൧. മുസാവാദവഗ്ഗോ

൧. മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧. മുസാവാദവഗ്ഗസ്സ പഠമസിക്ഖാപദേ ഖുദ്ദകാനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ഖുദ്ദക-സദ്ദോ ബഹു-സദ്ദപരിയായോ’’തി വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു വഗ്ഗേസു, ഖുദ്ദകേസു വാ. ‘‘ജാനിതബ്ബതോ’’തി ഹേതുനോ വിപക്ഖേപി നിബ്ബാനേ വത്തനതോ അനേകന്തികത്തേ പരേഹി വുത്തേ ‘‘ന മയാ അയം ഹേതു വുത്തോ’’തി തം കാരണം പടിച്ഛാദേതും പുന ‘‘ജാതിധമ്മതോതി മയാ വുത്ത’’ന്തിആദീനി വദതി. ‘‘സമ്പജാന’’ന്തി വത്തബ്ബേ അനുനാസികലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ജാനന്തോ’’തി.

൨. സമ്പജാനമുസാവാദേതി അത്തനാ വുച്ചമാനസ്സ അത്ഥസ്സ വിതഥഭാവം പുബ്ബേപി ജാനിത്വാ, വചനക്ഖണേ ച ജാനന്തസ്സ മുസാവാദഭണനേ. തേനാഹ ‘‘ജാനിത്വാ’’തിആദി. മുസാവാദേതി ച നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം, തസ്മാ മുസാഭണനനിമിത്തം പാചിത്തിയന്തി ഏവമേത്ഥ, ഇതോ പരേസുപി ഈദിസേസു അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൩. വദന്തി ഏതായാതി വാചാതി ആഹ ‘‘മിച്ഛാ’’തിആദി. ‘‘ധനുനാ വിജ്ഝതീ’’തിആദീസു വിയ ‘‘ചക്ഖുനാ ദിട്ഠ’’ന്തി പാകടവസേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഓളാരികേനാ’’തി.

൧൧. ഗതോ ഭവിസ്സതീതി ഏത്ഥാപി സന്നിട്ഠാനതോ വുത്തത്താ മുസാവാദോ ജാതോ. ആപത്തിന്തി പാചിത്തിയാപത്തിം, ന ദുബ്ഭാസിതം. ജാതിആദീഹി ദസഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി പരം ദവാ വദന്തസ്സ ഹി തം ഹോതി. ചാരേസുന്തി ഉപനേസും. വത്ഥുവിപരീതതാ, വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതാ, യമത്ഥം വത്ഥുകാമോ, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിഞ്ഞാപനപയോഗോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി. വത്ഥുവിപരീതതായ ഹി അസതി വിസംവാദനപുരേക്ഖാരതായ വിഞ്ഞാപിതേപി മുസാവാദോ ന ഹോതി, ദുക്കടമത്തമേവ ഹോതി. തസ്മാ സാപി അങ്ഗമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനത്ഥം മുസാ ഭണന്തസ്സ പാരാജികം, പരിയായേന ഥുല്ലച്ചയം, അമൂലകേന പാരാജികേന അനുദ്ധംസനത്ഥം സങ്ഘാദിസേസോ, സങ്ഘാദിസേസേനാനുദ്ധംസനഓമസവാദാദീസു പാചിത്തിയം, അനുപസമ്പന്നേസു ദുക്കടം, ഉക്കട്ഠഹീനജാതിആദീഹി ദവാ അക്കോസന്തസ്സ ദുബ്ഭാസിതം, കേവലം മുസാ ഭണന്തസ്സ ഇധ പാചിത്തിയം വുത്തം.

മുസാവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൩. ദുതിയേ പുബ്ബേ പതിട്ഠിതാരപ്പദേസം പുന അരേ പത്തേതി പഠമം ഭൂമിയം പതിട്ഠിതനേമിപ്പദേസേ പരിവത്തേത്വാ പുന ഭൂമിയം പതിട്ഠിതേതി അത്ഥോ.

൧൫. പുബ്ബേതി അട്ഠുപ്പത്തിയം. പുപ്ഫഛഡ്ഡകാ നാമ ഗബ്ഭമലാദിഹാരകാ. തച്ഛകകമ്മന്തി പാസാണകോട്ടനാദിവഡ്ഢകീകമ്മം. ഹത്ഥമുദ്ദാഗണനാതി അങ്ഗുലിസങ്കോചനേനേവ ഗണനാ. അച്ഛിദ്ദകഗണനാ നാമ ഏകട്ഠാനദസട്ഠാനാദീസു സാരിയോ ഠപേത്വാ അനുക്കമേന ഗണനാ. ആദി-സദ്ദേന സങ്കലനപടഉപ്പാദനവോക്ലനഭാഗഹാരാദിവസേന പവത്താ പിണ്ഡഗണനാ ഗഹിതാ. യസ്സ സാ പഗുണാ, സോ രുക്ഖമ്പി ദിസ്വാ ‘‘ഏത്തകാനി ഏത്ഥ പണ്ണാനീ’’തി ജാനാതി. യഭ-മേഥുനേതി വചനതോ ആഹ ‘‘യ-കാര-ഭ-കാരേ’’തിആദി.

൧൬. ന പുരിമേനാതി മുസാവാദസിക്ഖാപദേന. സോപി ആപത്തിയാതി ഉപസഗ്ഗാദിവിസിട്ഠേഹിപി വദന്തോ പാചിത്തിയാപത്തിയാവ കാരേതബ്ബോ.

൨൬. ദുബ്ഭാസിതന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ പാളിയം അനാഗതേഹിപി പരമ്മുഖാ വദന്തസ്സപി ദുബ്ഭാസിതമേവാതി ആചരിയാ വദന്തി തതോ ലാമകാപത്തിയാ അഭാവാ, അനാപത്തിയാപേത്ഥ ഭവിതും അയുത്തത്താ. സബ്ബസത്താതി ഏത്ഥ വചനത്ഥവിദൂഹി തിരച്ഛാനാദയോപി ഗഹിതാ.

൩൫. അനുസാസനീപുരേക്ഖാരതായ വാ പാപഗരഹിതായ വാ വദന്താനം ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിഭാവതോ അന്തരന്തരാ കോപേ ഉപ്പന്നേപി അനാപത്തി. കായവികാരമത്തേനപി ഓമസനസമ്ഭവതോ ‘‘തിസമുട്ഠാനം, കായകമ്മ’’ന്തി ച വുത്തം. പരിവാരേ പന ‘‘ചതുത്ഥേന ആപത്തിസമുട്ഠാനേന…പേ… ദുബ്ഭാസിതം ആപജ്ജേയ്യാതി. ന ഹീതി വത്തബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (പരി. ൨൭൬) ഇതരാനി സമുട്ഠാനാനി പടിക്ഖിപിത്വാ പഞ്ചമസ്സേവ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘ദുബ്ഭാസിതാപത്തി പനേത്ഥ വാചാചിത്തതോ സമുട്ഠാതീ’’തി. ദവകമ്യതായ ഹി കായവാചാചിത്തേഹി ഓമസന്തസ്സപി വാചാചിത്തമേവ ആപത്തിയാ അങ്ഗം ഹോതി, ന പന കായോ വിജ്ജമാനോപി ധമ്മദേസനാപത്തി വിയ കേവലം കായവികാരേനേവ. ഓമസന്തസ്സ പന കിഞ്ചാപി ഇധ ദുബ്ഭാസിതാപത്തിയാ അനാപത്തി, അഥ ഖോ കായകീളാപടിക്ഖേപസിക്ഖാപദേന ദുക്കടമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. ഉപസമ്പന്നം ജാതിആദീഹി അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസനം, തസ്സ ജാനനം, അത്ഥപുരേക്ഖാരതാദീനം അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ഓമസവാദസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬. തതിയേ ഭണ്ഡനം ജാതം ഏതേസന്തി ഭണ്ഡനജാതാ. പിസതീതി പിസുണാ, വാചാ, സമഗ്ഗേ ഭിന്നേ കരോതീതി അത്ഥോ. തായ വാചായ സമന്നാഗതോ പിസുണോ, തസ്സ കമ്മം പേസുഞ്ഞന്തി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇധാപി ജാതിആദീഹി ദസഹി വത്ഥൂഹി പേസുഞ്ഞം ഉപസംഹരന്തസ്സേവ പാചിത്തിയം, ഇതരേഹി അക്കോസവത്ഥൂഹി ദുക്കടം. അനക്കോസവത്ഥൂഹി പന ഉപസംഹരന്തസ്സ ദുക്കടമേവാതി വദന്തി. ജാതിആദീഹി അനഞ്ഞാപദേസേന അക്കോസന്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സുത്വാ ഭിക്ഖുസ്സ ഉപസംഹരണം, പിയകമ്യതാഭേദാധിപ്പായേസു അഞ്ഞതരതാ, തസ്സ വിജാനനാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പേസുഞ്ഞസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫. ചതുത്ഥേ പുരിമബ്യഞ്ജനേന സദിസന്തി ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദേന സദിസം ‘‘വേദനാ അനിച്ചാ’’തി ഏത്ഥ അനിച്ച-സദ്ദം വദതി. അക്ഖരസമൂഹോതി അവിഭത്തികോ വുത്തോ. പദന്തി വിഭത്തിഅന്തം വുത്തം.

ഏകം പദന്തി ഗാഥാപദമേവ സന്ധായ വദതി. പദഗണനായാതി ഗാഥാപദഗണനായ. അപാപുണിത്വാതി സദ്ധിം അകഥേത്വാ. ഏതേന ഗാഥായ പച്ഛിമപാദേ വുച്ചമാനേ സാമണേരോ പഠമപാദാദിം വദതി, ആപത്തിയേവ, തസ്മിം നിസ്സദ്ദേ ഏവ ഇതരേന വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

അട്ഠകഥാനിസ്സിതോതി സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹം പോരാണട്ഠകഥം സന്ധായ വദതി. ഇദാനിപി ‘‘യഥാപി ദീപികോ നാമ, നിലീയിത്വാ ഗണ്ഹതേ മിഗേ’’തി (മി. പ. ൬.൧.൫; വിസുദ്ധി. ൧.൨൧൭; ദീ. നി. അട്ഠ. ൨.൩൭൪; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൦൭; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫; പടി. മ. അട്ഠ. ൨.൧.൧൬൩) ഏവമാദികം അട്ഠകഥാവചനം അത്ഥേവ, ബുദ്ധഘോസാചരിയാദീഹി പോരാണട്ഠകഥാനയേന വുത്തമ്പി ഇധ സങ്ഗഹേതബ്ബന്തി വദന്തി. പാളിനിസ്സിതോതി ഉദാനവഗ്ഗസങ്ഗഹാദികോ. വിവട്ടൂപനിസ്സിതന്തി നിബ്ബാനനിസ്സിതം. ഥേരസ്സാതി നാഗസേനത്ഥേരസ്സ. മഗ്ഗകഥാദീനി പകരണാനി.

൪൬. പാളിയം അക്ഖരായാതിആദി ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം, അക്ഖരേനാതിആദിനാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

൪൮. ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാതി പരിസായ ദ്വാദസഹത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ ഏകതോ ഠിതസ്സ വാ നിസിന്നസ്സ വാ അനുപസമ്പന്നസ്സ അകഥേത്വാ അഞ്ഞേ ഉദ്ദിസ്സ ഭണന്തസ്സാപി അനാപത്തി. സചേ പന ദൂരേ നിസിന്നമ്പി ഉദ്ദിസ്സ ഭണതി, ആപത്തി ഏവ. ഓപാതേതീതി സദ്ധിം കഥേതി. അനുപസമ്പന്നതാ, വുത്തലക്ഖണധമ്മം പദസോ വാചനതാ, ഏകതോ ഭണനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പദസോധമ്മസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦-൫൧. പഞ്ചമേ തത്രിദം നിദസ്സനന്തി സേസോ. ദിരത്തതിരത്തന്തി ഏത്ഥ ദിരത്തഗ്ഗഹണം വചനാലങ്കാരത്ഥം, നിരന്തരം തിസ്സോവ രത്തിയോ വസിത്വാ ചതുത്ഥദിവസാദീസു സയന്തസ്സേവ ആപത്തി, ന ഏകന്തരികാദിവസേന സയന്തസ്സാതി ദസ്സനത്ഥമ്പീതി ദട്ഠബ്ബം. ദിരത്തവിസിട്ഠഞ്ഹി തിരത്തം വുച്ചമാനം, തേന അനന്തരികമേവ തിരത്തം ദീപേതീതി. പഞ്ചഹി ഛദനേഹീതി ഇട്ഠകസിലാസുധാതിണപണ്ണേഹി. വാചുഗ്ഗതവസേനാതി പഗുണവസേന. ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധോ വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബോ. ഏകൂപചാരോ ഏകേന മഗ്ഗേന പവിസിത്വാ അബ്ഭോകാസം അനുക്കമിത്വാ സബ്ബത്ഥ അനുപരിഗമനയോഗ്ഗോ, ഏതം ബഹുദ്വാരമ്പി ഏകൂപചാരോവ. തത്ഥ പന കുട്ടാദീഹി രുന്ധിത്വാ വിസും ദ്വാരം യോജേന്തി, നാനൂപചാരോ ഹോതി. സചേ പന രുന്ധതി ഏവ, വിസും ദ്വാരം ന യോജേന്തി, ‘‘ഏതമ്പി ഏകൂപചാരമേവ മത്തികാദീഹി പിഹിതദ്വാരോ വിയ ഗബ്ഭോ’’തി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ ഗബ്ഭേ പവിസിത്വാ പമുഖാദീസു നിപന്നാനുപസമ്പന്നേഹി സഹസേയ്യാപരിമുത്തിയാ ഗബ്ഭദ്വാരം മത്തികാദീഹി പിദഹാപേത്വാ ഉട്ഠിതേ അരുണേ വിവരാപേന്തസ്സപി അനാപത്തി ഭവേയ്യാതി.

തേസം പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ആപത്തീതി ഏത്ഥ കേചി ‘‘അനുട്ഠഹനേന അകിരിയസമുട്ഠാനാ ആപത്തി വുത്താ തസ്മിം ഖണേ സയന്തസ്സ കിരിയാഭാവാ. ഇദഞ്ഹി സിക്ഖാപദം സിയാ കിരിയായ സമുട്ഠാതി, സിയാ അകിരിയായ സമുട്ഠാതി. കിരിയാസമുട്ഠാനതാ ചസ്സ തബ്ബഹുലവസേന വുത്താതി വദതി. യഥാ ചേതം, ഏവം ദിവാസയനമ്പി. അനുട്ഠഹനേന, ഹി ദ്വാരാസംവരണേന ചേതം അകിരിയസമഉട്ഠാനമ്പി ഹോതീ’’തി വദന്തി. ഇദഞ്ച യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം.

‘‘ഉപരിമതലേന സദ്ധിം അസമ്ബദ്ധഭിത്തികസ്സാ’’തി ഇദം സമ്ബദ്ധഭിത്തികേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉപരിമതലേ സയിതസ്സ സങ്കാ ഏവ നത്ഥീതി ‘‘ഹേട്ഠാപാസാദേ’’തിആദി വുത്തം. നാനൂപചാരേതി ബഹി നിസ്സേണിയാ ആരോഹണീയേ.

സഭാസങ്ഖേപേനാതി സഭാകാരേന. ‘‘അഡ്ഢകുട്ടകേ’’തി ഇമിനാ സണ്ഠാനം ദസ്സേതി. യത്ഥ തീസു ദ്വീസു വാ പസ്സേസു ഭിത്തിയോ ബദ്ധാ, ഛദനം വാ അസമ്പത്താ അഡ്ഢഭിത്തി, ഇദം അഡ്ഢകുട്ടകം നാമ. വാളസങ്ഘാടോ നാമ പരിക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഥമ്ഭാദീനം ഉപരി വാളരൂപേഹി കതസങ്ഘാടോ. പരിക്ഖേപസ്സ ബഹിഗതേതി ഏത്ഥ യസ്മിം പസ്സേ പരിക്ഖേപോ നത്ഥി, തത്ഥ സചേ ഭൂമിതോ വത്ഥു ഉച്ചം ഹോതി, ഉഭതോ ഉച്ചവത്ഥുതോ ഹേട്ഠാ ഭൂമിയം നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേപി അനാപത്തി ഏവ തത്ഥ സേനാസനവോഹാരാഭാവതോ. അഥ വത്ഥു നീചം ഭൂമിസമമേവ സേനാസനസ്സ ഹേട്ഠിമതലേ തിട്ഠതി, തത്ഥ പരിക്ഖേപരഹിതദിസായ നിബ്ബകോസബ്ഭന്തരേ സബ്ബത്ഥ ആപത്തി ഹോതി, പരിച്ഛേദാഭാവതോ പരിക്ഖേപസ്സ ബഹി ഏവ അനാപത്തീതി ദട്ഠബ്ബം. പരിമണ്ഡലം വാതിആദി മജ്ഝേ ഉദകപതനത്ഥായ ആകാസങ്ഗണവന്തം സേനാസനം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ അപരിച്ഛിന്നഗബ്ഭൂപചാരേതി ഏകേകഗബ്ഭസ്സ ദ്വീസു പസ്സേസു പമുഖേന ഗമനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ദിയഡ്ഢഹത്ഥുബ്ബേധതോ അനൂനം കുട്ടം കത്വാ ആകാസങ്ഗണേന പവേസം കരോന്തി, ഏവം അകതോതി അത്ഥോ. ഗബ്ഭപരിക്ഖേപോതി ചതുരസ്സപാസാദാദീസു സമന്താ ഠിതഗബ്ഭഭിത്തിയോ സന്ധായ വുത്തം.

പാടേക്കസന്നിവേസാതി ഏകേകദിസായ ഗബ്ഭപാളിയോ ഇതരദിസാസു ഗബ്ഭപാളീനം അഭാവേന, ഭാവേപി വാ അഞ്ഞമഞ്ഞഭിത്തിച്ഛദനേഹി അസമ്ബന്ധതായ പാടേക്കസന്നിവേസാ നാമ വുച്ചതി. തം…പേ… സന്ധായ വുത്തന്തി തത്ഥ പാചിത്തിയേന അനാപത്തീതി വുത്തം, ന ദുക്കടേന. താദിസായ ഹി ഗബ്ഭപാളിയാ പമുഖം തീസു ദിസാസു ഭിത്തീനം അഭാവേന ഏകദിസായ ഗബ്ഭഭിത്തിമത്തേന സബ്ബച്ഛന്നം ചൂളപരിച്ഛന്നം നാമ ഹോതി. തസ്മാ ദുക്കടമേവ. യദി പന തസ്സ പമുഖസ്സ ഇതരദിസാസുപി ഏകിസ്സം, സബ്ബാസു വാ ഭിത്തിം കരോന്തി, തദാ സബ്ബച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നാദിഭാവതോ പാചിത്തിയമേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഭൂമിയം വിനാ ജഗതിയാ പമുഖം സന്ധായാതി ഏത്ഥ ഉച്ചവത്ഥും അകത്വാ ഭൂമിയം കതഗേഹസ്സ പമുഖം സന്ധായ അപരിക്ഖിത്തേ പാചിത്തിയേന അനാപത്തീതി ഇദം കഥിതം. ഉച്ചവത്ഥുകം ചേ പമുഖം ഹോതി, തേന വത്ഥുനാ പരിക്ഖിത്തസങ്ഖ്യമേവ പമുഖം ഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി അന്ധകട്ഠകഥായം. ജഗതിയാ പമാണം വത്വാതി പകതിഭൂമിയാ നിപന്നോ യഥാ ജഗതിയാ ഉപരി സയിതം ന പസ്സതി, ഏവം ഉച്ചാതിഉച്ചവത്ഥുസ്സ ഉബ്ബേധപ്പമാണം വത്വാ. ഏകദിസായ ഉജുകമേവ ദീഘം കത്വാ സന്നിവേസിതോ പാസാദോ ഏകസാലസന്നിവേസോ. ദ്വീസു, തീസു വാ ചതൂസുപി വാ ദിസാസു സിങ്ഘാടകസണ്ഠാനാദിവസേന കതാ ദ്വിസാലാദിസന്നിവേസാ വേദിതബ്ബാ. സാലപ്പഭേദദീപനമേവ ചേത്ഥ പുരിമതോ വിസേസോതി. പരിക്ഖേപോ വിദ്ധസ്തോതി പമുഖസ്സ പരിക്ഖേപം സന്ധായ വദതി.

൫൩. ഉപഡ്ഢച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നം സേനാസനം ദുക്കടസ്സ ആദിം വത്വാ പാളിയം ദസ്സിതത്താ തതോ അധികം സബ്ബച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നാദികമ്പി സബ്ബം പാളിയം അവുത്തമ്പി പാചിത്തിയസ്സേവ വത്ഥുഭാവേന ദസ്സിതം സിക്ഖാപദസ്സ പണ്ണത്തിവജ്ജത്താ, ഗരുകേ ഠാതബ്ബതോ ചാതി വേദിതബ്ബം. സത്ത പാചിത്തിയാനീതി പാളിയം വുത്തപാചിത്തിയദ്വയം സാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ വുത്തം.

൫൪. പാളിയം ‘‘തതിയായ രത്തിയാ പുരാരുണാ നിക്ഖമിത്വാ പുന വസതീ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, അനിക്ഖമിത്വാ പന പുരാരുണാ ഉട്ഠഹിത്വാ അന്തോഛദനേ നിസിന്നസ്സാപി പുനദിവസേ സഹസേയ്യേന അനാപത്തി ഏവ. സേനമ്ബമണ്ഡപവണ്ണം ഹോതീതി സീഹളദീപേ കിര ഉച്ചവത്ഥുകോ സബ്ബച്ഛന്നോ സബ്ബഅപരിച്ഛന്നോ ഏവംനാമകോ സന്നിപാതമണ്ഡപോ അത്ഥി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. ഏത്ഥ ചതുത്ഥഭാഗോ ചൂളകം, ദ്വേ ഭാഗാ ഉപഡ്ഢം, തീസു ഭാഗേസു ദ്വേ ഭാഗാ യേഭുയ്യന്തി ഇമിനാ നയേന ചൂളകച്ഛന്നപരിച്ഛന്നതാദീനി വേദിതബ്ബാനി. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ അനുപസമ്പന്നേന സഹ നിപജ്ജനം, ചതുത്ഥദിവസേ സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

സഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫. ഛട്ഠേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ചതുത്ഥദിവസേ സയന്തസ്സാപി ഇമിനാ സിക്ഖാപദേന ഏകാവ ആപത്തി. കേചി പന പുരിമസിക്ഖാപദേനാപീതി ദ്വേ ആപത്തിയോ വദന്തി, തം ന യുത്തം ‘‘അനുപസമ്പന്നേനാ’’തി അനിത്ഥിലിങ്ഗേന വുത്തത്താ നപുംസകേന പന ചതുത്ഥദിവസേ സയന്തസ്സ സദുക്കടപാചിത്തിയം വത്തും യുത്തം. കിഞ്ചാപേത്ഥ പാളിയം പണ്ഡകവസേനേവ ദുക്കടം വുത്തം, തദനുലോമികാ പന പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകേന സഹ സയന്തസ്സ ഇമിനാ ദുക്കടം, പുരിമേന ചതുത്ഥദിവസേ സദുക്കടപാചിത്തിയം. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ ഇത്ഥിഗതികോവാതി അയം അമ്ഹാകം ഖന്തി. മതിത്ഥിയാ അനാപത്തീതി വദന്തി. പാചിത്തിയവത്ഥുകസേനാസനം, തത്ഥ മാതുഗാമേന സദ്ധിം നിപജ്ജനം, സൂരിയത്ഥങ്ഗമനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ദുതിയസഹസേയ്യസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൦. സത്തമേ ന യക്ഖേനാതിആദീനം ‘‘അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞുനാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞത്ര വിഞ്ഞുനാ പുരിസവിഗ്ഗഹേന, ന യക്ഖാദിനാപീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. താദിസേനപി ഹി സഹ ഠിതായ ദേസേതും ന വട്ടതി. തംതംദേസഭാസായ അത്ഥം യഥാരുചി വട്ടതി ഏവ.

ഇരിയാപഥാപരിവത്തനം, പുരിസം വാ ദ്വാദസഹത്ഥൂപചാരേ അപക്കോസാപനം ഏത്ഥ അകിരിയാ. വുത്തലക്ഖണസ്സ ധമ്മസ്സ ഛന്നം വാചാനം ഉപരി ദേസനാ, വുത്തലക്ഖണോ മാതുഗാമോ, ഇരിയാപഥപഅവത്തനാഭാവോ, വിഞ്ഞൂപുരിസാഭാവോ, അപഞ്ഹവിസ്സജ്ജനാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ധമ്മദേസനാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൭. അട്ഠമേ അന്തരാതി പരിനിബ്ബാനകാലതോ പുബ്ബേപി. അതികഡ്ഢിയമാനേനാതി ‘‘വദഥ, ഭന്തേ, കിം തുമ്ഹേഹി അധിഗത’’ന്തി ഏവം നിപ്പീളിയമാനേന അതിബദ്ധിയമാനേന. തഥാരൂപേ പച്ചയേ സതി വത്തബ്ബമേവ. സുതപരിയത്തിസീലഗുണന്തി ഏത്ഥ അത്ഥകുസലതാ സുതഗുണോ, പാളിപാഠകുസലതാ പരിയത്തിഗുണോതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘ചിത്തക്ഖേപസ്സ വാ അഭാവാ’’തി ഇമിനാ ഖിത്തചിത്തവേദനാട്ടതാപി അരിയാനം നത്ഥീതി ദസ്സേതി.

പുബ്ബേ അവുത്തേഹീതി ചതുത്ഥപാരാജികേ അവുത്തേഹി. ഇദഞ്ച സിക്ഖാപദം പണ്ണത്തിഅജആനനവസേന ഏകന്തതോ അചിത്തകസമുട്ഠാനമേവ ഹോതി അരിയാനം പണ്ണത്തിവീതിക്കമാഭാവാ. ഝാനലാഭീനഞ്ച സത്ഥു ആണാവീതിക്കമപടിഘചിത്തസ്സ ഝാനപരിഹാനതോ ഭൂതാരോചനം ന സമ്ഭവതി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ ഭൂതതാ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, തങ്ഖണവിജാനനാ, അനഞ്ഞാപദേസോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഭൂതാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൭൮. നവമേ തത്ഥ ഭവേയ്യാതി തത്ഥ കസ്സചി മതി ഏവം ഭവേയ്യ. അട്ഠകഥാവചനമേവ ഉപപത്തിതോ ദള്ഹം കത്വാ പതിട്ഠപേന്തോ ‘‘ഇമിനാപി ചേത’’ന്തിആദിമാഹ.

൮൨. ആദിതോ പഞ്ച സിക്ഖാപദാനീതി പാണാതിപാതാദീനി പഞ്ച. സേസാനീതി വികാലഭോജനാദീനി. സുക്കവിസ്സട്ഠിആദി അജ്ഝാചാരോവ. അന്തിമവത്ഥും അനജ്ഝാപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ സവത്ഥുകോ സങ്ഘാദിസേസോ, അനുപസമ്പന്നസ്സ ആരോചനം, ഭിക്ഖുസമ്മുതിയാ അഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ദുട്ഠുല്ലാരോചനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൮൬. ദസമേ അപ്പപംസുമത്തികായ പഥവിയാ അനാപത്തിവത്ഥുഭാവേന വുത്തത്താ ഉപഡ്ഢപംസുമത്തികായപി പാചിത്തിയമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ന ഹേതം ദുക്കടവത്ഥൂതി സക്കാ വത്തും ജാതാജാതവിനിമുത്തായ തതിയപഥവിയാ അഭാവതോ.

വട്ടതീതി ഇമസ്മിം ഠാനേ പോക്ഖരണിം ഖണാതി ഓകാസസ്സ അനിയമിതത്താ വട്ടതി. ഇമം വല്ലിം ഖണാതി പഥവീഖണനം സന്ധായ വുത്തത്താ ഇമിനാവ സിക്ഖാപദേന ആപത്തി, ന ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദേന. ഉഭയമ്പി സന്ധായ വുത്തേ പന ദ്വേപി പാചിത്തിയാ ഹോന്തി. ഉദകപപ്പടകോതി ഉദകേ അന്തോഭൂമിയം പവിട്ഠേ തസ്സ ഉപരിഭാഗം ഛാദേത്വാ തനുകപംസു വാ മത്തികാ വാ പടലം ഹുത്വാ പതമാനാ തിട്ഠതി, തസ്മിം ഉദകേ സുക്ഖേപി തം പടലം വാതേന ചലമാനാ തിട്ഠതി, തം ഉദകപപ്പടകോ നാമ.

അകതപബ്ഭാരേതി അവളഞ്ജനട്ഠാനദസ്സനത്ഥം വുത്തം. താദിസേ ഏവ ഹി വമ്മികസ്സ സമ്ഭവോതി. മൂസികുക്കരം നാമ മൂസികാഹി ഖനിത്വാ ബഹി കതപംസുരാസി. അച്ഛദനന്തിആദിവുത്തത്താ ഉജുകം ആകാസതോ പതിതവസ്സോദകേന ഓവട്ഠമേവ ജാതപഥവീ ഹോതി, ന ഛദനാദീസു പതിത്വാ തതോ പവത്തഉദകേന തിന്തന്തി വേദിതബ്ബം. മണ്ഡപത്ഥമ്ഭന്തി സാഖാമണ്ഡപത്ഥമ്ഭം. ഉച്ചാലേത്വാതി ഉക്ഖിപിത്വാ. തതോതി പുരാണസേനാസനതോ.

൮൮. മഹാമത്തികന്തി ഭിത്തിലേപനം. ജാതപഥവിതാ, തഥാസഞ്ഞിതാ, ഖണനഖണാപനാനം അഞ്ഞതരന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പഥവീഖണനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ മുസാവാദവഗ്ഗോ പഠമോ.