൧. പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൯. സമിതാവിനാതി സമിതപാപേന. ഗോതമകചേതിയം നാമ ഗോതമയക്ഖസ്സ ചേതിയട്ഠാനേ കതവിഹാരോ വുച്ചതി.

൪൬൧. നവമം വാ ദസമം വാതി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. സചേ ഭവേയ്യാതി സചേ കസ്സചി കങ്ഖാ ഭവേയ്യ. വുത്തസദിസന്തി ദസമം വാതി വുത്തസദിസം പരിച്ഛേദസദിസം, ‘‘വുത്തസദിസമേവാ’’തിപി ലിഖന്തി. ധാരേതുന്തി ഏത്ഥ ആഹാതി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൬൩. സൂചിയാ പടിസാമനന്തി സൂചിഘരേ സംഗോപനം, ഇദഞ്ച സൂചികമ്മസ്സ സബ്ബസ്സ പരിനിട്ഠിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏതന്തി നട്ഠചീവരം. ഏതേസമ്പീതി നട്ഠചീവരാദീനി പരാമസതി, തേന ചീവരപലിബോധാഭാവം ദസ്സേതി. ദുതിയസ്സ പലിബോധസ്സാതി ആവാസപലിബോധസ്സ. ഏത്ഥ ച നിട്ഠിതചീവരസ്മിം, ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേതി ദ്വീഹി പദേഹി ദ്വിന്നം പലിബോധാനം അഭാവദസ്സനേന അത്ഥതകഥിനസ്സ പഞ്ചമാസബ്ഭന്തരേ യാവ ചീവരപലിബോധആവാസപലിബോധേസു അഞ്ഞതരം ന ഉപച്ഛിജ്ജതി, താവ അതിരേകചീവരം ധാരേതും വട്ടതീതി ദീപേതി. പക്കമനം അന്തോ അസ്സാതി പക്കമനന്തികാ, ഏവം സേസാപി വേദിതബ്ബാ. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ആഗതട്ഠാനേ ആവി ഭവിസ്സതി.

ദസാഹപരമം കാലന്തി അച്ചന്തസംയോഗവചനം. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി…പേ… ദസാഹപരമഭാവോതി ഇദം ദസാഹപരമതാപദസ്സ അത്ഥമത്തദസ്സനം, ദസാഹപരമഭാവോതി ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അയമത്ഥോതിആദി ദസാഹപരമപദസ്സേവ അധിപ്പേതത്ഥദസ്സനവസേന വുത്തം. തത്ഥ ഏത്തകോ കാലോതി ‘‘ദസാഹപരമതാ’’തി വുത്തോ യോ കാലോ, സോ ഏത്തകോ കാലോതി അത്ഥോ.

ഖോമന്തി ഖോമസുത്തേഹി വായിതം ഖോമപടചീവരം, തം വാകമയന്തി വദന്തി. കപ്പാസസുത്തേഹി വായിതം കപ്പാസികം, ഏവം സേസാനിപി. കമ്ബലന്തി ഏളകാദീനം ലോമമയസുത്തേന വായിതപടം. ഭങ്ഗന്തി ഖോമസുത്താദീനി സബ്ബാനി, ഏകച്ചാനി വാ മിസ്സേത്വാ വായിതം ചീവരം. ഭങ്ഗമ്പി വാകമയമേവാതി കേചി. ദുകൂലം പത്തുണ്ണം സോമാരപടം ചീനപടം ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നന്തി ഇമാനി പന ഛ ചീവരാനി ഏതേസഞ്ഞേവ അനുലോമാനീതി വിസും ന വുത്താനി. ദുകൂലഞ്ഹി സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. ‘‘പത്തുണ്ണം കോസേയ്യവിസേസോ’’തി അഭിധാനകോസേ വുത്തം. സോമാരദേസേ, ചീനദേസേ ച ജാതവത്ഥാനി സോമാരചീനപടാനി. പത്തുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജന്തി ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം. കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം, ദേവദിന്നഞ്ച ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസം സബ്ബേസം അനുലോമാനി. മനുസ്സാനം പകതിവിദത്ഥിം സന്ധായ ‘‘ദ്വേ വിദത്ഥിയോ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ ദീഘതോ വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണം വിത്ഥാരതോ തതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണം വികപ്പനുപഗന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘സുഗതവിദത്ഥി നാമ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ, വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൮-൩൪൯) കുടികാരസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം വുത്തം, തസ്മാ സുഗതങ്ഗുലേന ദ്വാദസങ്ഗുലാ സുഗതവിദത്ഥി വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി സിദ്ധം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സുഗതങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലം വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണ’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേഹി ച സമേതി.

തം അതിക്കാമയതോതി ഏത്ഥ തന്തി ചീവരം, കാലം വാ പരാമസതി. തസ്സ യോ അരുണോതി ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ യോ അതിക്കന്തോ അരുണോ. ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധിന്തി ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ ആദിഭൂതേന അതിക്കന്തഅരുണേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ, ഇദഞ്ച ഭഗവതാ ‘‘ദസാഹപരമ’’ന്തി വത്വാ പുന ‘‘ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ’’തി വുത്തത്താ പുബ്ബാപരസംസന്ദനത്ഥം സദ്ദതോ ഗമ്മമാനമ്പി ‘‘ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധി’’ന്തി ഏവം വുത്തം. ‘‘ദസമേ അരുണേ’’തി വുത്തേ ഏവ ഹി ദസാഹപരമേന സദ്ധിം സമേതി. ദിവസപരിയോസാനസ്സ അവധിഭൂതഅനാഗതാരുണവസേന ഹി ദിവസം അതിക്കന്തം നാമ ഹോതി, ന പന ദിവസസ്സ ആദിഭൂതാരുണവസേന പരിവാസാദീസു തഥാ അഗ്ഗഹണതോ, ഇധ പന ഭഗവതാ ദിവസസ്സ ആദിഅന്തപരിച്ഛേദദസ്സനവസേന ‘‘ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ’’തി വുത്തം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ദിവസസ്സ ആദിഭൂതം തംദിവസനിസ്സിതമ്പി അരുണം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി വുത്തം. അരുണോതി ചേത്ഥ സൂരിയുഗ്ഗമനസ്സ പുരേചരോ വഡ്ഢനഘനരത്തോ പഭാവിസേസോതി ദട്ഠബ്ബോ.

വചനീയോതി സങ്ഘാപേക്ഖോ. വചനഭേദോതി ‘‘ഞത്തിയം ദ്വേ ആപത്തിയോ സരതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൪൬൮. ‘‘ന ഇധ സഞ്ഞാ രക്ഖതീ’’തി ഇദം വേമതികഞ്ച അനതിക്കന്തസഞ്ഞഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. യോപി ഏവംസഞ്ഞീ തസ്സപീതി യോ അനതിക്കന്തസഞ്ഞീ, വേമതികോ വാ, തസ്സപീതി അത്ഥോ. അനട്ഠതോ അവിലുത്തസ്സ വിസേസമാഹ ‘‘പസയ്ഹാവഹാരവസേനാ’’തി. ഥേയ്യാവഹാരവസേന ഗഹിതമ്പി ഇധ നട്ഠം.

അനാപത്തി അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാതിആദി നിസീദനസന്ഥതം സന്ധായ വുത്തം. യേന ഹി പുരാണസന്ഥതസ്സ സാമന്താ സുഗതവിദത്ഥിം അനാദിയിത്വാ നവം നിസീദനസന്ഥതം കതം, തസ്സ തം നിസ്സഗ്ഗിയമ്പി തതോ അഞ്ഞസ്സ പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തികരന്തി സിജ്ഝനതോ അയമത്ഥോ സബ്ബനിസ്സഗ്ഗിയേസുപി സിജ്ഝതി.

൪൬൯. തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠാതും. ‘‘ന വികപ്പേതു’’ന്തി ഇമിനാ നാമേന ന വികപ്പേതും, ഏതേന വികപ്പിതതിചീവരോ തേചീവരികോ ന ഹോതി. തസ്സ തസ്മിം അധിട്ഠിതതിചീവരേ വിയ അവിപ്പവാസാദിനാ കത്തബ്ബവിധി ന കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി, ന പന വികപ്പനേ ദോസോതി. തതോ പരന്തി ചതുമാസതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതന്തി കേചി വദന്തി, അഞ്ഞേ പന ‘‘വികപ്പേത്വാ യാവ ആഗാമിവസ്സാനം, താവ ഠപേതുമേവ വട്ടതീ’’തി വദന്തി, അപരേ പന ‘‘വികപ്പനേ ന ദോസോ, തഥാ വികപ്പിതം പരിക്ഖാരാദിനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി.

മുട്ഠിപഞ്ചകന്തി മുട്ഠിയാ ഉപലക്ഖിതം പഞ്ചകം, ചതുഹത്ഥേ മിനിത്വാ പഞ്ചമം ഹത്ഥം മുട്ഠിം കത്വാ മിനിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘മുട്ഠിഹത്ഥാനം പഞ്ചകം മുട്ഠിപഞ്ചകം, തസ്മാ പഞ്ചപി ഹത്ഥേ മുട്ഠിം കത്വാവ മിനിതബ്ബാ’’തി വദന്തി. മുട്ഠിത്തികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ദ്വിഹത്ഥേന അന്തരവാസകേന തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേതും സക്കാതി ആഹ ‘‘പാരുപനേനാ’’തിആദി. അതിരേകന്തി സുഗതചീവരപ്പമാണതോ അധികം. ഊനകന്തി മുട്ഠിപഞ്ചകാദിതോ ഊനകം, തേന ച തേസു തിചീവരാധിട്ഠാനം ന രുഹതീതി ദസ്സേതി.

ഇമം സങ്ഘാടിം പച്ചുദ്ധരാമീതി ഇമം സങ്ഘാടിഅധിട്ഠാനം ഉക്ഖിപാമി പരിച്ചജാമീതി അത്ഥോ. കായവികാരം കരോന്തേനാതി ഹത്ഥേന ചീവരം പരാമസന്തേന, ചാലേന്തേന വാ. വാചായ അധിട്ഠാതബ്ബാതി ഏത്ഥ കായേനപി ചാലേത്വാ വാചമ്പി ഭിന്ദിത്വാ കായവാചാഹി അധിട്ഠാനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം ‘‘കായേന അഫുസിത്വാ’’തി വുത്തത്താ. ദുവിധന്തി അഹത്ഥപാസഹത്ഥപാസവസേന ദുവിധം. തത്ഥ ഹത്ഥപാസോ നാമ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ വുച്ചതി. ദ്വാദസഹത്ഥന്തി കേചി വദന്തി, തം ഇധ ന സമേതി. ‘‘സാമന്തവിഹാരേ’’തി ഇദം ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണയോഗ്ഗേ ഠിതം സന്ധായ വുത്തം. തതോ ദൂരേ ഠിതമ്പി ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബമേവ. തത്ഥപി ചീവരസ്സ ഠപിതഭാവസല്ലക്ഖണമേവ പമാണം. ന ഹി സക്കാ സബ്ബഥാ ഠാനം സല്ലക്ഖേതും. ഏകസ്മിം വിഹാരേ ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞസ്മിം ഠപിതന്തി അധിട്ഠാതും ന വട്ടതി. കേചി പന ‘‘തഥാപി അധിട്ഠിതേ ന ദോസോ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി, വീമംസിതബ്ബം. അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹീതി പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹി, തേനേവ ‘‘ഇമം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി പരിക്ഖാരചോളസ്സ പച്ചുദ്ധാരം ദസ്സേതി. ഏതേന ച തേചീവരധുതങ്ഗം പരിഹരന്തേന പംസുകൂലാദിവസേന ലദ്ധം വത്ഥം ദസാഹബ്ഭന്തരേ കത്വാ രജിത്വാ പാരുപിതും അസക്കോന്തേന പരിക്ഖാരചോളവസേന അധിട്ഠഹിത്വാവ ദസാഹം അതിക്കമേതബ്ബം, ഇതരഥാ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി ദസ്സേതി. തേനേവ ‘‘രജിതകാലതോ പന പട്ഠായ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതി, ധുതങ്ഗചോരോ നാമ ഹോതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫) വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തം. ‘‘പുന അധിട്ഠാതബ്ബാനീ’’തി ഇദഞ്ച സങ്ഘാടിആദിതിചീവരനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ വസേന വുത്തം, ഇതരസ്സ പന പുരിമാധിട്ഠാനമേവ അലന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പുന അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ കപ്പബിന്ദുപി ദാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

ബദ്ധസീമായം അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിസമ്ഭവതോ ന തത്ഥ ദുപ്പരിഹാരതാതി ആഹ ‘‘അബദ്ധസീമായം ദുപ്പരിഹാര’’ന്തി.

അതിരിത്തപ്പമാണായ ഛേദനകം പാചിത്തിയന്തി ആഹ ‘‘അനതിരിത്തപ്പമാണാ’’തി. തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി വസ്സികമാസതോ പരം അധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ, ഇമിനാ ചതുന്നം വസ്സികമാസാനം ഉപരി അധിട്ഠാനം തിട്ഠതീതി വിഞ്ഞായതി തതോ പച്ചുദ്ധരായോഗാ. യഞ്ച മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപി, കണ്ഡുപടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനാപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം, തം സമന്തപാസാദികായം നത്ഥി. പരിവാരട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, നോ ഗിമ്ഹേ’’തി ഏത്ഥ ഇദം വുത്തം ‘‘കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം നിവാസേന്തോ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, കുരുന്ദിയം പന ‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം, ‘ചതുമാസം അധിട്ഠാതും തതോ പരം വികപ്പേതു’ന്തി ഹി വുത്ത’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൩). തത്ഥ മഹാഅട്ഠകഥായം നിവാസനപച്ചയാ ദുക്കടം വുത്തം, കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ, തസ്മാ കുരുന്ദിയം വുത്തനയേനാപി വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേപി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി പഞ്ഞായതി. അധിട്ഠാനവിജഹനേസു ച വസ്സാനമാസആബാധാനം വിഗമേന വിജഹനം മാതികാട്ഠകഥായമ്പി ന ഉദ്ധടം, തസ്മാ സമന്തപാസാദികായം ആഗതനയേന യാവ പച്ചുദ്ധാരാ അധിട്ഠാനം തിട്ഠതീതി ഗഹേതബ്ബം. നഹാനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വണ്ണഭേദമത്തരത്താപി ചേസാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീ’’തി ഇമിനാ സങ്ഘാടിആദീസു വിയ ദുതിയേ അധിട്ഠാനം ന രുഹതി, അതിരേകചീവരം ഹോതീതി ദസ്സേതി. മഹാപച്ചരിയം ചീവരവസേന പരിഭോഗകിച്ചസ്സ അഭാവം സന്ധായ അനാപത്തി വുത്താ സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണേ വിയ. യം പന ‘‘പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം സേനാസനത്ഥായേവാതി നിയമിതം ന ഹോതി നവസു ചീവരേസു ഗഹിതത്താ, തസ്മാ അത്തനോ നാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ നിദഹിത്വാ പരിക്ഖാരചോളം വിയ യഥാ തഥാ വിനിയുജ്ജിതബ്ബമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. പാവാരോ കോജവോതി ഇമേസമ്പി പച്ചത്ഥരണാദീനം ലോകേപി വോഹരണതോ സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണതോ വിസും ഗഹണം കതം.

‘‘ഹീനായാവത്തനേനാ’’തി ഇദം അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായ ഠിതസ്സ ചേവ തിത്ഥിയപക്കന്തസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച ഭിക്ഖുനിഭാവേ നിരപേക്ഖതായ ഗിഹിലിങ്ഗതിത്ഥിയലിങ്ഗഗ്ഗഹണം സന്ധായ വുത്തം. സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനം സന്ധായ വുത്തന്തി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം തദാപിസ്സ ഉപസമ്പന്നത്താ, ചീവരസ്സ ച തസ്സ സന്തകത്താവിജഹനതോ. പമാണചീവരസ്സാതി പച്ഛിമപ്പമാണം സന്ധായ വുത്തം. ദ്വേ ചീവരാനി പാരുപന്തസ്സാതി ഗാമപ്പവേസേ ദിഗുണം കത്വാ സങ്ഘാടിയോ പാരുപനം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഏസ നയോ’’തി ഇമിനാ പമാണയുത്തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതിആദിഅത്ഥം സങ്ഗണ്ഹാതി.

അഞ്ഞം പച്ഛിമപ്പമാണം നാമ നത്ഥീതി സുത്തേ ആഗതം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തമേവ വിഭാവേതും ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം, തം ന സമേതി, സങ്ഘാടിആദീനം മുട്ഠിപഞ്ചകാദിഹേട്ഠിമപ്പമാണസ്സ സുത്തേ അനാഗതത്താതി അധിപ്പായോ.

മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം കരോതീതി ഏത്ഥ അതിമഹന്തം ചീവരം മുട്ഠിപഞ്ചകാദിപച്ഛിമപ്പമാണയുത്തം കത്വാ സമന്തതോ ഛിന്ദനേനാപി വിച്ഛിന്ദനകാലേ ഛിജ്ജമാനട്ഠാനം ഛിദ്ദസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി ഏവാതി സിജ്ഝതി, ‘‘ഘടേത്വാ ഛിന്ദതി, ന ഭിജ്ജതീ’’തി വചനേന ച സമേതി. പരിക്ഖാരചോളം പന വികപ്പനുപഗപച്ഛിമപ്പമാണതോ ഊനം കത്വാ ഛിന്നം അധിട്ഠാനം വിജഹതി അധിട്ഠാനസ്സ അനിസ്സയത്താ. താനി പുന ബദ്ധാനി ഘടിതാനി അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘വസ്സികസാടികചീവരേ ദ്വിധാ ഛിന്നേ യദിപി ഏകേകം ഖണ്ഡം പച്ഛിമപച്ഛിമപ്പമാണം പഹോതി, ഏകസ്മിംയേവ ഖണ്ഡേ അധിട്ഠാനം തിട്ഠതി, ന ഇതരേ, ‘‘ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീ’’തി വുത്തത്താ. നിസീദനകണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദീസുപി ഏസേവ നയോതി വദന്തി.

സമ്മുഖേ പവത്താ സമ്മുഖാതി പച്ചത്തവചനം, തഞ്ച വികപ്പനവിസേസനം, തസ്മാ ‘‘സമ്മുഖേ’’തി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം കത്വാപി അത്ഥം വദന്തി, അഭിമുഖേതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമ്മുഖേന അത്തനോ വാചായ ഏവ വികപ്പനാ സമ്മുഖാവികപ്പനാ. പരമ്മുഖേന വികപ്പനാ പരമ്മുഖാവികപ്പനാതി കരണത്ഥേനാപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, അയമേവ പാളിയാ സമേതി. സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവന്തി ആസന്നദൂരഭാവം. ഏത്താവതാ നിധേതും വട്ടതീതി ഏത്തകേനേവ വികപ്പനാകിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ, അതിരേകചീവരം ന ഹോതീതി ദസാഹാതിക്കമേ ന നിസ്സഗ്ഗിയം ജനേതീതി അധിപ്പായോ. പരിഭുഞ്ജിതും…പേ… ന വട്ടതീതി സയം അപച്ചുദ്ധരണം പരിഭുഞ്ജനേ പാചിത്തിയം, അധിട്ഠാനേ പരേസം വിസ്സജ്ജനേ ദുക്കടഞ്ച സന്ധായ വുത്തം.

പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീതി പരിഭോഗവിസ്സജ്ജനഅധിട്ഠാനാനിപി. അപി-സദ്ദേന നിധേതുമ്പി വട്ടതീതി അത്ഥോ, ഏതേന ച പച്ചുദ്ധാരേപി കതേ ചീവരമ്പി വികപ്പിതചീവരമേവ ഹോതി, ന അതിരേകചീവരം. തം പന തിചീവരാദിനാമേന അധിട്ഠാതുകാമേന അധിട്ഠഹിതബ്ബം, ഇതരേന വികപ്പിതചീവരമേവ കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കേചി പന ‘‘യം വികപ്പിതചീവരം, തം യാവ അപരിഭോഗകാലാ അപച്ചുദ്ധരാപേത്വാവ നിദഹിതബ്ബം, പരിഭോഗകാലേ പന സമ്പത്തേ പച്ചുദ്ധരാപേത്വാ അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യദി ഹി തതോ പുരേപി പച്ചുദ്ധരാപേയ്യ, പച്ചുദ്ധാരേനേവ വികപ്പനായ വിഗതത്താ അതിരേകചീവരം നാമ ഹോതി, ദസാഹാതിക്കമേ ച നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. തസ്മാ യം അപരിഭുഞ്ജിത്വാവ ഠപേതബ്ബം, തദേവ വികപ്പേതബ്ബം, പച്ചുദ്ധാരേ ച കതേ അന്തോദസാഹേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. യഞ്ച അട്ഠകഥായം ‘തതോ പഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീ’തിആദി വുത്തം, തം പാളിയാ വിരുജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തമേവ. പാളിയഞ്ഹി ‘‘അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’’തി (പാരാ. ൪൬൯) ച ‘‘സാമം ചീവരം വികപ്പേത്വാ അപച്ചുദ്ധാരണം പരിഭുഞ്ജേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൩൭൩) ച ‘‘അനാപത്തി സോ വാ ദേതി, തസ്സ വാ വിസ്സാസന്തോ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി (പാചി. ൩൭൪) ച സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘ഇമം ചീവരം വാ വികപ്പനം വാ പച്ചുദ്ധരാമീ’’തിആദിനാ പച്ചുദ്ധാരം അദസ്സേത്വാ ‘‘മയ്ഹം സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ’’തി ഏവം അത്തനോ സന്തകത്തം അമോചേത്വാവ പരിഭോഗാദിവസേനേവ പച്ചുദ്ധാരസ്സ വുത്തത്താ, ‘‘തതോ പഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീ’’തി അധിട്ഠാനം വിനാപി വിസും പരിഭോഗസ്സ, നിദഹനസ്സ ച വുത്തത്താ വികപ്പനാനന്തരമേവ പച്ചുദ്ധരാപേത്വാ അനധിട്ഠഹിത്വാ ഏവ തിചീവരവിരഹിതം വികപ്പനാരഹം ചീവരം പരിഭുഞ്ജിതും, നിദഹിതുഞ്ച ഇദം പാടേക്കം വിനയകമ്മന്തി ഖായതി. അപിച ബഹൂനം പത്താനം വികപ്പേതും, പച്ചുദ്ധാരേതുഞ്ച വുത്തത്താ പച്ചുദ്ധാരേന തേസം അതിരേകപത്തതാ ദസ്സിതാതി സിജ്ഝതി തേസു ഏകസ്സേവ അധിട്ഠാതബ്ബതോ. തസ്മാ അട്ഠകഥായം ആഗതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

പഞ്ഞത്തികോവിദോ ന ഹോതീതി ഏവം വികപ്പിതേ ‘‘അനന്തരമേവ ഏവം പച്ചുദ്ധരിതബ്ബ’’ന്തി വിനയകമ്മം ന ജാനാതി. തേനാഹ ‘‘ന ജാനാതി പച്ചുദ്ധരിതു’’ന്തി, ഇമിനാപി ചേതം വേദിതബ്ബം ‘‘വികപ്പനാനന്തരമേവ പച്ചുദ്ധാരോ കാതബ്ബോ’’തി.

അവിസേസേന വുത്തവചനന്തി തിചീവരാദീനം സാധാരണവചനേന വുത്തവചനം. യം പനേത്ഥ ‘‘വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതീ’’തി വത്വാ തം വിരോധാസങ്കം നിവത്തേതും ‘‘തിചീവരസങ്ഖേപേന…പേ… വികപ്പനായ ഓകാസോ ദിന്നോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, തം ‘‘അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി തിചീവരമ്പി വികപ്പേതീതി അയമത്ഥോ ന സിജ്ഝതി, ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. യം പന അധിട്ഠാതബ്ബം, തം അധിട്ഠാതി. യം തിചീവരവിരഹിതം, തം വികപ്പേതബ്ബം, തം വികപ്പേതീതി ഏവമത്ഥോ സിജ്ഝതീതി. തസ്മാ ഏത്ഥ പുബ്ബാപരവിരോധോ ന ദിസ്സതി സാമഞ്ഞവചനസ്സ വുത്താവസേസേയേവ അവതിട്ഠനതോ. യം പനേത്ഥ തിചീവരസ്സാപി വികപ്പനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തിചീവരം തിചീവരസങ്ഖേപേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തിചീവരസങ്ഖേപേന പരിഹരിയമാനേസു ഏകമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതും ന വട്ടതി, തിചീവരതോ പന ഏകം വാ സകലമേവ വാ അപനേത്വാ അപരം തിചീവരം തിചീവരസങ്ഖേപേന പരിഹരിതുകാമസ്സ വാ തിചീവരാധിട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ പരിക്ഖാരചോളവസേനേവ സബ്ബചീവരം പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ വാ പുരിമം അധിട്ഠിതചീവരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതും വട്ടതീതി ഏവമധിപ്പായേന ‘‘തിചീവരേ ഏകേന ചീവരേന വിപ്പവസിതുകാമോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം സിയാ, ഇച്ചേതം പാളിയാ സദ്ധിം സമേതി. അഥ പുനപി തദേവ തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതുകാമോ ഹുത്വാ വിപ്പവാസസുഖത്ഥം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തം സിയാ, തം ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) ഇമിനാ വചനേന ന സമേതി. യദി ഹി സേസചീവരാനി വിയ തിചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബം സിയാ, ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി ഇദം വചനമേവ നിരത്ഥകം സിയാ സേസചീവരേഹി തിചീവരസ്സ വിസേസാഭാവാ. തസ്മാ ‘‘വികപ്പേതീ’’തി ഇദം തിചീവരവിരഹിതമേവ സന്ധായ വുത്തം. തിചീവരം പന വികപ്പേതും ന വട്ടതീതി വിഞ്ഞായതി, തേനേവ ദുതിയകഥിനസിക്ഖാപദസ്സ അനാപത്തിവാരേ ‘‘വികപ്പേതീ’’തി ഇദം ന വുത്തം, വീമംസിത്വാ യഥാ പാളിയാ സദ്ധിം ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ ഏത്ഥ അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ.

തുയ്ഹം ദേമീതിആദീസു പരിച്ചത്തത്താ മനസാ അസമ്പടിച്ഛന്തേപി സമ്പദാനഭൂതസ്സേവ സന്തകം ഹോതി, സോ ഇച്ഛിതക്ഖണേ ഗഹേതും ലഭതി. ഇത്ഥന്നാമസ്സാതി പരമ്മുഖേ ഠിതം സന്ധായ വദതി. യസ്സ പന രുച്ചതീതിആദി ഉഭോഹിപി പരിച്ചത്തതായ അസ്സാമികതം സന്ധായ വുത്തം.

‘‘തം ന യുജ്ജതീ’’തി ഇദം അന്തോദസാഹേ ഏവ വിസ്സാസഗ്ഗഹണം സന്ധായ അനാപത്തിവാരസ്സ ആഗതത്താ, ഇധ നിസ്സഗ്ഗിയചീവരസ്സ കപ്പിയഭാവകരണത്ഥം ലേസേന ഗഹിതത്താ ച വുത്തം, കേചി പന ‘‘പരേഹി സഭാഗേന അച്ഛിന്നേ, വിസ്സാസഗ്ഗഹിതേ ച പുന ലദ്ധേ ദോസോ ന ദിസ്സതീ’’തി വദന്തി. അനധിട്ഠാനേനാതി കായവാചാഹി കത്തബ്ബസ്സ അകരണേനാതി അധിപ്പായോ. ചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ജാതിപമാണയുത്തതാ, ഛിന്നപലിബോധഭാവോ, അതിരേകചീവരതാ, ദസാഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.