്ധേ. ഇമം പന അട്ഠ മാസേ മണ്ഡപാദീസു ഠപനസങ്ഖാതം അത്ഥവിസേസം ഗഹേത്വാ ഭഗവതാ പഠമമേവ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തന്തി അധിപ്പായം ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠമാസേ’’തിആദിവചനേന അനുപഞ്ഞത്തിസദിസേന പകാസേത്വാ വിസും അനുപഞ്ഞത്തി ന വുത്താ. പരിവാരേ പനേതം അനുജാനനവചനം അനുപഞ്ഞത്തിട്ഠാനന്തി ‘‘ഏകാ അനുപഞ്ഞത്തീ’’തി (പരി. ൬൫-൬൭) വുത്തം.

നവവായിമോതി അധുനാ സുത്തേന വീതകച്ഛേന പലിവേഠിതമഞ്ചോ. ഓനദ്ധോതി കപ്പിയചമ്മേന ഓനദ്ധോ. തേ ഹി വസ്സേന സീഘം ന നസ്സന്തി. ‘‘ഉക്കട്ഠഅബ്ഭോകാസികോ’’തി ഇദം തസ്സ സുഖപടിപത്തിദസ്സനമത്തം, ഉക്കട്ഠസ്സാപി പന ചീവരകുടി വട്ടതേവ. കായാനുഗതികത്താതി ഭിക്ഖുനോ തത്ഥേവ നിസീദനഭാവം ദീപേതി, തേന ച വസ്സഭയേന സയം അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തസ്സ ആപത്തീതി ദസ്സേതി. അബ്ഭോകാസികാനം തേമനത്ഥായ നിയമേത്വാ ദായകേഹി ദിന്നമ്പി അത്താനം രക്ഖന്തേന രക്ഖിതബ്ബമേവ.

‘‘വലാഹകാനം അനുട്ഠിതഭാവം സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ഇമിനാ ഗിമ്ഹാനേപി മേഘേ ഉട്ഠിതേ അബ്ഭോകാസേ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതി ദീപേതി. തത്ര തത്രാതി ചേതിയങ്ഗണാദികേ തസ്മിം തസ്മിം അബ്ഭോകാസേ നിയമേത്വാ നിക്ഖിത്താ. മജ്ഝതോ പട്ഠായ പാദട്ഠാനാഭിമുഖാതി യത്ഥ സമന്തതോ സമ്മജ്ജിത്വാ അങ്ഗണമജ്ഝേ സബ്ബദാ കചവരസ്സ സങ്കഡ്ഢനേന മജ്ഝേ വാലികാ സഞ്ചിതാ ഹോതി. തത്ഥ കത്തബ്ബവിധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉച്ചവത്ഥുപാദട്ഠാനാഭിമുഖം വാ വാലികാ ഹരിതബ്ബാ. യത്ഥ വാ പന കോണേസു വാലികാ സഞ്ചിതാ, തത്ഥ തതോ പട്ഠായ അപരദിസാഭിമുഖാ ഹരിതബ്ബാതി കേചി അത്ഥം വദന്തി. കേചി പന ‘‘സമ്മട്ഠട്ഠാനസ്സ പദവളഞ്ജേന അവികോപനത്ഥായ സയം അസമ്മട്ഠട്ഠാനേ ഠത്വാ അത്തനോ പാദാഭിമുഖം വാലികാ ഹരിതബ്ബാതി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തത്ഥ ‘‘മജ്ഝതോ പട്ഠായാ’’തി വചനസ്സ പയോജനം ന ദിസ്സതി.

൧൧൧. വങ്കപാദതാമത്തേന കുളീരപാദകസ്സ സേസേഹി വിസേസോ, ന അടനീസു പാദപ്പവേസനവിസേസേനാതി ദസ്സേതും ‘‘യോ വാ പന കോചീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്സാതി ഉപസമ്പന്നസ്സേവ.

നിസീദിത്വാ…പേ… പാചിത്തിയന്തി ഏത്ഥ മേഘുട്ഠാനാഭാവം ഞത്വാ ‘‘പച്ഛാ ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീ’’തി ആഭോഗേന ഗച്ഛന്തസ്സ അനാപത്തി, തേന പുനാഗന്തബ്ബമേവ. കപ്പം ലഭിത്വാതി ‘‘ഗച്ഛ, മാ ഇധ തിട്ഠാ’’തി വുത്തവചനം ലഭിത്വാ.

ആവാസികാനംയേവ പലിബോധോതി ആഗന്തുകേസു കിഞ്ചി അവത്വാ നിസീദിത്വാ ‘‘ആവാസികാ ഏവ ഉദ്ധരിസ്സന്തീ’’തി ഗതേസുപി ആവാസികാനമേവ പലിബോധോ. മഹാപച്ചരിവാദേ പന ‘‘ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി അവത്വാപി നിസിന്നാനമേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘സന്ഥരിത്വാ വാ സന്ഥരാപേത്വാ വാ’’തി വുത്തത്താ അനാണത്തിയാ പഞ്ഞാപിതത്താപി ദുക്കടേ കാരണം വുത്തം. ഉസ്സാരകോതി സരഭാണകോ. സോ ഹി ഉദ്ധം ഉദ്ധം പാളിപാഠം സാരേതി പവത്തേതീതി ഉസ്സാരകോതി വുച്ചതി.

൧൧൨. വണ്ണാനുരക്ഖണത്ഥം കതാതി പടഖണ്ഡാദീഹി സിബ്ബിത്വാ കതാ. ഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാതി ചിമിലികായ സതി തസ്സാ ഉപരി, അസതി സുദ്ധഭൂമിയം അത്ഥരിതബ്ബാ. ‘‘സീഹചമ്മാദീനം പരിഹരണേയേവ പടിക്ഖേപോ’’തി ഇമിനാ മഞ്ചപീഠാദീസു അത്ഥരിത്വാ പുന സംഹരിത്വാ ഠപനാദിവസേന അത്തനോ അത്ഥായ പരിഹരണമേവ ന വട്ടതി, ഭൂമത്ഥരണാദിവസേന പരിഭോഗോ പന അത്തനോ പരിഹരണം ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ഖന്ധകേ ഹി ‘‘അന്തോപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തി, ബഹിപി മഞ്ചേ പഞ്ഞത്താനി ഹോന്തീ’’തി ഏവം അത്തനോ അത്തനോ അത്ഥായ മഞ്ചാദീസു പഞ്ഞപേത്വാ പരിഹരണവത്ഥുസ്മിം –

‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, മഹാചമ്മാനി ധാരേതബ്ബാനി സീഹചമ്മം ബ്യഗ്ഘചമ്മം ദീപിചമ്മം. യോ ധാരേയ്യ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൫) –

പടിക്ഖേപോ കതോ. തസ്മാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അധിപ്പായോ ദട്ഠബ്ബോ. ദാരുമയപീഠന്തി ഫലകമയപീഠമേവ. പാദകഥലികന്തി അധോതപാദം യസ്മിം ഘംസന്താ ധോവന്തി, തം ദാരുഫലകാദി.

൧൧൩. ‘‘ആഗന്ത്വാ ഉദ്ധരിസ്സാമീതി ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞേനപി കാരണേന അനോതാപേന്തസ്സപി ആഗമനേ സാപേക്ഖസ്സ അനാപത്തി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘മഞ്ചാദീനം സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ ദേസേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, നിരപേക്ഖതാ, ലേഡ്ഡുപാതാതിക്കമോ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഏവമേത്ഥ നിരപേക്ഖതായ സദ്ധിം ഛ അങ്ഗാനി വുത്താനി.

പഠമസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൬. പഞ്ചമേ പാവാരോ കോജവോതി പച്ചത്ഥരണത്ഥായേവ ഠപിതാ ഉഗ്ഗതലോമാ അത്ഥരണവിസേസാ. ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. സേനാസനതോതി സബ്ബപച്ഛിമസേനാസനതോ.

൧൧൭. കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തമേവത്ഥം സവിസേസം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘കിഞ്ചാപി വുത്തോ’’തിആദി ആരദ്ധം. വത്തബ്ബം നത്ഥീതി രുക്ഖമൂലസ്സ പാകടത്താ വുത്തം. പലുജ്ജതീതി വിനസ്സതി.

൧൧൮. യേന മഞ്ചം വാ പീഠം വാ വീനന്തി, തം മഞ്ചപീഠകവാനം. സിലുച്ചയലേണന്തി പബ്ബതഗുഹാ. ‘‘ആപുച്ഛനം പന വത്ത’’ന്തി ഇമിനാ ആപത്തി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. വുത്തലക്ഖണസേയ്യാ, തസ്സാ സങ്ഘികതാ, വുത്തലക്ഖണേ വിഹാരേ സന്ഥരണം വാ സന്ഥരാപനം വാ, അപലിബുദ്ധതാ, ആപദായ അഭാവോ, അനപേക്ഖസ്സ ദിസാപക്കമനം, ഉപചാരസീമാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ സത്ത അങ്ഗാനി.

ദുതിയസേനാസനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൧൯. ഛട്ഠേ അനുപവിസിത്വാതി സമീപം പവിസിത്വാ.

൧൨൨. ഉപചാരം ഠപേത്വാതി ദിയഡ്ഢഹത്ഥൂപചാരം ഠപേത്വാ. സങ്ഘികവിഹാരതാ, അനുട്ഠാപനീയഭാവജാനനം, സമ്ബാധേതുകാമതാ, ഉപചാരേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

അനുപഖജ്ജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൬. സത്തമേ കോട്ഠകാനീതി ദ്വാരകോട്ഠകാനി.

൧൨൮. ‘‘സകലസങ്ഘാരാമതോ നിക്കഡ്ഢിതും ന വട്ടതീ’’തി ഇദം അനനുരൂപതോ വുത്തം. പാപഗരഹിതായ ഹി അകുപിതചിത്തേന നിക്കഡ്ഢാപേന്തസ്സ ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി നത്ഥി ‘‘കുപിതോ അനത്തമനോ’’തി വുത്തത്താ. അഞ്ഞാപേക്ഖാ ആപത്തി ന ദിസ്സതി. പാളിയം ‘‘അലജ്ജിം നിക്കഡ്ഢതീ’’തിആദീസു ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതായ അന്തരന്തരാ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി അലജ്ജിതാദിപച്ചയേനേവ നിക്കഡ്ഢനസ്സ ആരദ്ധത്താ. സങ്ഘികവിഹാരോ, ഉപസമ്പന്നസ്സ ഭണ്ഡനകാരകഭാവാദിവിനിമുത്തതാ, കോപേന നിക്കഡ്ഢനം വാ നിക്കഡ്ഢാപനം വാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

നിക്കഡ്ഢനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൨൯. അട്ഠമം ഉത്താനമേവ. സങ്ഘികോ വിഹാരോ, അസീസഘട്ടവേഹാസകുടി, ഹേട്ഠാപരിഭോഗതാ, അപടാണിദിന്നേ ആഹച്ചപാദകേ നിസീദനം വാ നിപജ്ജനം വാതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

വേഹാസകുടിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩൫. നവമേ ‘‘മഹല്ലകോ നാമ വിഹാരോ സസ്സാമികോ’’തി വുത്തത്താ സഞ്ഞാചികായ കുടിയാ അനാപത്തീതി വദന്തി. യസ്സാതി വിഹാരസ്സ. സാ അപരിപൂരൂപചാരാപി ഹോതീതി വിവരിയമാനം കവാടം യം ഭിത്തിം ആഹനതി, സാ സാമന്താ കവാടവിത്ഥാരപ്പമാണാ ഉപചാരരഹിതാപി ഹോതീതി അത്ഥോ. ആലോകം വാതപാനം സന്ധേതി ഘടയതീതി ആലോകസന്ധീതി കവാടം വുച്ചതി. ദ്വാരവാതപാനൂപചാരതോ അഞ്ഞത്ഥ പുനപ്പുനം ലിമ്പനാദിം കരോന്തസ്സ പിണ്ഡഗണനായ പാചിത്തിയം.

കേചി പന ‘‘പാളിയം പാചിത്തിയസ്സ അവുത്തത്താ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി. അധിട്ഠാതബ്ബന്തി സംവിധാതബ്ബം. ഹരിതേ ഠിതോ അധിട്ഠാതി. ആപത്തി ദുക്കടസ്സാതി ഹരിതയുത്തേ ഖേത്തേ ഠത്വാ ഛാദേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘താദിസേ ഖേത്തേ വിഹാരം കരോന്തസ്സ ദുക്കട’’ന്തി വദന്തി, തം പാളിയാ ന സമേതി.

൧൩൬. ഉജുകമേവ ഛാദനന്തി ഛാദനമുഖവട്ടിതോ പട്ഠായ യാവ പിട്ഠിവംസകൂടാഗാരകണ്ണികാദി, താവ ഇട്ഠകാദീഹി ഉജുകം ഛാദനം. ഇമിനാ പന യേന സബ്ബസ്മിം വിഹാരേ ഏകവാരം ഛാദിതേ തം ഛാദനം ഏകമഗ്ഗന്തി ഗഹേത്വാ പാളിയം ‘‘ദ്വേ മഗ്ഗേ’’തിആദി വുത്തം. പരിയായേന ഛാദനമ്പി ഇമിനാവ നയേന യോജേതബ്ബന്തി വദന്തി, തം ‘‘പുനപ്പുനം ഛാദാപേസീ’’തി ഇമായ പാളിയാ ച ‘‘സബ്ബമ്പി ചേതം ഛദനം ഛദനൂപരി വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന ച സമേതി.

പാളിയം ‘‘മഗ്ഗേന ഛാദേന്തസ്സ പരിയായേന ഛാദേന്തസ്സാ’’തി ഇദഞ്ച ഇട്ഠകാദീഹി, തിണപണ്ണേഹി ച ഛാദനപ്പകാരഭേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം. കേചി പന ‘‘പന്തിയാ ഛാദിതസ്സ ഛദനസ്സ ഉപരി ഛദനമുഖവട്ടിതോ പട്ഠായ ഉദ്ധം ഉജുകമേവ ഏകവാരം ഛാദനം ഏകമഗ്ഗന്തി ഗഹേത്വാ ‘ദ്വേ മഗ്ഗേ’തിആദി വുത്തം, ന പന സകലവിഹാരഛാദനം. ഏസ നയോ പരിയായേന ഛാദനേപീ’’തി വദന്തി, തം പാളിഅട്ഠകഥാഹി ന സമേതി.

തതിയായ മഗ്ഗന്തി ഏത്ഥ തതിയായാതി ഉപയോഗത്ഥേ സമ്പദാനവചനം, തതിയം മഗ്ഗന്തി അത്ഥോ. അയമേവ വാ പാഠോ. തിണപണ്ണേഹി ലബ്ഭതീതി തിണപണ്ണേഹി ഛാദേത്വാ ഉപരി ഉല്ലിത്താവലിത്തകരണം സന്ധായ വുത്തം. കേവലം തിണകുടിയാ ഹി അനാപത്തി വുത്താ. തിണ്ണം മഗ്ഗാനന്തി മഗ്ഗവസേന ഛാദിതാനം തിണ്ണം ഛദനാനം. തിണ്ണം പരിയായാനന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മഹല്ലകവിഹാരതാ, അത്തനോ വാസാഗാരതാ, ഉത്തരി അധിട്ഠാനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

മഹല്ലകവിഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൪൦. ദസമേ മാതികായം സപ്പാണകഉദകം തിണേന വാ മത്തികായ വാ സിഞ്ചേയ്യ, ഛഡ്ഡേയ്യാതി അത്ഥോ. അഥ വാ ഉദകം ഗഹേത്വാ ബഹി സിഞ്ചേയ്യ, തസ്മിഞ്ച ഉദകേ തിണം വാ മത്തികം വാ ആഹരിത്വാ പക്ഖിപേയ്യാതി അജ്ഝാഹരിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സകടഭാരമത്തഞ്ചേപീ’’തിആദി. ഇദന്തി തിണമത്തികപക്ഖിപനവിധാനം. വുത്തന്തി മാതികായം ‘‘തിണം വാ മത്തികം വാ’’തി ഏവം വുത്തം, അട്ഠകഥാസു വാ വുത്തം.

ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം ബാഹിരപരിഭോഗം സന്ധായ വത്ഥുവസേന വുത്തം അബ്ഭന്തരപരിഭോഗസ്സ വിസും വക്ഖമാനത്താ. തദുഭയമ്പി ‘‘സപ്പാണക’’ന്തി കത്വാ വധകചിത്തം വിനാവ സിഞ്ചനേ പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘പണ്ണത്തിവജ്ജ’’ന്തി വുത്തം. വധകചിത്തേ പന സതി സിക്ഖാപദന്തരേനേവ പാചിത്തിയം, ന ഇമിനാതി ദട്ഠബ്ബം. ഉദകസ്സ സപ്പാണകതാ, ‘‘സിഞ്ചനേന പാണകാ മരിസ്സന്തീ’’തി ജാനനം, താദിസമേവ ച ഉദകം വിനാ വധകചേതനായ കേനചിദേവ കരണീയേന തിണാദീനം സിഞ്ചനന്തി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

സപ്പാണകസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ സേനാസനവഗ്ഗോ ദുതിയോ.

‘‘ഭൂതഗാമവഗ്ഗോ’’തിപി ഏതസ്സേവ നാമം.