൪. നിസ്സഗ്ഗിയകണ്ഡോ

൧. ചീവരവഗ്ഗോ

൧. പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൫൯. സമിതാവിനാതി സമിതപാപേന. ഗോതമകചേതിയം നാമ ഗോതമയക്ഖസ്സ ചേതിയട്ഠാനേ കതവിഹാരോ വുച്ചതി.

൪൬൧. നവമം വാ ദസമം വാതി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനം. സചേ ഭവേയ്യാതി സചേ കസ്സചി കങ്ഖാ ഭവേയ്യ. വുത്തസദിസന്തി ദസമം വാതി വുത്തസദിസം പരിച്ഛേദസദിസം, ‘‘വുത്തസദിസമേവാ’’തിപി ലിഖന്തി. ധാരേതുന്തി ഏത്ഥ ആഹാതി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ.

൪൬൩. സൂചിയാ പടിസാമനന്തി സൂചിഘരേ സംഗോപനം, ഇദഞ്ച സൂചികമ്മസ്സ സബ്ബസ്സ പരിനിട്ഠിതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഏതന്തി നട്ഠചീവരം. ഏതേസമ്പീതി നട്ഠചീവരാദീനി പരാമസതി, തേന ചീവരപലിബോധാഭാവം ദസ്സേതി. ദുതിയസ്സ പലിബോധസ്സാതി ആവാസപലിബോധസ്സ. ഏത്ഥ ച നിട്ഠിതചീവരസ്മിം, ഉബ്ഭതസ്മിം കഥിനേതി ദ്വീഹി പദേഹി ദ്വിന്നം പലിബോധാനം അഭാവദസ്സനേന അത്ഥതകഥിനസ്സ പഞ്ചമാസബ്ഭന്തരേ യാവ ചീവരപലിബോധആവാസപലിബോധേസു അഞ്ഞതരം ന ഉപച്ഛിജ്ജതി, താവ അതിരേകചീവരം ധാരേതും വട്ടതീതി ദീപേതി. പക്കമനം അന്തോ അസ്സാതി പക്കമനന്തികാ, ഏവം സേസാപി വേദിതബ്ബാ. വിത്ഥാരോ പനേത്ഥ ആഗതട്ഠാനേ ആവി ഭവിസ്സതി.

ദസാഹപരമം കാലന്തി അച്ചന്തസംയോഗവചനം. ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതി…പേ… ദസാഹപരമഭാവോതി ഇദം ദസാഹപരമതാപദസ്സ അത്ഥമത്തദസ്സനം, ദസാഹപരമഭാവോതി ഇദഞ്ഹി വുത്തം ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. അയമത്ഥോതിആദി ദസാഹപരമപദസ്സേവ അധിപ്പേതത്ഥദസ്സനവസേന വുത്തം. തത്ഥ ഏത്തകോ കാലോതി ‘‘ദസാഹപരമതാ’’തി വുത്തോ യോ കാലോ, സോ ഏത്തകോ കാലോതി അത്ഥോ.

ഖോമന്തി ഖോമസുത്തേഹി വായിതം ഖോമപടചീവരം, തം വാകമയന്തി വദന്തി. കപ്പാസസുത്തേഹി വായിതം കപ്പാസികം, ഏവം സേസാനിപി. കമ്ബലന്തി ഏളകാദീനം ലോമമയസുത്തേന വായിതപടം. ഭങ്ഗന്തി ഖോമസുത്താദീനി സബ്ബാനി, ഏകച്ചാനി വാ മിസ്സേത്വാ വായിതം ചീവരം. ഭങ്ഗമ്പി വാകമയമേവാതി കേചി. ദുകൂലം പത്തുണ്ണം സോമാരപടം ചീനപടം ഇദ്ധിജം ദേവദിന്നന്തി ഇമാനി പന ഛ ചീവരാനി ഏതേസഞ്ഞേവ അനുലോമാനീതി വിസും ന വുത്താനി. ദുകൂലഞ്ഹി സാണസ്സ അനുലോമം വാകമയത്താ. ‘‘പത്തുണ്ണം കോസേയ്യവിസേസോ’’തി അഭിധാനകോസേ വുത്തം. സോമാരദേസേ, ചീനദേസേ ച ജാതവത്ഥാനി സോമാരചീനപടാനി. പത്തുണ്ണാദീനി തീണി കോസേയ്യസ്സ അനുലോമാനി പാണകേഹി കതസുത്തമയത്താ. ഇദ്ധിജന്തി ഏഹിഭിക്ഖൂനം പുഞ്ഞിദ്ധിയാ നിബ്ബത്തചീവരം. കപ്പരുക്ഖേ നിബ്ബത്തം, ദേവദിന്നഞ്ച ഖോമാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതീതി തേസം സബ്ബേസം അനുലോമാനി. മനുസ്സാനം പകതിവിദത്ഥിം സന്ധായ ‘‘ദ്വേ വിദത്ഥിയോ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ ദീഘതോ വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണം വിത്ഥാരതോ തതോ ഉപഡ്ഢപ്പമാണം വികപ്പനുപഗന്തി ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ‘‘സുഗതവിദത്ഥി നാമ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ, വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഹോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൪൮-൩൪൯) കുടികാരസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം വുത്തം, തസ്മാ സുഗതങ്ഗുലേന ദ്വാദസങ്ഗുലാ സുഗതവിദത്ഥി വഡ്ഢകീഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോതി സിദ്ധം. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘‘സുഗതങ്ഗുലേന അട്ഠങ്ഗുലം വഡ്ഢകീഹത്ഥപ്പമാണ’’ന്തി ആഗതട്ഠാനേഹി ച സമേതി.

തം അതിക്കാമയതോതി ഏത്ഥ തന്തി ചീവരം, കാലം വാ പരാമസതി. തസ്സ യോ അരുണോതി ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ യോ അതിക്കന്തോ അരുണോ. ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധിന്തി ചീവരുപ്പാദദിവസസ്സ ആദിഭൂതേന അതിക്കന്തഅരുണേന സദ്ധിന്തി അത്ഥോ, ഇദഞ്ച ഭഗവതാ ‘‘ദസാഹപരമ’’ന്തി വത്വാ പുന ‘‘ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ’’തി വുത്തത്താ പുബ്ബാപരസംസന്ദനത്ഥം സദ്ദതോ ഗമ്മമാനമ്പി ‘‘ചീവരുപ്പാദദിവസേന സദ്ധി’’ന്തി ഏവം വുത്തം. ‘‘ദസമേ അരുണേ’’തി വുത്തേ ഏവ ഹി ദസാഹപരമേന സദ്ധിം സമേതി. ദിവസപരിയോസാനസ്സ അവധിഭൂതഅനാഗതാരുണവസേന ഹി ദിവസം അതിക്കന്തം നാമ ഹോതി, ന പന ദിവസസ്സ ആദിഭൂതാരുണവസേന പരിവാസാദീസു തഥാ അഗ്ഗഹണതോ, ഇധ പന ഭഗവതാ ദിവസസ്സ ആദിഅന്തപരിച്ഛേദദസ്സനവസേന ‘‘ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ’’തി വുത്തം, തസ്മാ അട്ഠകഥായം ദിവസസ്സ ആദിഭൂതം തംദിവസനിസ്സിതമ്പി അരുണം ഗഹേത്വാ ‘‘ഏകാദസേ അരുണുഗ്ഗമനേ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീ’’തി വുത്തം. അരുണോതി ചേത്ഥ സൂരിയുഗ്ഗമനസ്സ പുരേചരോ വഡ്ഢനഘനരത്തോ പഭാവിസേസോതി ദട്ഠബ്ബോ.

വചനീയോതി സങ്ഘാപേക്ഖോ. വചനഭേദോതി ‘‘ഞത്തിയം ദ്വേ ആപത്തിയോ സരതീ’’തിആദിനാ വത്തബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൪൬൮. ‘‘ന ഇധ സഞ്ഞാ രക്ഖതീ’’തി ഇദം വേമതികഞ്ച അനതിക്കന്തസഞ്ഞഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. യോപി ഏവംസഞ്ഞീ തസ്സപീതി യോ അനതിക്കന്തസഞ്ഞീ, വേമതികോ വാ, തസ്സപീതി അത്ഥോ. അനട്ഠതോ അവിലുത്തസ്സ വിസേസമാഹ ‘‘പസയ്ഹാവഹാരവസേനാ’’തി. ഥേയ്യാവഹാരവസേന ഗഹിതമ്പി ഇധ നട്ഠം.

അനാപത്തി അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാതിആദി നിസീദനസന്ഥതം സന്ധായ വുത്തം. യേന ഹി പുരാണസന്ഥതസ്സ സാമന്താ സുഗതവിദത്ഥിം അനാദിയിത്വാ നവം നിസീദനസന്ഥതം കതം, തസ്സ തം നിസ്സഗ്ഗിയമ്പി തതോ അഞ്ഞസ്സ പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ അനാപത്തികരന്തി സിജ്ഝനതോ അയമത്ഥോ സബ്ബനിസ്സഗ്ഗിയേസുപി സിജ്ഝതി.

൪൬൯. തിചീവരം അധിട്ഠാതുന്തി സങ്ഘാടിആദിനാമേന അധിട്ഠാതും. ‘‘ന വികപ്പേതു’’ന്തി ഇമിനാ നാമേന ന വികപ്പേതും, ഏതേന വികപ്പിതതിചീവരോ തേചീവരികോ ന ഹോതി. തസ്സ തസ്മിം അധിട്ഠിതതിചീവരേ വിയ അവിപ്പവാസാദിനാ കത്തബ്ബവിധി ന കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി, ന പന വികപ്പനേ ദോസോതി. തതോ പരന്തി ചതുമാസതോ പരം വികപ്പേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും അനുഞ്ഞാതന്തി കേചി വദന്തി, അഞ്ഞേ പന ‘‘വികപ്പേത്വാ യാവ ആഗാമിവസ്സാനം, താവ ഠപേതുമേവ വട്ടതീ’’തി വദന്തി, അപരേ പന ‘‘വികപ്പനേ ന ദോസോ, തഥാ വികപ്പിതം പരിക്ഖാരാദിനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി വദന്തി.

മുട്ഠിപഞ്ചകന്തി മുട്ഠിയാ ഉപലക്ഖിതം പഞ്ചകം, ചതുഹത്ഥേ മിനിത്വാ പഞ്ചമം ഹത്ഥം മുട്ഠിം കത്വാ മിനിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘മുട്ഠിഹത്ഥാനം പഞ്ചകം മുട്ഠിപഞ്ചകം, തസ്മാ പഞ്ചപി ഹത്ഥേ മുട്ഠിം കത്വാവ മിനിതബ്ബാ’’തി വദന്തി. മുട്ഠിത്തികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ദ്വിഹത്ഥേന അന്തരവാസകേന തിമണ്ഡലം പടിച്ഛാദേതും സക്കാതി ആഹ ‘‘പാരുപനേനാ’’തിആദി. അതിരേകന്തി സുഗതചീവരപ്പമാണതോ അധികം. ഊനകന്തി മുട്ഠിപഞ്ചകാദിതോ ഊനകം, തേന ച തേസു തിചീവരാധിട്ഠാനം ന രുഹതീതി ദസ്സേതി.

ഇമം സങ്ഘാടിം പച്ചുദ്ധരാമീതി ഇമം സങ്ഘാടിഅധിട്ഠാനം ഉക്ഖിപാമി പരിച്ചജാമീതി അത്ഥോ. കായവികാരം കരോന്തേനാതി ഹത്ഥേന ചീവരം പരാമസന്തേന, ചാലേന്തേന വാ. വാചായ അധിട്ഠാതബ്ബാതി ഏത്ഥ കായേനപി ചാലേത്വാ വാചമ്പി ഭിന്ദിത്വാ കായവാചാഹി അധിട്ഠാനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം ‘‘കായേന അഫുസിത്വാ’’തി വുത്തത്താ. ദുവിധന്തി അഹത്ഥപാസഹത്ഥപാസവസേന ദുവിധം. തത്ഥ ഹത്ഥപാസോ നാമ അഡ്ഢതേയ്യഹത്ഥോ വുച്ചതി. ദ്വാദസഹത്ഥന്തി കേചി വദന്തി, തം ഇധ ന സമേതി. ‘‘സാമന്തവിഹാരേ’’തി ഇദം ഠപിതട്ഠാനസല്ലക്ഖണയോഗ്ഗേ ഠിതം സന്ധായ വുത്തം. തതോ ദൂരേ ഠിതമ്പി ഠപിതട്ഠാനം സല്ലക്ഖേന്തേന അധിട്ഠാതബ്ബമേവ. തത്ഥപി ചീവരസ്സ ഠപിതഭാവസല്ലക്ഖണമേവ പമാണം. ന ഹി സക്കാ സബ്ബഥാ ഠാനം സല്ലക്ഖേതും. ഏകസ്മിം വിഹാരേ ഠപേത്വാ തതോ അഞ്ഞസ്മിം ഠപിതന്തി അധിട്ഠാതും ന വട്ടതി. കേചി പന ‘‘തഥാപി അധിട്ഠിതേ ന ദോസോ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി, വീമംസിതബ്ബം. അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹീതി പരിക്ഖാരചോളനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ ഠപിതവത്ഥേഹി, തേനേവ ‘‘ഇമം പച്ചുദ്ധരാമീ’’തി പരിക്ഖാരചോളസ്സ പച്ചുദ്ധാരം ദസ്സേതി. ഏതേന ച തേചീവരധുതങ്ഗം പരിഹരന്തേന പംസുകൂലാദിവസേന ലദ്ധം വത്ഥം ദസാഹബ്ഭന്തരേ കത്വാ രജിത്വാ പാരുപിതും അസക്കോന്തേന പരിക്ഖാരചോളവസേന അധിട്ഠഹിത്വാവ ദസാഹം അതിക്കമേതബ്ബം, ഇതരഥാ നിസ്സഗ്ഗിയം ഹോതീതി ദസ്സേതി. തേനേവ ‘‘രജിതകാലതോ പന പട്ഠായ നിക്ഖിപിതും ന വട്ടതി, ധുതങ്ഗചോരോ നാമ ഹോതീ’’തി (വിസുദ്ധി. ൧.൨൫) വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ വുത്തം. ‘‘പുന അധിട്ഠാതബ്ബാനീ’’തി ഇദഞ്ച സങ്ഘാടിആദിതിചീവരനാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ വസേന വുത്തം, ഇതരസ്സ പന പുരിമാധിട്ഠാനമേവ അലന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പുന അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ കപ്പബിന്ദുപി ദാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

ബദ്ധസീമായം അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിസമ്ഭവതോ ന തത്ഥ ദുപ്പരിഹാരതാതി ആഹ ‘‘അബദ്ധസീമായം ദുപ്പരിഹാര’’ന്തി.

അതിരിത്തപ്പമാണായ ഛേദനകം പാചിത്തിയന്തി ആഹ ‘‘അനതിരിത്തപ്പമാണാ’’തി. തതോ പരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാതി വസ്സികമാസതോ പരം അധിട്ഠാനം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബാ, ഇമിനാ ചതുന്നം വസ്സികമാസാനം ഉപരി അധിട്ഠാനം തിട്ഠതീതി വിഞ്ഞായതി തതോ പച്ചുദ്ധരായോഗാ. യഞ്ച മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേനാപി, കണ്ഡുപടിച്ഛാദി ആബാധവൂപസമേനാപി അധിട്ഠാനം വിജഹതീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. കഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) വുത്തം, തം സമന്തപാസാദികായം നത്ഥി. പരിവാരട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘അത്ഥാപത്തി ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, നോ ഗിമ്ഹേ’’തി ഏത്ഥ ഇദം വുത്തം ‘‘കത്തികപുണ്ണമാസിയാ പച്ഛിമേ പാടിപദദിവസേ വികപ്പേത്വാ ഠപിതം വസ്സികസാടികം നിവാസേന്തോ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതി, കുരുന്ദിയം പന ‘കത്തികപുണ്ണമദിവസേ അപച്ചുദ്ധരിത്വാ ഹേമന്തേ ആപജ്ജതീ’തി വുത്തം, തമ്പി സുവുത്തം, ‘ചതുമാസം അധിട്ഠാതും തതോ പരം വികപ്പേതു’ന്തി ഹി വുത്ത’’ന്തി (പരി. അട്ഠ. ൩൨൩). തത്ഥ മഹാഅട്ഠകഥായം നിവാസനപച്ചയാ ദുക്കടം വുത്തം, കുരുന്ദട്ഠകഥായം പന അപച്ചുദ്ധാരപച്ചയാ, തസ്മാ കുരുന്ദിയം വുത്തനയേനാപി വസ്സികസാടികാ വസ്സാനമാസാതിക്കമേപി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതീതി പഞ്ഞായതി. അധിട്ഠാനവിജഹനേസു ച വസ്സാനമാസആബാധാനം വിഗമേന വിജഹനം മാതികാട്ഠകഥായമ്പി ന ഉദ്ധടം, തസ്മാ സമന്തപാസാദികായം ആഗതനയേന യാവ പച്ചുദ്ധാരാ അധിട്ഠാനം തിട്ഠതീതി ഗഹേതബ്ബം. നഹാനത്ഥായ അനുഞ്ഞാതത്താ ‘‘വണ്ണഭേദമത്തരത്താപി ചേസാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീ’’തി ഇമിനാ സങ്ഘാടിആദീസു വിയ ദുതിയേ അധിട്ഠാനം ന രുഹതി, അതിരേകചീവരം ഹോതീതി ദസ്സേതി. മഹാപച്ചരിയം ചീവരവസേന പരിഭോഗകിച്ചസ്സ അഭാവം സന്ധായ അനാപത്തി വുത്താ സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണേ വിയ. യം പന ‘‘പച്ചത്ഥരണമ്പി അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, തം സേനാസനത്ഥായേവാതി നിയമിതം ന ഹോതി നവസു ചീവരേസു ഗഹിതത്താ, തസ്മാ അത്തനോ നാമേന അധിട്ഠഹിത്വാ നിദഹിത്വാ പരിക്ഖാരചോളം വിയ യഥാ തഥാ വിനിയുജ്ജിതബ്ബമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. പാവാരോ കോജവോതി ഇമേസമ്പി പച്ചത്ഥരണാദീനം ലോകേപി വോഹരണതോ സേനാസനപരിക്ഖാരത്ഥായ ദിന്നപച്ചത്ഥരണതോ വിസും ഗഹണം കതം.

‘‘ഹീനായാവത്തനേനാ’’തി ഇദം അന്തിമവത്ഥും അജ്ഝാപജ്ജിത്വാ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞായ ഠിതസ്സ ചേവ തിത്ഥിയപക്കന്തസ്സ ച ഭിക്ഖുനിയാ ച ഭിക്ഖുനിഭാവേ നിരപേക്ഖതായ ഗിഹിലിങ്ഗതിത്ഥിയലിങ്ഗഗ്ഗഹണം സന്ധായ വുത്തം. സിക്ഖം അപച്ചക്ഖായ ഗിഹിഭാവൂപഗമനം സന്ധായ വുത്തന്തി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം തദാപിസ്സ ഉപസമ്പന്നത്താ, ചീവരസ്സ ച തസ്സ സന്തകത്താവിജഹനതോ. പമാണചീവരസ്സാതി പച്ഛിമപ്പമാണം സന്ധായ വുത്തം. ദ്വേ ചീവരാനി പാരുപന്തസ്സാതി ഗാമപ്പവേസേ ദിഗുണം കത്വാ സങ്ഘാടിയോ പാരുപനം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ഏസ നയോ’’തി ഇമിനാ പമാണയുത്തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ഛിദ്ദം അധിട്ഠാനം വിജഹതീതിആദിഅത്ഥം സങ്ഗണ്ഹാതി.

അഞ്ഞം പച്ഛിമപ്പമാണം നാമ നത്ഥീതി സുത്തേ ആഗതം നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി തമേവ വിഭാവേതും ‘‘യഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം, തം ന സമേതി, സങ്ഘാടിആദീനം മുട്ഠിപഞ്ചകാദിഹേട്ഠിമപ്പമാണസ്സ സുത്തേ അനാഗതത്താതി അധിപ്പായോ.

മഹന്തം വാ ഖുദ്ദകം കരോതീതി ഏത്ഥ അതിമഹന്തം ചീവരം മുട്ഠിപഞ്ചകാദിപച്ഛിമപ്പമാണയുത്തം കത്വാ സമന്തതോ ഛിന്ദനേനാപി വിച്ഛിന്ദനകാലേ ഛിജ്ജമാനട്ഠാനം ഛിദ്ദസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി അധിട്ഠാനം ന വിജഹതി ഏവാതി സിജ്ഝതി, ‘‘ഘടേത്വാ ഛിന്ദതി, ന ഭിജ്ജതീ’’തി വചനേന ച സമേതി. പരിക്ഖാരചോളം പന വികപ്പനുപഗപച്ഛിമപ്പമാണതോ ഊനം കത്വാ ഛിന്നം അധിട്ഠാനം വിജഹതി അധിട്ഠാനസ്സ അനിസ്സയത്താ. താനി പുന ബദ്ധാനി ഘടിതാനി അധിട്ഠാതബ്ബമേവാതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘വസ്സികസാടികചീവരേ ദ്വിധാ ഛിന്നേ യദിപി ഏകേകം ഖണ്ഡം പച്ഛിമപച്ഛിമപ്പമാണം പഹോതി, ഏകസ്മിംയേവ ഖണ്ഡേ അധിട്ഠാനം തിട്ഠതി, ന ഇതരേ, ‘‘ദ്വേ പന ന വട്ടന്തീ’’തി വുത്തത്താ. നിസീദനകണ്ഡുപ്പടിച്ഛാദീസുപി ഏസേവ നയോതി വദന്തി.

സമ്മുഖേ പവത്താ സമ്മുഖാതി പച്ചത്തവചനം, തഞ്ച വികപ്പനവിസേസനം, തസ്മാ ‘‘സമ്മുഖേ’’തി ഭുമ്മത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം കത്വാപി അത്ഥം വദന്തി, അഭിമുഖേതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമ്മുഖേന അത്തനോ വാചായ ഏവ വികപ്പനാ സമ്മുഖാവികപ്പനാ. പരമ്മുഖേന വികപ്പനാ പരമ്മുഖാവികപ്പനാതി കരണത്ഥേനാപി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, അയമേവ പാളിയാ സമേതി. സന്നിഹിതാസന്നിഹിതഭാവന്തി ആസന്നദൂരഭാവം. ഏത്താവതാ നിധേതും വട്ടതീതി ഏത്തകേനേവ വികപ്പനാകിച്ചസ്സ നിട്ഠിതത്താ, അതിരേകചീവരം ന ഹോതീതി ദസാഹാതിക്കമേ ന നിസ്സഗ്ഗിയം ജനേതീതി അധിപ്പായോ. പരിഭുഞ്ജിതും…പേ… ന വട്ടതീതി സയം അപച്ചുദ്ധരണം പരിഭുഞ്ജനേ പാചിത്തിയം, അധിട്ഠാനേ പരേസം വിസ്സജ്ജനേ ദുക്കടഞ്ച സന്ധായ വുത്തം.

പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീതി പരിഭോഗവിസ്സജ്ജനഅധിട്ഠാനാനിപി. അപി-സദ്ദേന നിധേതുമ്പി വട്ടതീതി അത്ഥോ, ഏതേന ച പച്ചുദ്ധാരേപി കതേ ചീവരമ്പി വികപ്പിതചീവരമേവ ഹോതി, ന അതിരേകചീവരം. തം പന തിചീവരാദിനാമേന അധിട്ഠാതുകാമേന അധിട്ഠഹിതബ്ബം, ഇതരേന വികപ്പിതചീവരമേവ കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കേചി പന ‘‘യം വികപ്പിതചീവരം, തം യാവ അപരിഭോഗകാലാ അപച്ചുദ്ധരാപേത്വാവ നിദഹിതബ്ബം, പരിഭോഗകാലേ പന സമ്പത്തേ പച്ചുദ്ധരാപേത്വാ അധിട്ഠഹിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം. യദി ഹി തതോ പുരേപി പച്ചുദ്ധരാപേയ്യ, പച്ചുദ്ധാരേനേവ വികപ്പനായ വിഗതത്താ അതിരേകചീവരം നാമ ഹോതി, ദസാഹാതിക്കമേ ച നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം. തസ്മാ യം അപരിഭുഞ്ജിത്വാവ ഠപേതബ്ബം, തദേവ വികപ്പേതബ്ബം, പച്ചുദ്ധാരേ ച കതേ അന്തോദസാഹേയേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. യഞ്ച അട്ഠകഥായം ‘തതോ പഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീ’തിആദി വുത്തം, തം പാളിയാ വിരുജ്ഝതീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തമേവ. പാളിയഞ്ഹി ‘‘അന്തോദസാഹം അധിട്ഠേതി, വികപ്പേതീ’’തി (പാരാ. ൪൬൯) ച ‘‘സാമം ചീവരം വികപ്പേത്വാ അപച്ചുദ്ധാരണം പരിഭുഞ്ജേയ്യ പാചിത്തിയ’’ന്തി (പാചി. ൩൭൩) ച ‘‘അനാപത്തി സോ വാ ദേതി, തസ്സ വാ വിസ്സാസന്തോ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി (പാചി. ൩൭൪) ച സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ, അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘ഇമം ചീവരം വാ വികപ്പനം വാ പച്ചുദ്ധരാമീ’’തിആദിനാ പച്ചുദ്ധാരം അദസ്സേത്വാ ‘‘മയ്ഹം സന്തകം പരിഭുഞ്ജ വാ വിസ്സജ്ജേഹി വാ’’തി ഏവം അത്തനോ സന്തകത്തം അമോചേത്വാവ പരിഭോഗാദിവസേനേവ പച്ചുദ്ധാരസ്സ വുത്തത്താ, ‘‘തതോ പഭുതി പരിഭോഗാദയോപി വട്ടന്തീ’’തി അധിട്ഠാനം വിനാപി വിസും പരിഭോഗസ്സ, നിദഹനസ്സ ച വുത്തത്താ വികപ്പനാനന്തരമേവ പച്ചുദ്ധരാപേത്വാ അനധിട്ഠഹിത്വാ ഏവ തിചീവരവിരഹിതം വികപ്പനാരഹം ചീവരം പരിഭുഞ്ജിതും, നിദഹിതുഞ്ച ഇദം പാടേക്കം വിനയകമ്മന്തി ഖായതി. അപിച ബഹൂനം പത്താനം വികപ്പേതും, പച്ചുദ്ധാരേതുഞ്ച വുത്തത്താ പച്ചുദ്ധാരേന തേസം അതിരേകപത്തതാ ദസ്സിതാതി സിജ്ഝതി തേസു ഏകസ്സേവ അധിട്ഠാതബ്ബതോ. തസ്മാ അട്ഠകഥായം ആഗതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബം.

പഞ്ഞത്തികോവിദോ ന ഹോതീതി ഏവം വികപ്പിതേ ‘‘അനന്തരമേവ ഏവം പച്ചുദ്ധരിതബ്ബ’’ന്തി വിനയകമ്മം ന ജാനാതി. തേനാഹ ‘‘ന ജാനാതി പച്ചുദ്ധരിതു’’ന്തി, ഇമിനാപി ചേതം വേദിതബ്ബം ‘‘വികപ്പനാനന്തരമേവ പച്ചുദ്ധാരോ കാതബ്ബോ’’തി.

അവിസേസേന വുത്തവചനന്തി തിചീവരാദീനം സാധാരണവചനേന വുത്തവചനം. യം പനേത്ഥ ‘‘വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതീ’’തി വത്വാ തം വിരോധാസങ്കം നിവത്തേതും ‘‘തിചീവരസങ്ഖേപേന…പേ… വികപ്പനായ ഓകാസോ ദിന്നോ ഹോതീ’’തി വുത്തം, തം ‘‘അധിട്ഠേതി വികപ്പേതീ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തേപി തിചീവരമ്പി വികപ്പേതീതി അയമത്ഥോ ന സിജ്ഝതി, ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. യം പന അധിട്ഠാതബ്ബം, തം അധിട്ഠാതി. യം തിചീവരവിരഹിതം, തം വികപ്പേതബ്ബം, തം വികപ്പേതീതി ഏവമത്ഥോ സിജ്ഝതീതി. തസ്മാ ഏത്ഥ പുബ്ബാപരവിരോധോ ന ദിസ്സതി സാമഞ്ഞവചനസ്സ വുത്താവസേസേയേവ അവതിട്ഠനതോ. യം പനേത്ഥ തിചീവരസ്സാപി വികപ്പനവിധിം ദസ്സേതും ‘‘തിചീവരം തിചീവരസങ്ഖേപേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തിചീവരസങ്ഖേപേന പരിഹരിയമാനേസു ഏകമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതും ന വട്ടതി, തിചീവരതോ പന ഏകം വാ സകലമേവ വാ അപനേത്വാ അപരം തിചീവരം തിചീവരസങ്ഖേപേന പരിഹരിതുകാമസ്സ വാ തിചീവരാധിട്ഠാനം മുഞ്ചിത്വാ പരിക്ഖാരചോളവസേനേവ സബ്ബചീവരം പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സ വാ പുരിമം അധിട്ഠിതചീവരം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതും വട്ടതീതി ഏവമധിപ്പായേന ‘‘തിചീവരേ ഏകേന ചീവരേന വിപ്പവസിതുകാമോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം സിയാ, ഇച്ചേതം പാളിയാ സദ്ധിം സമേതി. അഥ പുനപി തദേവ തിചീവരാധിട്ഠാനേന അധിട്ഠാതുകാമോ ഹുത്വാ വിപ്പവാസസുഖത്ഥം പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തം സിയാ, തം ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൫൮) ഇമിനാ വചനേന ന സമേതി. യദി ഹി സേസചീവരാനി വിയ തിചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ വികപ്പേതബ്ബം സിയാ, ‘‘തിചീവരം അധിട്ഠാതും ന വികപ്പേതു’’ന്തി ഇദം വചനമേവ നിരത്ഥകം സിയാ സേസചീവരേഹി തിചീവരസ്സ വിസേസാഭാവാ. തസ്മാ ‘‘വികപ്പേതീ’’തി ഇദം തിചീവരവിരഹിതമേവ സന്ധായ വുത്തം. തിചീവരം പന വികപ്പേതും ന വട്ടതീതി വിഞ്ഞായതി, തേനേവ ദുതിയകഥിനസിക്ഖാപദസ്സ അനാപത്തിവാരേ ‘‘വികപ്പേതീ’’തി ഇദം ന വുത്തം, വീമംസിത്വാ യഥാ പാളിയാ സദ്ധിം ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ ഏത്ഥ അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ.

തുയ്ഹം ദേമീതിആദീസു പരിച്ചത്തത്താ മനസാ അസമ്പടിച്ഛന്തേപി സമ്പദാനഭൂതസ്സേവ സന്തകം ഹോതി, സോ ഇച്ഛിതക്ഖണേ ഗഹേതും ലഭതി. ഇത്ഥന്നാമസ്സാതി പരമ്മുഖേ ഠിതം സന്ധായ വദതി. യസ്സ പന രുച്ചതീതിആദി ഉഭോഹിപി പരിച്ചത്തതായ അസ്സാമികതം സന്ധായ വുത്തം.

‘‘തം ന യുജ്ജതീ’’തി ഇദം അന്തോദസാഹേ ഏവ വിസ്സാസഗ്ഗഹണം സന്ധായ അനാപത്തിവാരസ്സ ആഗതത്താ, ഇധ നിസ്സഗ്ഗിയചീവരസ്സ കപ്പിയഭാവകരണത്ഥം ലേസേന ഗഹിതത്താ ച വുത്തം, കേചി പന ‘‘പരേഹി സഭാഗേന അച്ഛിന്നേ, വിസ്സാസഗ്ഗഹിതേ ച പുന ലദ്ധേ ദോസോ ന ദിസ്സതീ’’തി വദന്തി. അനധിട്ഠാനേനാതി കായവാചാഹി കത്തബ്ബസ്സ അകരണേനാതി അധിപ്പായോ. ചീവരസ്സ അത്തനോ സന്തകതാ, ജാതിപമാണയുത്തതാ, ഛിന്നപലിബോധഭാവോ, അതിരേകചീവരതാ, ദസാഹാതിക്കമോതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

പഠമകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൭൩. ദുതിയേ അവിപ്പവാസേതി അവിപ്പവാസേ നിപ്ഫാദേതബ്ബേ, വിപ്പവാസദോസാഭാവേ സാധേതബ്ബേ കത്തബ്ബാ സമ്മുതീതി അത്ഥോ.

൪൭൫. പടിസിദ്ധപരിയാപന്നേനാതി വിപ്പവസിതും പടിസിദ്ധേസു തീസു ചീവരേസു അന്തോഗധേന, ഏകേന ച അവയവേ സമുദായോപചാരം ദസ്സേതി.

൪൭൮-൯. ഏത്താവതാതി ‘‘പരിക്ഖിത്തോ’’തി ഇമിനാ. ‘‘സഭായേതി ലിങ്ഗബ്യത്തയേന സഭാ വുത്താ’’തി വത്വാ പുന സയമ്പി ‘‘സഭായേ’’തി ഇമിനാ വോഹരന്തോ സഭാ-സദ്ദസ്സ പരിയായോ സഭായ-സദ്ദോ നപുംസകലിങ്ഗയുത്തോ അത്ഥീതി ദസ്സേതി. ‘‘സഭായന്തി ലിങ്ഗബ്യത്തയേന സഭാ വുത്താ’’തി വാ പാഠോ. ലിങ്ഗബ്യത്തയേന സഭാതി ച ലിങ്ഗന്തരയുത്തോ സഭാസദ്ദപരിയായോ സഭായസദ്ദോതി അത്ഥോ.

സഭായം ഗച്ഛതീതി സഭം ഗച്ഛതി. വസിതബ്ബം നത്ഥീതി ചീവരഹത്ഥപാസേയേവ വസിതബ്ബം നത്ഥീതി അത്ഥോ. തസ്സാതി വീഥിയാ. സഭായസ്സ ച ദ്വാരസ്സ ച ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ സഭായദ്വാരാനമന്തരേ വീഥി ഗേഹാപി ഗഹിതാ ഏവ ഹോന്തി ആദിപരിയോസാനാനം ഗഹിതത്താ. ഏത്ഥ ച ദ്വാരവീഥിഘരേസു വസന്തേന ഗാമപ്പവേസനസഹസേയ്യാദിദോസം പരിഹരിത്വാ സുപടിച്ഛന്നതാദിയുത്തേനേവ ഭവിതബ്ബം, സഭാ പന യദി സബ്ബേസം വസനത്ഥായ സാലാസദിസാ കതാ, അന്തരാരാമേ വിയ യഥാസുഖം വസിതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. പരിക്ഖിത്തതായ ച ഏകൂപചാരതം, അപരിക്ഖിത്തതായ നാനൂപചാരതഞ്ച നിവേസനാദീസുപി അതിദിസന്തോ ആഹ ‘‘ഏതേനേവൂപായേനാ’’തിആദി. നിവേസനാദീനി ബഹിഗാമതോ സന്നിവിട്ഠാനി ഗഹിതാനി അന്തോഗാമേ ഠിതാനം ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ. സബ്ബത്ഥാതി ഗാമനിഗമനിവേസനാദീസു പന്നരസസു. പരിക്ഖേപാദീതി ആദി-സദ്ദേന അപരിക്ഖേപസ്സേവ ഗഹണം, ന ഏകകുലാദീനമ്പി തേസം ഏകൂപചാരതാനാനൂപചാരതാനിമിത്തതാഭാവാ. ഏത്ഥ ച സത്ഥസ്സ കതിപാഹം കത്ഥചി നിവിട്ഠസ്സേവ പരിക്ഖേപോ ഹോതി, ന ഗച്ഛന്തസ്സ.

൪൮൨-൭. ഗാമതോ ബഹി ഇസ്സരാനം സമുദ്ദതീരാദീസു കതഭണ്ഡസാലാ ഉദോസിതോതി ആഹ ‘‘യാനാദീന’’ന്തിആദി. മുണ്ഡച്ഛദനപാസാദോതി നാതിഉച്ചോ ചന്ദികങ്ഗണയുത്തോ സിഖരകൂടമാലാദിവിരഹിതോ പാസാദോ.

൪൮൯. പരിയാദിയിത്വാതി അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ. നദീപരിഹാരോതി വിസുംഗാമാദീനം വിയ നദീപരിഹാരസ്സ അവുത്തത്താ ചീവരഹത്ഥപാസോ ഏവാതി വദന്തി, അഞ്ഞേ പന ‘‘ഇമിനാ അട്ഠകഥാവചനേന നദീപരിഹാരോപി വിസും സിദ്ധോ, നദിയാ ഹത്ഥപാസോ ന വിജഹിതബ്ബോ’’തി വദന്തി. വിഹാരസീമന്തി അവിപ്പവാസസീമം സന്ധായാഹ. ഏത്ഥ ച വിഹാരസ്സ നാനാകുലസന്തകഭാവേപി അവിപ്പവാസസീമാപരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ സബ്ബത്ഥ ചീവരഅവിപ്പവാസസമ്ഭവതോ തസ്സാ പധാനത്താ തത്ഥ സത്ഥപരിഹാരോ ന ലബ്ഭതീതി ‘‘വിഹാരം ഗന്ത്വാ വസിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘സത്ഥസമീപേ’’തി ഇദം യഥാവുത്തം അബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദവസേന വുത്തം. പാളിയം നാനാകുലസ്സ സത്ഥോ ഹോതി, സത്ഥേ ചീവരം നിക്ഖിപിത്വാ ഹത്ഥപാസാ ന വിജഹിതബ്ബന്തി ഏത്ഥ സത്ഥഹത്ഥപാസോ ഗഹിതോ.

൪൯൦. ഏകകുലസ്സ ഖേത്തേതി അപരിക്ഖിത്തം സന്ധായ വദതി.

൪൯൧-൪. വിഹാരോ നാമ ഉപചാരസീമാ. തത്ഥ യസ്മിം വിഹാരേതി തസ്സ അന്തോപരിവേണാദിം സന്ധായ വുത്തം, ഏകകുലാദിസന്തകതാ ചേത്ഥ കാരാപകാനം വസേന. ഛായായ ഫുട്ഠോകാസസ്സാതി ഉജുകം അവക്ഖിത്തലേഡ്ഡുപാതബ്ഭന്തരം സന്ധായ വദതി.

അഗമനപഥേതി തദഹേവ ഗന്ത്വാ നിവത്തേതും ന സക്കുണേയ്യകേ സമുദ്ദമജ്ഝേ യേ ദീപകാ, തേസൂതി യോജനാ. ഇതരസ്മിന്തി പുരത്ഥിമദിസായ ചീവരേ. ‘‘ഉപോസഥകാലേ…പേ… വഡ്ഢതീ’’തി ഇമിനാ ചീവരവിപ്പവാസസത്തബ്ഭന്തരതോ സമാനസംവാസായ സത്തബ്ഭന്തരസീമായ അച്ചന്തവിസദിസതം ദസ്സേതി. തഥാ ഹി ബഹൂസു ഭിക്ഖൂസു ഏകതോ നിസീദിത്വാ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരപരിച്ഛേദേസു യഥാസകം ചീവരം ഠപേത്വാ പരിഹരന്തേസു ഏകേകസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിസിന്നോകാസതോ പട്ഠായ പച്ചേകം സത്തബ്ഭന്തരസ്സ പരിച്ഛേദോ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസോ അനേകവിധോ ഹോതി, ന ഏകോ പരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ അനിമിതബ്ബത്താ. തേനേവ തത്ഥ പരിസവസേന വുഡ്ഢി, ഹാനി വാ ന ഹോതി, ന ഏവം സത്തബ്ഭന്തരസീമായ. സാ ഹി യോജനികായപി പരിസപരിയന്തതോവ പട്ഠായ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരപഅച്ഛിന്നാ ഏകാവ ഹോതി. തേനേവ സാ പരിസവസേന വഡ്ഢതി, ഹായതി ച, തസ്മാ അഞ്ഞാവ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ അഞ്ഞോ സത്തബ്ഭന്തരതോ പരിച്ഛിന്നോ ചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരോ അബ്ഭോകാസോതി വേദിതബ്ബം. യഞ്ചേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഖന്ധകേ സീമാകഥായമേവ (മഹാവ. ൧൪൩) വക്ഖാമ.

൪൯൫. നദിം ഓതരതീതി ഹത്ഥപാസം മുഞ്ചിത്വാ ഓതരതി. ബഹിഗാമേ ഠപേത്വാതി അപാരുപിതബ്ബതായ വുത്തം. വിനയകമ്മം കാതബ്ബന്തി ഉത്തരാസങ്ഗേ ച ബഹിഗാമേ ഠപിതസങ്ഘാടിയഞ്ച പഠമം വിനയകമ്മം കത്വാ പച്ഛാ ഉത്തരാസങ്ഗം നിവാസേത്വാ അന്തരവാസകേ കാതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ബഹിഗാമേ ഠപിതസ്സാപി വിനയകമ്മവചനതോ പരമ്മുഖാപി ഠിതം വിസ്സജ്ജിതും, നിസ്സട്ഠം ദാതുഞ്ച വട്ടതീതി വേദിതബ്ബം. ദഹരാനം ഗമനേ സഉസ്സാഹത്താ ‘‘നിസ്സയോ പന ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി വുത്തം. മുഹുത്തം…പേ… പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി സഉസ്സാഹത്തേ ഗമനസ്സ ഉപച്ഛിന്നത്താ വുത്തം. തേസം പന പുരാരുണാവ ഉട്ഠഹിത്വാ സഉസ്സാഹേന ഗച്ഛന്താനം അരുണേ അന്തരാ ഉട്ഠിതേപി ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി ‘‘യാവ അരുണുഗ്ഗമനാ സയന്തീ’’തി വുത്തത്താ. തേനേവ ‘‘ഗാമം പവിസിത്വാ…പേ… ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ വചനം അഗ്ഗഹേത്വാതിആദിമ്ഹി സഉസ്സാഹത്താ ഗമനക്ഖണേ പടിപ്പസ്സദ്ധി ന വുത്താ. ധേനുഭയേനാതി തരുണവച്ഛഗാവീനം അഭിധാവിത്വാ സിങ്ഗേന പഹരണഭയേന. നിസ്സയോ ച പടിപ്പസ്സമ്ഭതീതി ഏത്ഥ ധേനുഭയാദീഹി ഠിതാനം യാവ ഭയവൂപസമാ ഠാതബ്ബതോ ‘‘അന്തോഅരുണേയേവ ഗമിസ്സാമീ’’തി നിയമേതും അസക്കുണേയ്യത്താ വുത്തം. യത്ഥ പന ഏവം നിയമേതും സക്കാ, തത്ഥ അന്തരാരുണേ ഉഗ്ഗതേപി നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി ഭേസജ്ജത്ഥായ ഗാമപ്പവിട്ഠദഹരാനം വിയ. അന്തോസീമായം ഗാമന്തി അവിപ്പവാസസീമാസമ്മുതിതോ പച്ഛാ പതിട്ഠാപിതഗാമം സന്ധായ വദതി ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ച ഠപേത്വാ സമ്മന്നിതബ്ബതോ. പവിട്ഠാനന്തി ആചരിയന്തേവാസികാനം വിസും വിസും ഗതാനം അവിപ്പവാസസീമത്താ നേവ ചീവരാനി നിസ്സഗ്ഗിയാനി ഹോന്തി, സഉസ്സാഹതായ നിസ്സയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭതി. അന്തരാമഗ്ഗേതി ധമ്മം സുത്വാ ആഗച്ഛന്താനം അന്തരാമഗ്ഗേ.

‘‘ഇധ അപച്ചുദ്ധരണ’’ന്തി ഇമിനാ അധിട്ഠാനവികപ്പനാനി വിയ പച്ചുദ്ധരണമ്പി കായേന വാ വാചായ വാ കത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കായവാചാഹി കത്തബ്ബസ്സ അകരണതോതി ഇദം കായവാചാസമുട്ഠാനം വുത്തം. അധിട്ഠിതതിചീവരതാ, അനത്ഥതകഥിനതാ, അലദ്ധസമ്മുതിതാ, രത്തിവിപ്പവാസോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

ഉദോസിതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൪൯൭. തതിയേ പാളിയം ചീവരപച്ചാസാ നിക്ഖിപിതുന്തി ചീവരപച്ചാസായ സതിയാ നിക്ഖിപിതുന്തി അത്ഥോ. നിട്ഠിതചീവരസ്മിം ഭിക്ഖുനാതി ഏത്ഥ ദുതിയകഥിനേ വിയ സാമിവസേനേവ കരണവചനസ്സ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

൪൯൯-൫൦൦. തുയ്ഹം ദമ്മീതി ദിന്നന്തി ‘‘തുയ്ഹം, ഭന്തേ, അകാലചീവരം ദമ്മീ’’തി ഏവം ദിന്നം, ഏതമ്പി കാലേ ആദിസ്സ ദിന്നം നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഇദം പന അട്ഠകഥാവചനം, പാളിയം ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്ന’’ന്തി ഇദഞ്ച ‘‘അകാലചീവര’’ന്തി വചനസാമഞ്ഞതോ ലബ്ഭമാനം സബ്ബമ്പി ദസ്സേതും അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്തം പഠമഅനിയതേ സോതസ്സ രഹോ വിയ. സങ്ഘസ്സ ഹി കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്നം അകാലേ ഉപ്പന്നചീവരം വിയ സമ്മുഖീഭൂതേഹി വുത്ഥവസ്സേഹി, അവുത്ഥവസ്സേഹി ച സബ്ബേഹിപി ഭാജേതബ്ബതാസാമഞ്ഞേന അകാലചീവരം നാമ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം അത്ഥുദ്ധാരവസേന പാളിയം ‘‘കാലേപി ആദിസ്സ ദിന്ന’’ന്തി വുത്തം, ന പന ‘‘തതോ ഭാജേത്വാ ലദ്ധചീവരമ്പി അകാലേ ലദ്ധചീവരമ്പി വുത്ഥവസ്സാനം ഏകമാസപരിഹാരം, പഞ്ചമാസപരിഹാരം വാ ന ലഭതി, പച്ചാസാചീവരേ അസതി ദസാഹപരിഹാരമേവ ലഭതീ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘ആദിസ്സ ദിന്ന’’ന്തി വചനസാമഞ്ഞതോ ലബ്ഭമാനം സബ്ബം അത്ഥുദ്ധാരവസേന ദസ്സേതും ‘‘ഏകപുഗ്ഗലസ്സ വാ ഇദം തുയ്ഹം ദമ്മീതി ദിന്ന’’ന്തി വുത്തം, ന പന തഥാലദ്ധം വാ അകാലേ ലദ്ധം വാ അനത്ഥതകഥിനാനം ദസാഹബ്ഭന്തരേ അധിട്ഠാതബ്ബന്തി ദസ്സേതുന്തി വേദിതബ്ബം ഇതരഥാ പാളിഅട്ഠകഥാഹി വിരുജ്ഝനതോ. തഥാ ഹി അച്ചേകചീവരസിക്ഖാപദേ അകാലേ ഉപ്പന്നമ്പി അച്ചേകചീവരം ‘‘യാവചീവരകാലസമയം നിക്ഖിപിതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. ൬൪൮) വുത്തം, തസ്സ അട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘പവാരണമാസസ്സ ജുണ്ഹപക്ഖപഞ്ചമിയം ഉപ്പന്നസ്സ അച്ചേകചീവരസ്സ അനത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികോ മാസോ, അത്ഥതേ കഥിനേ ഏകാദസദിവസാധികാ പഞ്ച മാസാ ച പരിഹാരോ വുത്തോ, തമേവ പരിഹാരം സന്ധായ ‘ഛട്ഠിതോ പട്ഠായ പന ഉപ്പന്നം അനച്ചേകചീവരമ്പി പച്ചുദ്ധരിത്വാ ഠപിതചീവരമ്പി ഏതം പരിഹാരം ലഭതിയേവാ’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൬൪൬-൬൪൯) വുത്തം. തസ്മാ കാലേപി അകാലേപി ച യഥാതഥാ ലദ്ധം അതിരേകചീവരം വുത്ഥവസ്സാനം ഏകമാസം, പഞ്ചമാസം വാ യഥാരഹം പരിഹാരം ലഭതി ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ഏവം പന അവത്വാ പദഭാജനം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ ഏവന്തി യം അട്ഠകഥായം ‘‘തതോ ചേ ഉത്തരീ’’തി ഇമസ്സ മാസപരമതോ ഉത്തരീതി അത്ഥോ വുത്തോ, തം പരാമസതി. പദഭാജനിയം ഏവമത്ഥം അവത്വാ അഞ്ഞഥാ അത്ഥോ വുത്തോതി അധിപ്പായോ. താവ ഉപ്പന്നം പച്ചാസാചീവരന്തി പച്ചത്തവചനം. ‘‘മൂലചീവര’’ന്തി ഇദം ഉപയോഗവചനം. അത്തനോ ഗതികം കരോതീതി അനന്തരാ ദുതിയദിവസാദീസു ഉപ്പന്നം പച്ചാസാചീവരം മാസപരമം മൂലചീവരം ഠപേതും അദത്വാ അത്തനോ ദസാഹപരമതായ ഏവ പതിട്ഠാപേതീതി അത്തനോ ഗതികം കരോതീതി. തതോ ഉദ്ധം മൂലചീവരന്തി ഏത്ഥ പന മൂലചീവരന്തി പച്ചത്തവചനം. തഞ്ഹി വീസതിമദിവസതോ ഉദ്ധം ദ്വാവീസതിമദിവസാദീസു ഉപ്പന്നം പച്ചാസാചീവരം അത്തനാ സദ്ധിം ഏകതോ സിബ്ബേത്വാ ഘടിതം ദസാഹപരമം ഗന്തും അദത്വാ നവാഹപരമതാദിവസേന അത്തനോ ഗതികം കരോതി, ഏകതോ അസിബ്ബേത്വാ വിസും ഠപിതം പന പച്ചാസാചീവരം ദസാഹപരമമേവ.

പാളിയം ദസാഹാതി ദസാഹേന. ഏകാദസേ ഉപ്പന്നേതിആദീസു ഏകാദസാഹേ ഉപ്പന്നേതിആദിനാ അത്ഥോ, അയമേവ വാ പാഠോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏകവീസേ ഉപ്പന്നേ…പേ… നവാഹാ കാരേതബ്ബന്തിആദി പച്ചാസാചീവരസ്സ ഉപ്പന്നദിവസം ഠപേത്വാ വുത്തം. തേനേവ ‘‘തിംസേ…പേ… തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘അഞ്ഞം പച്ചാസാചീവരം…പേ… കാരേതബ്ബ’’ന്തി ഇദം സതിയാ ഏവ പച്ചാസായ വുത്തം. സചേ പന ‘‘ഇതോ പട്ഠായ ചീവരം ന ലഭിസ്സാമീ’’തി ഇച്ഛിതട്ഠാനതോ പച്ചാസായ ഉപച്ഛിന്നായ അഞ്ഞത്ഥാപി യേന കേനചി ഉപായേന പച്ചാസം ഉപ്പാദേതി, മൂലചീവരം ന അധിട്ഠാതബ്ബം, സബ്ബഥാ പച്ചാസായ ഉപച്ഛിന്നായ ദസാഹാതിക്കന്തം മൂലചീവരം തദഹേവ അധിട്ഠാതബ്ബം. പച്ചാസാചീവരമ്പി പരിക്ഖാരചോളം അധിട്ഠാതബ്ബന്തി പഠമതരം ഉപ്പന്നം വിസഭാഗം സന്ധായ വദതി. അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി അഞ്ഞം അഞ്ഞം, അയമേവ വാ പാഠോ. അങ്ഗം പനേത്ഥ പഠമകഥിനേ വുത്തസദിസമേവ. കേവലഞ്ഹി തത്ഥ ദസാഹാതിക്കമോ, ഇധ മാസാതിക്കമോതി അയം വിസേസോ.

തതിയകഥിനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പുരാണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦൩-൫. ചതുത്ഥേ പാളിയം ഭത്തവിസ്സഗ്ഗന്തി ഭത്തസ്സ ഉദരേ വിസ്സജ്ജനം, പവേസനം അജ്ഝോഹരണം ഭത്തകിച്ചന്തി അത്ഥോ, ഭോജനപരിയോസാനേന ഭത്തസ്സ വിസ്സജ്ജനന്തിപി വദന്തി. തത്ഥ നാമ ത്വന്തി സോ നാമ ത്വം, തായ നാമ ത്വന്തി വാ അത്ഥോ. പിതാ ച മാതാ ച പിതരോ, പിതൂനം പിതാ ച മാതാ ച പിതാമഹാ, തേ ഏവ യുഗളട്ഠേന യുഗോ, തസ്മാ യാവ സത്തമാ പിതാമഹയുഗാ പിതാമഹാവട്ടാതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി പിതാമഹഗ്ഗഹണേന മാതാമഹോ ച പിതാമഹീ മാതാമഹീ ച ഗഹിതാവ ഹോന്തി. സത്തമയുഗതോ പരം ‘‘അഞ്ഞാതകാ’’തി വേദിതബ്ബം. യാതി ഭിക്ഖുനീ. പിതു മാതാ പിതാമഹീ, മാതു പിതാ മാതാമഹോ.

പയോഗേ പയോഗേ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടന്തി ‘‘ധോവാ’’തി ആണാപനവാചായ ഏകായ ഏവ തദനുഗുണസ്സ സബ്ബസ്സാപി പയോഗസ്സ ആണത്തത്താ വുത്തം.

൫൦൬. തദവിനാഭാവതോ ധോവനസ്സ ‘‘കായവികാരം കത്വാ’’തി ച ‘‘അന്തോദ്വാദസഹത്ഥേ’’തി ച വുത്തത്താ കായേന ധോവാപേതുകാമതം അപ്പകാസേത്വാ ദാനഖിപനപേസനാദിം കരോന്തസ്സ ച ദ്വാദസഹത്ഥം ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ ബഹി ഠത്വാ കായവാചാഹി ആണാപേത്വാ ഖിപനപേസനാദിം കരോന്തസ്സ ച അനാപത്തി ഏവ.

ഏകേന വത്ഥുനാതി പഠമകതേന. പഞ്ചസതാനി പമാണം ഏതാസന്തി പഞ്ചസതാ. ഭിക്ഖുഭാവതോ പരിവത്തലിങ്ഗാപി ഭിക്ഖുനീ ഭിക്ഖൂനം സന്തികേ ഏകതോഉപസമ്പന്നാ ഏവ.

൫൦൭. താവകാലികം ഗഹേത്വാതി അത്തനാ കതിപാഹം പാരുപനാദിഅത്ഥായ താവകാലികം യാചിത്വാ. പുരാണചീവരതാ, ഉപചാരേ ഠത്വാ അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ആണാപനം, തസ്സാ ധോവാപനാദീനി ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

പുരാണചീവരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചീവരപടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൦൮. പഞ്ചമേ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനസിക്ഖാപദേ (പാചി. ൬൯൧-൬൯൨) അപഞ്ഞത്തേ. കോട്ഠാസസമ്പത്തീതി കേസാദിപഞ്ചകോട്ഠാസാനം കല്യാണതാ. ഹത്ഥതലേയേവ ദസ്സേത്വാതി ഹത്ഥതലതോ സേസകായസ്സ അദസ്സനം ദീപേതി.

൫൧൦. വിഹത്ഥതായാതി വിഹതതായ, അമിസ്സിതതായ അപടിസരണതായാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘സമഭിതുന്നത്താ’’തി, ബ്യധിതത്താതി അത്ഥോ. പരിവത്തേതബ്ബം പരിവത്തം, തദേവ പാരിവത്തകം, പരിവത്തേത്വാ ദിയ്യമാനന്തി അത്ഥോ.

പുരിമസിക്ഖാപദേ വിയ ഇധ ദ്വാദസഹത്ഥോ ഉപചാരനിയമോ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ഉപചാരം മുഞ്ചിത്വാ’’തി. അഞ്ഞത്ര പാരിവത്തകാതി യം അന്തമസോ ഹരീടകഖണ്ഡമ്പി ദത്വാ വാ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ വാ പരിവത്തകം ഗണ്ഹാതി, തം ഠപേത്വാ. ‘‘തം അചിത്തകഭാവേന ന സമേതീ’’തി ഇമിനാ ഞാതിഭാവാജാനനാദീസു വിയ ഭിക്ഖുനീഭാവാജാനനാദിവസേനാപി അചിത്തകതം പകാസേതി.

൫൧൩-൪. തികഞ്ച തം പാചിത്തിയഞ്ചാതി തികപാചിത്തിയം, പാചിത്തിയതികന്തി അത്ഥോ. പത്തത്ഥവികാദീതി അനധിട്ഠാനുപഗം സന്ധായ വദതി. കോ പന വാദോ പത്തത്ഥവികാദീസൂതി മഹതിയാപി താവ ഭിസിച്ഛവിയാ അനധിട്ഠാനുപഗത്താ അനാപത്തി, വികപ്പനുപഗപച്ഛിമപ്പമാണവിരഹിതതായ അനധിട്ഠാതബ്ബേസു കിമേവ വത്തബ്ബന്തി ദസ്സേതി. പത്തത്ഥവികാദീനി പന വികപ്പനുപഗപച്ഛിമാനി ഗണ്ഹിതും ന വട്ടതി ഏവ. പടിഗ്ഗഹണം കിരിയാ, അപരിവത്തനം അകിരിയാ. വികപ്പനുപഗചീവരതാ, പാരിവത്തകാഭാവോ, അഞ്ഞാതികായ ഹത്ഥതോ ഗഹണന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

ചീവരപടിഗ്ഗഹണസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൧൫. ഛട്ഠേ പടു ഏവ പട്ടോ. പാളിയം ധമ്മനിമന്തനാതി സമണേസു വത്തബ്ബാചാരധമ്മമത്തവസേന നിമന്തനാ, ദാതുകാമതായ കതനിമന്തനാ ന ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനേവ ‘‘വിഞ്ഞാപേസ്സതീ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതതോ ഹി വിഞ്ഞത്തി നാമ ഹോതി.

൫൧൭. ‘‘തിണേന വാ പണ്ണേന വാ പടിച്ഛാദേത്വാ ആഗന്തബ്ബ’’ന്തി ഇമിനാ ഭൂതഗാമവികോപനം അനുഞ്ഞാതന്തി ആഹ ‘‘നേവ ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാ’’തിആദി. പഠമം സുദ്ധചിത്തേന ലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ പച്ഛാ ലദ്ധിം ഗണ്ഹന്തോപി തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഏവാതി ആഹ ‘‘നിവാസേത്വാപി ലദ്ധി ന ഗഹേതബ്ബാ’’തി.

യം ആവാസം പഠമം ഉപഗച്ഛതീതി ഏത്ഥാപി വിഹാരചീവരാദിഅത്ഥായ പവിസന്തേനപി തിണാദീഹി പടിച്ഛാദേത്വാവ ഗന്തബ്ബം, ന ത്വേവ നഗ്ഗേന ആഗന്തബ്ബന്തി സാമഞ്ഞതോ ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ. ചിമിലികാഹീതി പടപിലോതികാഹി. പരിഭോഗേനേവാതി അഞ്ഞം ചീവരം അലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജനേന. പരിഭോഗജിണ്ണന്തി യഥാ തം ചീവരം പരിഭുഞ്ജിയമാനം ഓഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗതായ അസാരുപ്പം ഹോതി, ഏവം ജിണ്ണം.

൫൨൧. അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഇദം അനുവത്തതി ഏവാതി ആഹ ‘‘അത്തനോ ഞാതകപവാരിതേ’’തിആദി. ഇധ പന അഞ്ഞസ്സ അച്ഛിന്നനട്ഠചീവരസ്സ അത്ഥായ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയേന അനാപത്തീതി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ഇതരഥാ ‘‘ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഇമിനാ വിസേസോ ന ഭവേയ്യ. തേനേവ അനന്തരസിക്ഖാപദേ വക്ഖതി ‘‘അട്ഠകഥാസു പന ഞാതകപരിവാതട്ഠാനേ…പേ… പമാണമേവ വട്ടതീതി വുത്തം, തം പാളിയാ ന സമേതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൨൬) ച ‘‘യസ്മാ പനിദം സിക്ഖാപദം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപനവത്ഥുസ്മിംയേവ പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ ഇധ ‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’തി ന വുത്ത’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൨൬) ച. വികപ്പനുപഗചീവരതാ, സമയാഭാവോ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൨൨-൫൨൪. സത്തമേ പാളിയം പഗ്ഗാഹികസാലന്തി ദുസ്സാപണം. തഞ്ഹി വാണിജകേഹി ദുസ്സാനി പഗ്ഗഹേത്വാ ദസ്സനട്ഠാനതായ ‘‘പഗ്ഗാഹികസാലാ’’തി വുച്ചതി. അസ്സ ചീവരസ്സാതി സാദിതബ്ബചീവരസ്സ. ‘‘തിചീവരികേനാ’’തി ഇമിനാ അച്ഛിന്നതിചീവരതോ അഞ്ഞസ്സ വിഹാരാദീസു നിഹിതസ്സ ചീവരസ്സ അഭാവം ദസ്സേതി. യദി ഭവേയ്യ, വിഞ്ഞാപേതും ന വട്ടേയ്യ. താവകാലികം നിവാസേത്വാ അത്തനോ ചീവരം ഗാഹേതബ്ബം, താവകാലികമ്പി അലഭന്തസ്സ ഭൂതഗാമവികോപനം കത്വാ തിണപണ്ണേഹി ഛദനം വിയ വിഞ്ഞാപനമ്പി വട്ടതി ഏവ. അഞ്ഞേനാതി അച്ഛിന്നഅസബ്ബചീവരേന. ദ്വേ നട്ഠാനീതി അധികാരതോ വുത്തം ‘‘ദ്വേ സാദിതബ്ബാനീ’’തി.

൫൨൬. പാളിയാ ന സമേതീതി ‘‘അനാപത്തി ഞാതകാനം പവാരിതാന’’ന്തി ഇമായ പാളിയാ ന സമേതി തതുത്തരിവിഞ്ഞാപനആപത്തിപ്പസങ്ഗേ ഏവ വുത്തത്താ. ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാതി ന വുത്ത’’ന്തി ഇദം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ തതുത്തരി വിഞ്ഞാപനേ നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി, തഞ്ച പാചിത്തിയം യേസം അത്ഥായ വിഞ്ഞാപേതി, തേസം വാ സിയാ, വിഞ്ഞാപകസ്സേവ വാ, ന താവ തേസം തേഹി അവിഞ്ഞാപിതത്താ, നാപി വിഞ്ഞാപകസ്സ അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ അവിഞ്ഞാപിതത്താ. തസ്മാ അഞ്ഞസ്സത്ഥായ വിഞ്ഞാപേന്തസ്സാപി നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയം ന ദിസ്സതി. പാളിയം പന ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ അത്തനോ സാദിയനപടിബദ്ധതാവസേന പവത്തത്താ ‘‘അഞ്ഞസ്സത്ഥായാ’’തി അനാപത്തിവാരേ ന വുത്തന്തി വദന്തി, തഞ്ച യുത്തം വിയ ദിസ്സതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. തതുത്തരിചീവരതാ, അച്ഛിന്നാദികാരണതാ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

തതുത്തരിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൨൮-൫൩൧. അട്ഠമേ യോ കത്താതി ദായകം സന്ധായ വുത്തം. പടോ ഏവ പടകോ. ‘‘അപ്പഗ്ഘം ചേതാപേതീ’’തി ഇദം നിസ്സഗ്ഗിയപാചിത്തിയാ അനാപത്തിം സന്ധായ വുത്തം, വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ പന ദുക്കടമേവ. ‘‘പുബ്ബേ അപ്പവാരിതോ’’തി ഹി സുത്തേ വിഞ്ഞത്തികാരണം വുത്തം. മാതികാട്ഠകഥായമ്പി ‘‘ചീവരേ ഭിയ്യോകമ്യതാ, അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തി, തായ ച പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ഉപക്ഖടസിക്ഖാപദ) അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിതാ പകാസിതാ, കേചി പന ‘‘ദായകേന ദാതുകാമോമ്ഹീതി അത്തനോ സന്തികേ അവുത്തേപി യദഗ്ഘനകം സോ ദാതുകാമോ, തദഗ്ഘനകം ആഹരാപേതും വട്ടതി ഏവാ’’തി വദന്തി, തം രാജസിക്ഖാപദട്ഠകഥായപി ന സമേതി, ദൂതേന വാ ദായകേന വാ ‘‘ആയസ്മന്തം ഉദ്ദിസ്സ ചീവരചേതാപന്നം ആഭത’’ന്തി ആരോചിതേപി മുഖവേവടിയകപ്പിയകാരകാദീനം സന്തികാ ആഹരാപനസ്സ തത്ഥ പടിക്ഖിത്തത്താ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘ഇമേ ദ്വേ അനിദ്ദിട്ഠകപ്പിയകാരകാ നാമ, ഏതേസു അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതേസു വിയ പടിപജ്ജിതബ്ബം…പേ… ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബാ. ദേസനാമത്തമേവ ചേതം ‘ദൂതേന ചീവരചേതാപന്നം പഹിണേയ്യാ’തി സയം ആഹരിത്വാപി പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായ ദദന്തേസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. മുഖവേവടിയകപ്പിയകാരകാദയോ ഹി ദായകേന പരിച്ചത്തേപി വത്ഥുമ്ഹി ‘‘അസുകസ്സ സന്തികേ ചീവരപിണ്ഡപാതാദിം ഗണ്ഹഥാ’’തി അനിദ്ദിട്ഠത്താ ഏവ ‘‘ന കിഞ്ചി വത്തബ്ബാ’’തി വുത്തം, ന പന തസ്സ വത്ഥുനോ മുഖവേവടിയാദീനം സന്തകത്താ, തസ്മാ ഇധാപി ദായകേന വാ ദൂതേന വാ ‘‘യം ഇച്ഛഥ, തം വദഥാ’’തി അപ്പവാരിതസ്സ വദതോ ദുക്കടമേവ. അഗ്ഘവഡ്ഢനകന്തി ചീവരേ അഗ്ഘവഡ്ഢനകം നിസ്സായ പവത്തം ഇദം സിക്ഖാപദം, ന പിണ്ഡപാതാദീസു തേസു അഗ്ഘവഡ്ഢനസ്സ ദുക്കടമത്തത്താ, പണീതപിണ്ഡപാതേ സുദ്ധികപാചിത്തിയത്താ ചാതി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ ‘‘ചീവരേ ഭിയ്യോകമ്യതാ’’തി അങ്ഗം വുത്തം.

പഠമഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദുതിയഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൩൩. നവമേ പാളിയം പച്ചേകചീവരചേതാപന്നാതി പച്ചേകം നിയമേത്വാ ചീവരചേതാപന്നാ, ഏകേകേന വിസും വിസും നിയമിതാ ചീവരചേതാപന്നാതി അത്ഥോ. ഉഭോവ സന്താ ഏകേനാതി ഉഭോ ഏകതോവ സന്താ, ഉഭോ ഏകതോ ഹുത്വാതി അത്ഥോ.

ദുതിയഉപക്ഖടസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൩൭. ദസമേ ‘‘അജ്ജണ്ഹോ’’തി ‘‘അജ്ജ നോ’’തി വത്തബ്ബേ ഹ-കാരാഗമം, ന-കാരസ്സ ച ണ-കാരം കത്വാ വുത്തോതി ആഹ ‘‘അജ്ജ ഏകദിവസം അമ്ഹാക’’ന്തി.

൫൩൮-൯. യം വുത്തം മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘ഇമിനാ ചീവരചേതാപന്നേന ചീവരം ചേതാപേത്വാ ഇത്ഥന്നാമം ഭിക്ഖും ചീവരേന അച്ഛാദേഹീതി ഇദം ആഗമനസുദ്ധിം ദസ്സേതും വുത്തം, സചേ ഹി ‘ഇദം ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീ’തി പേസേയ്യ, ആഗമനസ്സ അസുദ്ധത്താ അകപ്പിയവത്ഥും ആരബ്ഭ ഭിക്ഖുനാ കപ്പിയകാരകോപി നിദ്ദിസിതബ്ബോ ന ഭവേയ്യാ’’തി, തം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുദുക്കടവത്ഥുഭൂതം അകപ്പിയചീവരചേതാപന്നം ‘‘അസുകസ്സ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീ’’തി ഏവം ആഗമനസുദ്ധിയാ അസതി, സിക്ഖാപദേ ആഗതനയേന ദൂതവചനേ ച അസുദ്ധേ സബ്ബഥാ പടിക്ഖേപോ ഏവ കാതും വട്ടതി, ന പന ‘‘ചീവരഞ്ച ഖോ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാ’’തി വത്തും, തദനുസാരേന ന വേയ്യാവച്ചകരഞ്ച നിദ്ദിസിതും ആഗമനദൂതവചനാനം ഉഭിന്നം അസുദ്ധത്താ. പാളിയം ആഗതനയേന പന ആഗമനസുദ്ധിയാ സതി ദൂതവചനേ അസുദ്ധേപി സിക്ഖാപദേ ആഗതനയേന സബ്ബം കാതും വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേന ച യഥാ ദൂതവചനാസുദ്ധിയമ്പി ആഗമനേ സുദ്ധേ വേയ്യാവച്ചകരമ്പി നിദ്ദിസിതും വട്ടതി, ഏവം ആഗമനാസുദ്ധിയമ്പി ദൂതവചനേ സുദ്ധേ വട്ടതി ഏവാതി അയമത്ഥോ അത്ഥതോ സിദ്ധോവ ഹോതി, ഉഭയസുദ്ധിയം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ഉഭയാസുദ്ധിപക്ഖമേവ സന്ധായ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘കപ്പിയകാരകോപി നിദ്ദിസിതബ്ബോ ന ഭവേയ്യാ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

യം പനേത്ഥ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൩൭-൫൩൯) ‘‘ആഗമനസ്സ സുദ്ധിയാ വാ അസുദ്ധിയാ വാ വിസേസപ്പയോജനം ന ദിസ്സതീ’’തിആദി വുത്തം, തം മാതികാട്ഠകഥാവചനസ്സ അധിപ്പായം അസല്ലക്ഖേത്വാ വുത്തം യഥാവുത്തനയേന ആഗമനസുദ്ധിആദിനാ സപ്പയോജനത്താ. യോ പനേത്ഥ ‘‘മൂലസാമികേന കപ്പിയവോഹാരവസേന, പേസിതസ്സ ദൂതസ്സ അകപ്പിയവോഹാരവസേന ച വദതോപി കപ്പിയകാരകോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ ഭവേയ്യാ’’തി അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ വുത്തോ, സോ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ ഏവ ന ഹോതി അഭിമതത്താ. തഥാ ഹി സിക്ഖാപദേ ഏവ ‘‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതു ആയസ്മാ ചീവരചേതാപന്ന’’ന്തി അകപ്പിയവോഹാരേന വദതോ ദൂതസ്സ കപ്പിയേന കമ്മേന വേയ്യാവച്ചകരോ നിദ്ദിസിതബ്ബോ വുത്തോ ആഗമനസ്സ സുദ്ധത്താ, ആഗമനസ്സാപി അസുദ്ധിയം പന കപ്പിയേനാപി കമ്മേന വേയ്യാവച്ചകരോ ന നിദ്ദിസിതബ്ബോതി അത്ഥേവ ആഗമനസ്സ സുദ്ധിഅസുദ്ധീസു പയോജനം. കഥം പന ദൂതവചനേന ആഗമനസുദ്ധി വിഞ്ഞായതീതി? നായം ഭാരോ. ദൂതേന ഹി അകപ്പിയവോഹാരേനേവ വുത്തേ ഏവ ആഗമനസുദ്ധി ഗവേസിതബ്ബാ, ന ഇതരഥാ, തത്ഥ ച തസ്സ വചനക്കമേന പുച്ഛിത്വാ ച യുത്തിആദീഹി ച സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ഇധാപി ഹി സിക്ഖാപദേ ‘‘ചീവരചേതാപന്നം ആഭത’’ന്തി ദൂതവചനേനേവ ചീവരം കിണിത്വാ ദാതും പേസിതഭാവോ വിഞ്ഞായതി. യദി ഹി സബ്ബഥാ ആഗമനസുദ്ധി ന വിഞ്ഞായതി, പടിക്ഖേപോ ഏവ കത്തബ്ബോതി.

പാളിയഞ്ച ‘‘ചീവരഞ്ച ഖോ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമാ’’തിആദി ദൂതവചനസ്സ അകപ്പിയത്തേപി ആഗമനസുദ്ധിയാ സതി പടിപജ്ജനവിധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘ഏസോ ഖോ…പേ… ന വത്തബ്ബോ ‘തസ്സ ദേഹീ’’’തിആദി അകപ്പിയവത്ഥുസാദിയനപരിമോചനത്ഥം വുത്തം. ‘‘സഞ്ഞത്തോ’’തിആദി ‘‘ഏവം ദൂതേന പുന വുത്തേ ഏവ ചോദേതും വട്ടതി, ന ഇതരഥാ’’തി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ‘‘ന വത്തബ്ബോ ‘ദേഹി മേ ചീവരം…പേ… ചേതാപേഹി മേ ചീവര’’’ന്തി ഇദം ദൂതേനാഭതരൂപിയം പടിഗ്ഗഹേതും അത്തനാ നിദ്ദിട്ഠകപ്പിയകാരകത്താവ ‘‘ദേഹി മേ ചീവരം…പേ… ചേതാപേഹി മേ ചീവര’’ന്തി വദന്തോ രൂപിയസ്സ പകതത്താ തേന രൂപിയേന പരിവത്തേത്വാ ‘‘ദേഹി ചേതാപേഹീ’’തി രൂപിയസംവോഹാരം സമാപജ്ജന്തോ നാമ ഹോതീതി തം ദോസം ദൂരതോ പരിവജ്ജേതും വുത്തം രൂപിയപടിഗ്ഗഹണേന സങ്ഘമജ്ഝേ നിസ്സട്ഠരൂപിയേ വിയ. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ ‘‘ന വത്തബ്ബോ ഇമം വാ ഇമം വാ ആഹരാ’’തി. തസ്മാ ന ഇദം വിഞ്ഞത്തിദോസം പരിവജ്ജേതും വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം, ‘‘അത്ഥോ മേ, ആവുസോ, ചീവരേനാ’’തിപി അവത്തബ്ബതാപസങ്ഗതോ, തേനേവ ദൂതനിദ്ദിട്ഠേസു രൂപിയസംവോഹാരസങ്കാഭാവതോ അഞ്ഞം കപ്പിയകാരകം ഠപേത്വാപി ആഹരാപേതബ്ബന്തി വുത്തം. തത്ഥാപി ‘‘ദൂതേന ഠപിതരൂപിയേന ചേതാപേത്വാ ചീവരം ആഹരാപേഹീ’’തി അവത്വാ കേവലം ‘‘ചീവരം ആഹരാപേഹീ’’തി ഏവം ആഹരാപേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ. ഠാനം ഭഞ്ജതീതി ഏത്ഥ ഠാനന്തി ഠിതിയാ ച കാരണസ്സ ച നാമം, തസ്മാ ആസനേ നിസീദനേന ഠാനമ്പി കുപ്പതി, ആഗതകാരണമ്പി തേസം ന വിഞ്ഞായതി. ഠിതം പന അകോപേത്വാ ആമിസപടിഗ്ഗഹണാദീസു ആഗതകാരണമേവ ഭഞ്ജതി, ന ഠാനം. തേനാഹ ‘‘ആഗതകാരണം ഭഞ്ജതീ’’തി. കേചി പന ‘‘ആമിസപടിഗ്ഗഹണാദിനാ ഠാനമ്പി ഭഞ്ജതീ’’തി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി.

യതസ്സ ചീവരചേതാപന്നന്തിആദി യേന അത്തനാ വേയ്യാവച്ചകരോ നിദ്ദിട്ഠോ, ചീവരഞ്ച അനിപ്ഫാദിതം, തസ്സ കത്തബ്ബവിധിദസ്സനം. ഏവം ഭിക്ഖുനാ വത്ഥുസാമികാനം വുത്തേ തേ ചോദേത്വാ ദേന്തി, വട്ടതി ‘‘സാമികാ ചോദേത്വാ ദേന്തീ’’തി അനാപത്തിയം വുത്തത്താ. തേന ച യോ സയം അചോദേത്വാ ഉപാസകാദീഹി പരിയായേന വത്വാ ചോദാപേതി, തേസു സത്തക്ഖത്തുമ്പി ചോദേത്വാ ചീവരം ദാപേന്തേസു തസ്സ അനാപത്തി സിദ്ധാ ഹോതി സിക്ഖാപദസ്സ അനാണത്തികത്താ.

കേനചി അനിദ്ദിട്ഠോ അത്തനോ മുഖേനേവ ബ്യാവടഭാവം വേയ്യാവച്ചകരത്തം പത്തോ മുഖവേവടികോ. ‘‘അവിചാരേതുകാമതായാ’’തി ഇമിനാ വിജ്ജമാനമ്പി ദാതും അനിച്ഛന്താ അരിയാപി വഞ്ചനാധിപ്പായം വിനാ വോഹാരതോ നത്ഥീതി വദന്തീതി ദസ്സേതി. ഭേസജ്ജക്ഖന്ധകേ മേണ്ഡകസേട്ഠിവത്ഥുമ്ഹി (മഹാവ. ൨൯൯) വുത്തം ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിവചനമേവ (മഹാവ. ൨൯൯) മേണ്ഡകസിക്ഖാപദം നാമ. കപ്പിയകാരകാനം ഹത്ഥേതി ദൂതേന നിദ്ദിട്ഠകപ്പിയകാരകേ സന്ധായ വുത്തം, ന പന ഭിക്ഖുനാ നിദ്ദിട്ഠേ, അനിദ്ദിട്ഠേ വാതി. തേനാഹ ‘‘ഏത്ഥ ച ചോദനായ പമാണം നത്ഥീ’’തിആദി.

സയം ആഹരിത്വാ ദദന്തേസൂതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘പിണ്ഡപാതാദീനം അത്ഥായാ’’തി ഇമിനാ ചീവരത്ഥായേവ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. ‘‘ഏസേവ നയോ’’തി ഇമിനാ വത്ഥുസാമിനാ നിദ്ദിട്ഠകപ്പിയകാരകഭേദേസുപി പിണ്ഡപാതാദീനമ്പി അത്ഥായ ദിന്നേ ച ഠാനചോദനാദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയേനേവ കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതി.

‘‘സങ്ഘം വാ…പേ… അനാമസിത്വാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സങ്ഘസ്സ വിഹാരത്ഥായ ദേമാ’’തിആദിനാ ആമസിത്വാ വദന്തേസു പടിക്ഖിപിതബ്ബമേവ. ‘‘സങ്ഘോ സമ്പടിച്ഛതീ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, ഗണാദീസുപി സങ്ഘസ്സത്ഥായ സമ്പടിച്ഛന്തേസുപി പടിഗ്ഗഹണേപി പരിഭോഗേപി ദുക്കടമേവ. സാരത്ഥദീപനിയം ‘‘പടിഗ്ഗഹണേ പാചിത്തിയ’’ന്തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൫൩൭-൫൩൯) വുത്തം, തം ന യുത്തം സങ്ഘചേതിയാദീനം അത്ഥായ ദുക്കടസ്സ വുത്തത്താ. ചോദേതീതി തസ്സ ദോസാഭാവം ഞത്വാപി കോധേന വാ ലോഭേന വാ ഭണ്ഡദേയ്യന്തി ചോദേതി. സോ ഏവ ഹി മുസാവാദാദിപച്ചയാ പാചിത്തിയദുക്കടാദിആപത്തീഹി സാപത്തികോ ഹോതി, ഗീവാതിസഞ്ഞായ പന വത്വാ നിദ്ദോസഭാവം ഞത്വാ വിരമന്തസ്സ നത്ഥി ആപത്തി.

തളാകം ഖേത്തേ പവിട്ഠത്താ ‘‘ന സമ്പടിച്ഛിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ചത്താരോ പച്ചയേ സങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂതി ദേതി, വട്ടതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചതുപച്ചയപരിഭോഗത്ഥായ തളാകം ദമ്മീ’’തി വാ ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതും തളാകം ദമ്മീ’’തി വാ ‘‘ഇതോ തളാകതോ ഉപ്പന്നേ ചത്താരോ പച്ചയേ ദമ്മീ’’തി വാ വത്തുമ്പി വട്ടതി, ഇദഞ്ച സങ്ഘസ്സ പരിഭോഗത്ഥായ ദിയ്യമാനഞ്ഞേവ സന്ധായ വുത്തം, പുഗ്ഗലസ്സ പന ഏവമ്പി ദിന്നം തളാകഖേത്താദി ന വട്ടതി. സുദ്ധചിത്തസ്സ പന ഉദകപരിഭോഗത്ഥം കൂപപോക്ഖരണീആദയോ വട്ടന്തി. ‘‘സങ്ഘസ്സ തളാകം അത്ഥി, തം കഥ’’ന്തി ഹി ആദിനാ സബ്ബത്ഥ സങ്ഘവസേനേവ വുത്തം. ഹത്ഥേതി വസേ.

‘‘ഠപേഥാതി വുത്തേ’’തി ഇദം സാമീചിവസേന വുത്തം, അവുത്തേപി ഠപേന്തസ്സ ദോസോ നത്ഥി. തേനാഹ ‘‘ഉദകം വാരേതും ലബ്ഭതീ’’തി. സസ്സകാലേപി താസേത്വാ മുഞ്ചിതും വട്ടതി, അമുഞ്ചതോ പന ഭണ്ഡദേയ്യം. പുന ദേതീതി അച്ഛിന്ദിത്വാ പുന ദേതി, ഏവമ്പി വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇമിനാ ‘‘യേന കേനചി ഇസ്സരേന ‘പരിച്ചത്തമിദം ഭിക്ഖൂഹി, അസ്സാമിക’ന്തിസഞ്ഞായ അത്തനാ ഗഹേത്വാ ദിന്നം വട്ടതീ’’തി ദസ്സേതി. കപ്പിയവോഹാരേപി വിനിച്ഛയം വക്ഖാമാതി പാഠസേസോ.

ഉദകവസേനാതി ഉദകപരിഭോഗത്ഥം. ‘‘സുദ്ധചിത്താന’’ന്തി ഇദം സഹത്ഥേന ച അകപ്പിയവോഹാരേന ച കരോന്തേ സന്ധായ വുത്തം. സസ്സസമ്പാദനത്ഥന്തി ഏവം അസുദ്ധചിത്താനമ്പി പന സയം അകത്വാ കപ്പിയവോഹാരേന ആണാപേതും വട്ടതി ഏവ. ‘‘കപ്പിയകാരകം ഠപേതും ന വട്ടതീ’’തി ഇദം സഹത്ഥാദിനാ കതതളാകത്താ ‘‘അസാരുപ്പ’’ന്തി വുത്തം, ഠപേന്തസ്സ, പന തം പച്ചയം പരിഭുഞ്ജന്തസ്സപി വാ സങ്ഘസ്സ ആപത്തി ന വിഞ്ഞായതി, അട്ഠകഥാപമാണേന വാ ഏത്ഥ ആപത്തി ഗഹേതബ്ബാ. ലജ്ജിഭിക്ഖുനാതി ലജ്ജിനാപി, പഗേവ അലജ്ജിനാ മത്തികുദ്ധരണാദീസു കാരാപിതേസൂതി അധിപ്പായോ. നവസസ്സേതി അകതപുബ്ബേ കേദാരേ. ‘‘കഹാപണേ’’തി ഇമിനാ ധഞ്ഞുട്ഠാപനേ തസ്സേവ അകപ്പിയന്തി ദസ്സേതി, ധഞ്ഞുട്ഠാപനേ ചസ്സ പയോഗേപി ദുക്കടമേവ, ന കഹാപണുട്ഠാപനേ വിയ.

‘‘കസഥ വപഥാ’’തി വചനേ സബ്ബേസമ്പി അകപ്പിയം സിയാതി ആഹ ‘‘അവത്വാ’’തി. ഏത്തകോ നാമ ഭാഗോതി ഏത്ഥ ഏത്തകോ കഹാപണോതി ഇദമ്പി സന്ധായ വദതി. തഥാ വുത്തേപി ഹി തദാ കഹാപണാനം അവിജ്ജമാനത്താ ആയതിം ഉപ്പന്നം അഞ്ഞേസം വട്ടതി ഏവ. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ തം അകപ്പിയ’’ന്തി. തസ്സ പന സബ്ബപയോഗേസു, പരിഭോഗേസുപി ദുക്കടം. കേചി പന ‘‘ധഞ്ഞപരിഭോഗേ ഏവ ആപത്തി, ന പുബ്ബപയോഗേ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, യേന മിനനരക്ഖണാദിപയോഗേന പച്ഛാ ധഞ്ഞപരിഭോഗേ ആപത്തി ഹോതി, തസ്സ പയോഗസ്സ കരണേ അനാപത്തിയാ അയുത്തത്താ. പരിയായകഥായ പന സബ്ബത്ഥ അനാപത്തി. തേനേവ ‘‘ഏത്തകേഹി വീഹീഹി ഇദഞ്ചിദഞ്ച ആഹരഥാ’’തി നിയമവചനേ അകപ്പിയം വുത്തം, കഹാപണവിചാരണേപി ഏസേവ നയോ. വത്ഥു ച ഏവരൂപം നാമ സംവിജ്ജതി, കപ്പിയകാരകോ നത്ഥീതി വത്തബ്ബന്തിആദിവചനഞ്ചേത്ഥ സാധകം.

വനം ദമ്മി…പേ… വട്ടതീതി ഏത്ഥ നിവാസട്ഠാനത്താ പുഗ്ഗലസ്സാപി സുദ്ധചിത്തേന ഗഹേതും വട്ടതി. സീമം ദേമാതി വിഹാരസീമാദിസാധാരണവചനേന വുത്തത്താ ‘‘വട്ടതീ’’തി വുത്തം.

‘‘വേയ്യാവച്ചകര’’ന്തിആദിനാ വുത്തേപി പുഗ്ഗലസ്സപി ദാസം ഗഹേതും വട്ടതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ആരാമിക’’ന്തി (പാരാ. ൬൧൯; മഹാവ. ൨൭൦) വിസേസേത്വാ അനുഞ്ഞാതത്താ, തഞ്ച ഖോ പിലിന്ദവച്ഛേന ഗഹിതപരിഭുത്തക്കമേന, ന ഗഹട്ഠാനം ദാസപരിഭോഗക്കമേന. ഖേത്താദയോ പന സബ്ബേ സങ്ഘസ്സേവ വട്ടന്തി പാളിയം പുഗ്ഗലികവസേന ഗഹേതും അനനുഞ്ഞാതത്താതി ദട്ഠബ്ബം. വിഹാരസ്സ ദേമാതി സങ്ഘികവിഹാരം സന്ധായ വുത്തം, ‘‘ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തിആദിനാ (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) സുത്തന്തേസു ആഗതപടിക്ഖേപോ ഭഗവതാ ആപത്തിയാപി ഹേതുഭാവേന കതോതി ഭഗവതോ അധിപ്പായം ജാനന്തേഹി സങ്ഗീതിമഹാഥേരേഹി ഖേത്തപടിഗ്ഗഹണാദിനിസ്സിതോ അയം സബ്ബോപി പാളിമുത്തവിനിച്ഛയോ വുത്തോതി ഗഹേതബ്ബോ. കപ്പിയകാരകസ്സ നിദ്ദിട്ഠഭാവോ, ദൂതേന അപ്പിതതാ, തതുത്തരി വായാമോ, തേന പടിലാഭോതി ഇമാനേത്ഥ ചത്താരി അങ്ഗാനി.

രാജസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ ചീവരവഗ്ഗോ പഠമോ.

൨. കോസിയവഗ്ഗോ

൧. കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൪൨. ദുതിയസ്സ പഠമേ പാളിയം കോസിയകാരകേതി കോസകാരകപാണാനം കോസതോ നിബ്ബത്തത്താ കോസിയേന സുത്തേന വത്ഥാദിം കരോന്തേ. സങ്ഘാതന്തി വിനാസം.

൫൪൪. ‘‘അവായിമ’’ന്തി വുത്തത്താ വായിത്വാ കരണേ അനാപത്തി. മിസ്സേത്വാതി ഏളകലോമേഹി മിസ്സേത്വാ. പടിലാഭേനാതി പരിനിട്ഠാനേന ‘‘പരിയോസാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയ’’ന്തി (പാരാ. ൫൪൫) വുത്തത്താ, കോസിയമിസ്സകതാ, അത്തനോ അത്ഥായ സന്ഥതസ്സ കരണകാരാപനം, പടിലാഭോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

കോസിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫൪൭-൫൫൨. ദുതിയഞ്ച തതിയഞ്ച ഉത്താനമേവ. തത്ഥ പന ഓദാതാദിമിസ്സകസഞ്ഞായ സുദ്ധകാളകാനഞ്ഞേവ സന്ഥതസ്സ കരണവസേന ചേത്ഥ ദ്വേഭാഗതോ അധികേസു സുദ്ധകാളകേസു അനധികസഞ്ഞായ സന്ഥതസ്സ കരണവസേന ച അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ.

൪. ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൫൭. ചതുത്ഥേ ഹദ കരീസുസ്സഗ്ഗേ, മിഹ സേചനേതി ധാതുഅത്ഥം സന്ധായാഹ ‘‘വച്ചമ്പി പസ്സാവമ്പി കരോന്തീ’’തി. ഊനകഛബ്ബസ്സേസു അതിരേകഛബ്ബസ്സസങ്കിതാദിവസേനേത്ഥ അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ.

ഛബ്ബസ്സസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൬൫. പഞ്ചമേ തത്ഥ സന്ദിസ്സിസ്സതീതി സകായ കതികായ അയുത്തകാരിതാവസേന വിഞ്ഞൂഹി സന്ദിസ്സിസ്സതീതി അത്ഥോ. അരഞ്ഞകങ്ഗാദീനി തീണി പാളിയം സേനാസനാദിപച്ചയത്തയസ്സ ആദിഅങ്ഗവസേന വുത്താനി, സേസാനിപി തേ സമാദിയിംസു ഏവാതി വേദിതബ്ബം.

൫൬൬. പിഹയന്താതി പത്ഥയന്താ. സന്ഥതസ്സ അവായിമത്താ, സേനാസനപരിക്ഖാരത്താ ച ചീവരതാ, അധിട്ഠാതബ്ബതാ ച നത്ഥീതി ആഹ ‘‘ചതുത്ഥചീവരസഞ്ഞിതായാ’’തി, വിപല്ലാസസഞ്ഞായാതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘ഇദം നിസീദനസന്ഥതം നാമ നവസു ചീവരേസു നിസീദനചീവരമേവ, നാഞ്ഞം. നിസീദനസിക്ഖാപദേപി (പാചി. ൫൩൧ ആദയോ) ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ വിയ ‘നിസീദനം നാമ സദസം വുച്ചതീ’തി ച അട്ഠകഥായഞ്ചസ്സ ‘സന്ഥതസദിസം സന്ഥരിത്വാ ഏകസ്മിം അന്തേ സുഗതവിദത്ഥിയാ വിദത്ഥിമത്തേ പദേസേ ദ്വീസു ഠാനേസു ഫാലേത്വാ തിസ്സോ ദസാ കരീയന്തി, താഹി ദസാഹി സദസം നാമ വുച്ചതീ’തി (പാചി. അട്ഠ. ൫൩൧) ച വുത്തത്താ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം ഇധ പമാണനിയമസ്സ അവുത്തത്താ, സന്ഥതസ്സ ച അവായിമചീവരത്താ, അധിട്ഠാനുപഗത്താഭാവാ അട്ഠകഥായം അവുത്തത്താ ച. നിസീദനചീവരം പന ഛന്നം ചീവരാനം ഖണ്ഡപിലോതികാനി പമാണയുത്തമേവ സന്ഥരിത്വാ സന്ഥതം വിയ കരോന്തി. തേനേവ ‘‘സന്ഥതസദിസ’’ന്തി സദിസഗ്ഗഹണം കതം, തസ്മാ തദേവ ചീവരം അധിട്ഠാനുപഗഞ്ച, ന ഇദന്തി ഗഹേതബ്ബം.

൫൬൭. സുഗതവിദത്ഥികം അനാദായ ആദിയന്തിസഞ്ഞായ, സുഗതവിദത്ഥിഊനേ അനൂനന്തിസഞ്ഞായ ച വസേനേത്ഥ അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ. വിതാനാദീനഞ്ഞേവ അത്ഥായ കരണേ അനാപത്തിവചനതോ നിപജ്ജനത്ഥായ കരോതോപി ആപത്തി ഏവ. പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീതി കോസിയേസു സുദ്ധകാളകാനഞ്ച വത്ഥൂനം അകപ്പിയത്താ വുത്തം. തേനേവ പാളിയം ‘‘അഞ്ഞേന കതം പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൫൪൫, ൫൫൦) തത്ഥ തത്ഥ വുത്തം, ഇതരേസു പന ദ്വീസു ‘‘അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ചതുത്ഥേ അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരണേപി അനാപത്തി, പഞ്ചമേ തത്ഥ ദുക്കടന്തി ദട്ഠബ്ബം. നിസ്സട്ഠദാനവചനതോ പന ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥി, പരിഭുഞ്ജനേ ച വിജടേത്വാ കപ്പിയവസേന കതേ ന ദോസോ.

നിസീദനസന്ഥതസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൭൨. ഛട്ഠേ പാളിയം ‘‘അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നസ്സാ’’തി ഇദം വത്ഥുവസേന വുത്തം. നിവാസട്ഠാനേ ലദ്ധാനിപി തിയോജനതോ പരം ഹരിതും ന വട്ടതി ഏവ. അസന്തേ ഹാരകേതി അനുരൂപതോ വുത്തം. സന്തേപി ഹാരകേ ഹരതോ നത്ഥി ദോസോ. ആപത്തിയേവാതി അനാണത്തേന ഹടത്താ. പക്ഖദ്വയസ്സപി കാരണമാഹ ‘‘സഉസ്സാഹത്താ’’തി, അനുപരതഗമനിച്ഛത്താതി അത്ഥോ. സുദ്ധചിത്തപക്ഖസ്സേവ കാരണമാഹ ‘‘അചിത്തകത്താ’’തി. ന സമേതീതി ‘‘അനാപത്തി, അഞ്ഞം ഹരാപേതീ’’തി ഏത്തകസ്സേവ പരിഹരണേ വുത്തത്താ. അഗച്ഛന്തേതി ഠിതേ. ഹേട്ഠാതി ഭൂമിയാ.

൫൭൫. തം ഹരന്തസ്സാതി പഠമം പടിലാഭട്ഠാനതോ പട്ഠായ തിയോജനതോ ഉദ്ധം ഹരന്തസ്സാതി അത്ഥോ. തഥാ ഹരന്തസ്സ ഹി ചോരേഹി അച്ഛിന്ദിത്വാ പുന ദിന്നട്ഠാനതോ തിയോജനം ഹരിതും വട്ടതി. കേചി പന ‘‘മാതികാട്ഠകഥായം അങ്ഗേസു ‘പഠമപ്പടിലാഭോ’തി വുത്തത്താ ദുതിയപടിലാഭട്ഠാനതോ തിയോജനാതിക്കമേപി അനാപത്തീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, ദുതിയപടിലാഭസ്സാപി പടിലാഭട്ഠാനേ പവിസനതോ വാസത്ഥായ ഗമനട്ഠാനതോ പുന ഗമനേ വിയ. കായബന്ധനാദീനന്തി ദ്വിപടലകായബന്ധനാദീനം അന്തരേ പക്ഖിത്തം പസിബ്ബകേ പക്ഖിത്തസദിസം, ന കതഭണ്ഡന്തി വുത്തം, തഥാ നിധാനമുഖന്തി. അകതഭണ്ഡതാ, പഠമപ്പടിലാഭോ, തിയോജനാതിക്കമനം, ആഹരണപച്ചാഹരണം, അവാസാധിപ്പായതാതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ഏളകലോമസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൮൧. സത്തമേ പാളിയം അനാപത്തിവാരേ അപരിഭുത്തം കതഭണ്ഡം ധോവാപേതീതി ഏത്ഥ പരിഭുത്തസ്സ കമ്ബലാദികതഭണ്ഡസ്സ ധോവാപനം പുരാണചീവരധോവാപനസിക്ഖാപദേന ആപത്തികരന്തി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘അപരിഭുത്തം കതഭണ്ഡ’’ന്തി വുത്തം. സേസമേത്ഥ ഉത്താനത്ഥമേവ.

ഏളകലോമധോവാപനസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. രൂപിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൮൩-൪. അട്ഠമേ സുവണ്ണമയകഹാപണേന കഹാപണോപി രജതേ ഏവ സങ്ഗയ്ഹതീതി ആഹ ‘‘സോവണ്ണമയോ വാ’’തി. രൂപിയമയോ വാതി രജതേന രൂപം സമുട്ഠപേത്വാ കതകഹാപണോ. പാകതികോ നാമ ഏതരഹി പകതികഹാപണോ.

ഇച്ചേതം സബ്ബമ്പീതി സിക്ഖാപദേന, വിഭങ്ഗേന ച വുത്തം സബ്ബമ്പി നിദസ്സേതി. തസ്സ ചതുബ്ബിധം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥൂതി ഇമിനാവ സമ്ബന്ധോ, ന പന അനന്തരേന ‘‘രജത’’ന്തി പദേന. ഇദാനി തം ചതുബ്ബിധം നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും സരൂപതോ ദസ്സേന്തോ ‘‘രജത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഹേട്ഠാ രജതമാസകോവ വുത്തോ, ന കേവലം രജതം, തഥാപി സിക്ഖാപദേ ‘‘ജാതരൂപരജത’’ന്തി പദേനേവ വുത്തന്തി തമ്പി ദസ്സേതും ‘‘രജത’’ന്തി ഇദം വിസും വുത്തം. പദഭാജനേ പന മാതികാപദേനേവ സിദ്ധത്താ തം അവത്വാ തേന സഹ സങ്ഗയ്ഹമാനമേവ ദസ്സേതും ‘‘രജതം നാമ കഹാപണോ’’തിആദി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ജാതരൂപമാസകോതി സുവണ്ണമയകഹാപണോ. വുത്തപ്പഭേദോതി ‘‘രൂപിയമയോ വാ പാകതികോ വാ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പഭേദോ. പടോവ പടകോ, വത്ഥം. ദുക്കടമേവാതി പടിഗ്ഗാഹകസ്സേവ പടിഗ്ഗഹണപച്ചയാ ദുക്കടം, പരിഭോഗേ പന പഞ്ചസഹധമ്മികേഹി പടിഗ്ഗഹിതാനം ധഞ്ഞവിരഹിതമുത്താദീനം കാരണാ ഉപ്പന്നപച്ചയം പരിഭുഞ്ജന്താനം സബ്ബേസമ്പി ദുക്കടമേവ. കേചി പന ‘‘ധഞ്ഞമ്പി പഞ്ചസഹധമ്മികേഹി പടിഗ്ഗഹിതം മുത്താദിഖേത്താദി വിയ സബ്ബേസമ്പി പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതി, കേവലം സങ്ഘികഭൂമിയം കപ്പിയവോഹാരേന ച ഉപ്പന്നസ്സ ധഞ്ഞസ്സ വിചാരണമേവ സന്ധായ ‘തസ്സേവേതം അകപ്പിയ’ന്തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി.

ഏകോ സതം വാ സഹസ്സം വാതിആദി രൂപിയേ ഹേട്ഠിമകോടിയാ പവത്തനാകാരം ദസ്സേതും വുത്തം, ന പന ‘‘ഏവം പടിപജ്ജിതബ്ബമേവാ’’തി ദസ്സേതും. ‘‘ഇധ നിക്ഖിപാഹീ’’തി വുത്തേ ഉഗ്ഗണ്ഹാപനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഇധ നിക്ഖിപാഹീതി ന വത്തബ്ബ’’ന്തി. കപ്പിയഞ്ച…പേ… ഹോതീതി യസ്മാ അസാദിതത്താ തതോ ഉപ്പന്നപച്ചയാ വട്ടന്തി, തസ്മാ കപ്പിയം നിസ്സായ ഠിതം. യസ്മാ പന ദുബ്ബിചാരണായ സതി തതോ ഉപ്പന്നമ്പി ന കപ്പതി, തസ്മാ അകപ്പിയം നിസ്സായ ഠിതന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘ന തേന കിഞ്ചി കപ്പിയഭണ്ഡം ചേതാപിത’’ന്തി ഇമിനാ ചേതാപിതം ചേ, നത്ഥി പരിഭോഗൂപായോ ഉഗ്ഗഹേത്വാ അനിസ്സട്ഠരൂപിയേന ചേതാപിതത്താ. ഈദിസഞ്ഹി സങ്ഘമജ്ഝേ നിസ്സജ്ജനം കത്വാവ ഛഡ്ഡേത്വാ പാചിത്തിയം ദേസേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. കേചി പന ‘‘യസ്മാ നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും പടിഗ്ഗഹേത്വാപി ചേതാപിതം കപ്പിയഭണ്ഡം സങ്ഘേ നിസ്സട്ഠം കപ്പിയകാരകേഹി നിസ്സട്ഠരൂപിയം പരിവത്തേത്വാ ആനീതകപ്പിയഭണ്ഡസദിസം ഹോതി, തസ്മാ വിനാവ ഉപായം ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം പത്തചതുക്കാദികഥായ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൯) ന സമേതി. തത്ഥ രൂപിയേന പരിവത്തിതപത്തസ്സ അപരിഭോഗോവ ദസ്സിതോ, ന നിസ്സജ്ജനവിധാനന്തി. ഉപനിക്ഖേപം ഠപേത്വാതി കപ്പിയകാരകേഹി വഡ്ഢിയാ പയോജനം സന്ധായ വുത്തം. അകപ്പിയന്തി തേന വത്ഥുനാ ഗഹിതത്താ വുത്തം.

൫൮൫. ‘‘പതിതോകാസം അസമന്നാഹരന്തേനാ’’തി ഇദം നിരപേക്ഖഭാവദസ്സനപരന്തി വേദിതബ്ബം. അസന്തസമ്ഭാവനായാതി പരിയായാദിനാ അഭൂതാരോചനം സന്ധായ വുത്തം. ഥേയ്യപരിഭോഗോതി പച്ചയസാമിനാ ഭഗവതാ അനനുഞ്ഞാതത്താ വുത്തം. ഇണപരിഭോഗോതി ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതമ്പി കത്തബ്ബം അകത്വാ പരിഭുഞ്ജനതോ വുത്തം, തേന ച പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലം വിപജ്ജതീതി ദസ്സേതി. പരിഭോഗേ പരിഭോഗേതി കായതോ മോചേത്വാ മോചേത്വാ പരിഭോഗേ. പച്ഛിമയാമേസു പച്ചവേക്ഖിതബ്ബന്തി യോജനാ. ഇണപരിഭോഗട്ഠാനേ തിട്ഠതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഹിയ്യോ യം മയാ ചീവരം പരിഭുത്ത’’ന്തിആദിനാപി അതീതപച്ചവേക്ഖണാ വട്ടതീതി വദന്തി. പരിഭോഗേ പരിഭോഗേതി ഉദകപതനട്ഠാനതോ അന്തോപവേസനേസു, നിസീദനസയനേസു ച. സതിപച്ചയതാ വട്ടതീതി പച്ചവേക്ഖണസതിയാ പച്ചയത്തം ലദ്ധും വട്ടതി. പടിഗ്ഗഹണേ ച പരിഭോഗേ ച പച്ചവേക്ഖണാസതി അവസ്സം ലദ്ധബ്ബാതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘സതിം കത്വാ’’തിആദി. കേചി പന ‘‘സതിപച്ചയതാ പച്ചയേ സതി ഭേസജ്ജപരിഭോഗസ്സ കാരണേ സതീ’’തി ഏവമ്പി അത്ഥം വദന്തി, തേസമ്പി പച്ചയേ സതീതി പച്ചയസബ്ഭാവസല്ലക്ഖണേ സതീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ പച്ചയസബ്ഭാവമത്തേന സീലസ്സ അസുജ്ഝനതോ. ‘‘പരിഭോഗേ അകരോന്തസ്സേവ ആപത്തീ’’തി ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരസീലസ്സ ഭേദോ ദസ്സിതോ, ന പച്ചയസന്നിസ്സ്സിസീലസ്സ, തസ്സ അതീതപച്ചവേക്ഖണായ വിസുജ്ഝനതോ. ഏതസ്മിം, പന സേസപച്ചയേസു ച ഇണപരിഭോഗാദിവചനേന പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സേവ ഭേദോതി ഏവമിമേസം നാനാകരണം വേദിതബ്ബം.

ഏവം പച്ചയസന്നിസ്സിതസീലസ്സ വിസുദ്ധിം ദസ്സേത്വാ തേനേവ പസങ്ഗേന സബ്ബാപി വിസുദ്ധിയോ ദസ്സേതും ‘‘ചതുബ്ബിധാ ഹി സുദ്ധീ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സുജ്ഝതി ദേസനാദീഹി, സോധീയതീതി വാ സുദ്ധി, ചതുബ്ബിധസീലം. തേനാഹ ‘‘ദേസനായ സുജ്ഝനതോ’’തിആദി. ഏത്ഥ ദേസനാഗ്ഗഹണേന വുട്ഠാനമ്പി ഛിന്നമൂലാനം അഭിക്ഖുതാപടിഞ്ഞാപി സങ്ഗഹിതാ. ഛിന്നമൂലാനമ്പി ഹി പാരാജികാപത്തിവുട്ഠാനേന ഹേട്ഠാ പരിരക്ഖിതം ഭിക്ഖുസീലം വിസുദ്ധം നാമ ഹോതി, തേന തേസം മഗ്ഗപടിലാഭോപി സമ്പജ്ജതി.

ദാതബ്ബട്ഠേന ദായം, തം ആദിയന്തീതി ദായാദാ. സത്തന്നം സേക്ഖാനന്തി ഏത്ഥ കല്യാണപുഥുജ്ജനാപി സങ്ഗഹിതാ തേസം ആണണ്യപരിഭോഗസ്സ ദായജ്ജപരിഭോഗേ സങ്ഗഹിതത്താതി വേദിതബ്ബം. ധമ്മദായാദസുത്തന്തി ‘‘ധമ്മദായാദാ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഭവഥ, മാ ആമിസദായാദാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൯) പവത്തം സുത്തം. തത്ഥ മാ മേ ആമിസദായാദാതി ഏവം മേ-സദ്ദം ആനേത്വാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏവഞ്ഹി തഥാ വുത്തത്ഥസാധകം ഹോതി.

ലജ്ജിനാ സദ്ധിം പരിഭോഗോതി ധമ്മാമിസവസേന മിസ്സഭാവോ. അലജ്ജിനാ സദ്ധിന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ ഹി അലജ്ജീ നാമ നത്ഥീ’’തി ഇമിനാ ദിട്ഠദിട്ഠേസു ആസങ്കാ നാമ ന കാതബ്ബാ, ദിട്ഠസുതാദികാരണേ സതി ഏവ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. അത്തനോ ഭാരഭൂതാ സദ്ധിവിഹാരികാദയോ. സചേ ന ഓരമതീതി അഗതിഗമനേന ധമ്മാമിസപരിഭോഗതോ ന ഓരമതി. ‘‘ആപത്തി നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദം അലജ്ജീനം ധമ്മേന ഉപ്പന്നപച്ചയം, ധമ്മകമ്മഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. തേസമ്പി ഹി കുലദൂസനാദിസമുപ്പന്നപച്ചയം പരിഭുഞ്ജന്താനം, വഗ്ഗകമ്മാദിം കരോന്താനഞ്ച ആപത്തി ഏവ.

‘‘ധമ്മിയാധമ്മിയപരിഭോഗോ പച്ചയവസേന വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ ഹേട്ഠാ ലജ്ജിപരിഭോഗോ പച്ചയവസേന ച ഏകകമ്മാദിവസേന ച വുത്തോ ഏവാതി വേദിതബ്ബം. തേനേവ ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ചോദകചുദിതകഭാവേ ഠിതാ ദ്വേ അലജ്ജിനോ ധമ്മപരിഭോഗമ്പി സന്ധായ ‘‘ഏകസമ്ഭോഗപരിഭോഗാ ഹുത്വാ ജീവഥാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) വുത്താ തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം ധമ്മാമിസപരിഭോഗേ വിരോധാഭാവാ. ലജ്ജീനമേവ ഹി അലജ്ജിനാ സഹ തദുഭയപരിഭോഗാ ന വട്ടന്തീതി.

ധമ്മപരിഭോഗോതി ‘‘ഏകകമ്മം ഏകുദ്ദേസോ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൫൫, ൯൨, ൧൭൨) വുത്തസംവാസോ ചേവ നിസ്സയഗ്ഗഹണദാനാദികോ സബ്ബോ നിരാമിസപരിഭോഗോ ച വേദിതബ്ബോ. ‘‘ന സോ ആപത്തിയാ കാരേതബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ ലജ്ജിനോ അലജ്ജിപഗ്ഗഹേ ആപത്തീതി വേദിതബ്ബം. ഇതരോപീതി ലജ്ജീപി. തസ്സാപി അത്താനം പഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ അലജ്ജിനോ, ഇമിനാ ച ലജ്ജിനോ വണ്ണഭണനാദിലാഭം പടിച്ച ആമിസഗരുകതായ വാ ഗേഹസിതപേമേന വാ തം അലജ്ജിം പഗ്ഗണ്ഹന്തോ ലജ്ജീ സാസനം അന്തരധാപേതി നാമാതി ദസ്സേതി. ഏവം ഗഹട്ഠാദീസു ഉപത്ഥമ്ഭിതോ അലജ്ജീ ബലം ലഭിത്വാ പേസലേ അഭിഭവിത്വാ നചിരസ്സേവ സാസനം ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം കരോതീതി.

‘‘ധമ്മപരിഭോഗോപി തത്ഥ വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ആമിസപരിഭോഗതോ ധമ്മപരിഭോഗോവ ഗരുകോ, തസ്മാ അതിവിയ അലജ്ജിവിവേകേന കാതബ്ബോതി ദസ്സേതി. ‘‘ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ഉഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ അലജ്ജുസ്സന്നതായ സാസനേ ഓസക്കന്തേ, ലജ്ജീസു ച അപ്പഹോന്തേസു അലജ്ജിമ്പി പകതത്തം ഗണപൂരകം ഗഹേത്വാ ഉപസമ്പദാദികരണേന ചേവ കേചി അലജ്ജിനോ ധമ്മാമിസപരിഭോഗേന സങ്ഗഹേത്വാ സേസാലജ്ജിഗണസ്സ നിഗ്ഗഹേന ച സാസനം പഗ്ഗണ്ഹിതും വട്ടതി ഏവ.

കേചി പന ‘‘കോടിയം ഠിതോ ഗന്ഥോതി വുത്തത്താ ഗന്ഥപരിയാപുണനമേവ ധമ്മപരിഭോഗോ, ന ഏകകമ്മാദി. തസ്മാ അലജ്ജീഹിപി സദ്ധിം ഉപോസഥാദികം കമ്മം കാതും വട്ടതി, ആപത്തി നത്ഥീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, ഏകകമ്മാദീസു ബഹൂസു ധമ്മപരിഭോഗേസു അലജ്ജിനാപി സദ്ധിം കത്തബ്ബാവത്ഥായുത്തം ധമ്മപരിഭോഗം ദസ്സേതും ഇധ നിദസ്സനവസേന ഗന്ഥസ്സേവ സമുദ്ധടത്താ. ന ഹി ഏകകമ്മാദികോ വിധി ധമ്മപരിഭോഗോ ന ഹോതീതി സക്കാ വത്തും അനാമിസത്താ ധമ്മാമിസേസു അപരിയാപന്നസ്സ കസ്സചി അഭാവാ. തേനേവ അട്ഠസാലിനിയം ധമ്മപടിസന്ധാരകഥായം (ധ. സ. അട്ഠ. ൧൩൫൧)‘‘കമ്മട്ഠാനം കഥേതബ്ബം, ധമ്മോ വാചേതബ്ബോ…പേ… അബ്ഭാനവുട്ഠാനമാനത്തപരിവാസാ ദാതബ്ബാ, പബ്ബജ്ജാരഹോ പബ്ബാജേതബ്ബോ, ഉപസമ്പദാരഹോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ…പേ… അയം ധമ്മപടിസന്ധാരോ നാമാ’’തി ഏവം സങ്ഘകമ്മാദിപി ധമ്മകോട്ഠാസേ ദസ്സിതം. തേസു പന ധമ്മകോട്ഠാസേസു യം ഗണപൂരണാദിവസേന അലജ്ജിനോ അപേക്ഖിത്വാ ഉപോസഥാദി വാ തേസം സന്തികാ ധമ്മുഗ്ഗഹണനിസ്സയഗ്ഗഹണാദി വാ കരീയതി, തം ധമ്മോ ചേവ പരിഭോഗോ ചാതി ധമ്മപരിഭോഗോതി വുച്ചതി, ഏതം തഥാരൂപപച്ചയം വിനാ കാതും ന വട്ടതി, കരോന്തസ്സ അലജ്ജിപരിഭോഗോ ച ഹോതി ദുക്കടഞ്ച. യം പന അലജ്ജിസതം അനപേക്ഖിത്വാ തജ്ജനീയാദിനിഗ്ഗഹകമ്മം വാ പരിവാസാദിഉപകാരകമ്മം വാ ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദാനാദി വാ കരീയതി, തം ധമ്മോ ഏവ, നോ പരിഭോഗോ. ഏതം അനുരൂപാനം കാതും വട്ടതി, ആമിസദാനം വിയ ആപത്തി നത്ഥി. നിസ്സയദാനമ്പി തേരസസമ്മുതിദാനാദി ച വത്തപടിവത്തസാദിയനാദിപരിഭോഗസ്സാപി ഹേതുത്താ ന വട്ടതി.

യോ പന മഹാഅലജ്ജീ ഉദ്ധമ്മം ഉബ്ബിനയം സത്ഥു സാസനം കരോതി, തസ്സ സദ്ധിവിഹാരികാദീനം ഉപസമ്പദാദിഉപകാരകമ്മമ്പി ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദാനാദി ച കാതും ന വട്ടതി, ആപത്തി ഏവ ഹോതി, നിഗ്ഗഹകമ്മമേവ കാതബ്ബം. തേനേവ അലജ്ജിപഗ്ഗഹോപി പടിക്ഖിത്തോ. ധമ്മാമിസപരിഭോഗവിവജ്ജനേനാപി ഹി ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹോ അധിപ്പേതോ, സോ ച പേസലാനം ഫാസുവിഹാരസദ്ധമ്മട്ഠിതിവിനയാനുഗ്ഗഹാദിഅത്ഥായ ഏതദത്ഥത്താ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ. തസ്മാ യം യം ദുമ്മങ്കൂനം ഉപത്ഥമ്ഭായ പേസലാനം അഫാസുവിഹാരായ സദ്ധമ്മപരിഹാനാദിഅത്ഥായ ഹോതി, തം സബ്ബമ്പി പരിഭോഗോ വാ ഹോതു അപരിഭോഗോ വാ കാതും ന വട്ടതി, ഏവം കരോന്താ സാസനം അന്തരധാപേന്തി, ആപത്തിഞ്ച ആപജ്ജന്തി. ധമ്മാമിസപരിഭോഗേസു ചേത്ഥ അലജ്ജീഹി ഏകകമ്മാദിധമ്മപരിഭോഗോ ഏവ പേസലാനം അഫാസുവിഹാരസദ്ധമ്മപരിഹാനാദിഅത്ഥായ ഹോതി, ന തഥാ ആമിസപരിഭോഗോ. ന ഹി അലജ്ജീനം പച്ചയപരിഭോഗമത്തേന പേസലാനം അഫാസുവിഹാരാദി ഹോതി, യഥാവുത്തധമ്മപരിഭോഗേന പന ഹോതി, തപ്പരിവജ്ജനേന ച ഫാസുവിഹാരാദയോ. തഥാ ഹി കതസിക്ഖാപദവീതിക്കമാ അലജ്ജിപുഗ്ഗലാ ഉപോസഥാദീസു പവിട്ഠാ ‘‘തുമ്ഹേ കായദ്വാരേ, വചീദ്വാരേ ച വീതിക്കമം കരോഥാ’’തിആദിനാ ഭിക്ഖൂഹി വത്തബ്ബാ ഹോന്തി, യഥാ വിനയഞ്ച അതിട്ഠന്താ സങ്ഘതോ ബഹികരണാദിവസേന സുട്ഠു നിഗ്ഗഹേതബ്ബാ, തഥാ അകത്വാ തേഹി സഹ സംവസന്താപി അലജ്ജിനോവ ഹോന്തി ‘‘ഏകോപി അലജ്ജീ അലജ്ജിസതമ്പി കരോതീ’’തിആദിവചനതോ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൫). യദി ഹി തേ ഏവം ന നിഗ്ഗഹിതാ സിയും, സങ്ഘേ കലഹാദിം വഡ്ഢേത്വാ ഉപോസഥാദിസാമഗ്ഗീകമ്മപടിബാഹനാദിനാ പേസലാനം അഫാസും കത്വാ കമേന തേ ദേവദത്തവജ്ജിപുത്തകാദയോ വിയ പരിസം വഡ്ഢേത്വാ അത്തനോ വിപ്പടിപത്തിം ധമ്മതോ വിനയതോ ദീപേന്താ സങ്ഘഭേദാദിമ്പി കത്വാ നചിരസ്സേവ സാസനം അന്തരധാപേയ്യും, തേസു പന സങ്ഘതോ ബഹികരണാദിവസേന നിഗ്ഗഹിതേസു സബ്ബോപായം ഉപദ്ദവോ ന ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേ നിസ്സായ ഉപോസഥോ ന തിട്ഠതി, പവാരണാ ന തിട്ഠതി, സങ്ഘകമ്മാനി നപ്പവത്തന്തി, സാമഗ്ഗീ ന ഹോതി…പേ… ദുസ്സീലേസു പന നിഗ്ഗഹിതേസു സബ്ബോപി അയം ഉപദ്ദവോ ന ഹോതി, തതോ പേസലാ ഭിക്ഖൂ ഫാസു വിഹരന്തീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൩൯).

തസ്മാ ഏകകമ്മാദിധമ്മപരിഭോഗോവ ആമിസപരിഭോഗതോപി അതിവിയ അലജ്ജിവിവേകേന കാതബ്ബോ, ആപത്തികരോ ച സദ്ധമ്മപരിഹാനിഹേതുത്താതി വേദിതബ്ബം.

അപിച ഉപോസഥോ ന തിട്ഠതി, പവാരണാ ന തിട്ഠതി, സങ്ഘകമ്മാനി നപ്പവത്തന്തീതി ഏവം അലജ്ജീഹി സദ്ധിം സങ്ഘകമ്മാകരണസ്സ അട്ഠകഥായം പകാസിതത്താപി ചേതം സിജ്ഝതി, തഥാ പരിവത്തലിങ്ഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗച്ഛന്തസ്സ പടിപത്തികഥായം ‘‘ആരാധികാ ച ഹോന്തി സങ്ഗാഹികാ ലജ്ജിനിയോ, താ കോപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന ഗന്തബ്ബം. ഗച്ഛതി ചേ, ഗാമന്തരനദീപാരരത്തിവിപ്പവാസഗണഓഹീയനാപത്തീഹി ന മുച്ചതി…പേ… അലജ്ജിനിയോ ഹോന്തി, സങ്ഗഹം പന കരോന്തി, താപി പരിച്ചജിത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗന്തും ലബ്ഭതീ’’തി ഏവം അലജ്ജിനീസു ദുതിയികാഗഹണാദീസു സംവാസാപത്തിപരിഹാരായ നദീപാരഗമനാദിഗരുകാപത്തിട്ഠാനാനം അനുഞ്ഞാതത്താ തതോപി അലജ്ജിസംവാസാപത്തി ഏവ സദ്ധമ്മപരിഹാനിഹേതുതോ ഗരുകതരാതി വിഞ്ഞായതി. ന ഹി ലഹുകാപത്തിട്ഠാനം, അനാപത്തിട്ഠാനം വാ പരിഹരിതും ഗരുകാപത്തിട്ഠാനവീതിക്കമം ആചരിയാ അനുജാനന്തി, തഥാ അസംവാസപദസ്സ അട്ഠകഥായം ‘‘സബ്ബേഹിപി ലജ്ജിപുഗ്ഗലേഹി സമം സിക്ഖിതബ്ബഭാവതോ സമസിക്ഖാതാ നാമ. ഏത്ഥ യസ്മാ സബ്ബേപി ലജ്ജിനോ ഏതേസു കമ്മാദീസു സഹ വസന്തി, ന ഏകോപി തതോ ബഹിദ്ധാ സന്ദിസ്സതി, തസ്മാ താനി സബ്ബാനിപി ഗഹേത്വാ ഏസോ സംവാസോ നാമാ’’തി ഏവം ലജ്ജീഹേവ ഏകകമ്മാദിസംവാസോ വട്ടതീതി പകാസിതോ.

യദി ഏവം, കസ്മാ അസംവാസികേസു അലജ്ജീ ന ഗണിതോതി? നായം വിരോധോ, യേ ഗണപൂരകേ കത്വാ കതം കമ്മം കുപ്പതി, തേസം പാരാജികാദിഅപകതത്താനഞ്ഞേവ അസംവാസികത്തേ ഗഹിതത്താ. അലജ്ജിനോ പന പകതത്തഭൂതാപി സന്തി, തേ ചേ ഗണപൂരണാ ഹുത്വാ കമ്മം സാധേന്തി, കേവലം കത്വാ അഗതിഗമനേന കരോന്താനം ആപത്തികരാ ഹോന്തി സഭാഗാപത്തിആപന്നാ വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം. യസ്മാ അലജ്ജിതഞ്ച ലജ്ജിതഞ്ച പുഥുജ്ജനാനം ചിത്തക്ഖണപടിബദ്ധം, ന സബ്ബകാലികം. സഞ്ചിച്ച ഹി വീതിക്കമചിത്തേ ഉപ്പന്നേ അലജ്ജിനോ ‘‘ന പുന ഈദിസം കരിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേന ലജ്ജിനോ ച ഹോന്തി, തേസു ച യേ പേസലേഹി ഓവദിയമാനാപി ന ഓരമന്തി, പുനപ്പുനം വീതിക്കമന്തി, തേ ഏവ അസംവസിതബ്ബാ, ന ഇതരേ ലജ്ജിധമ്മേ ഓക്കന്തത്താ. തസ്മാപി അലജ്ജിനോ അസംവാസികേസു അഗണേത്വാ തപ്പരിവജ്ജനത്ഥം സോധേത്വാവ ഉപോസഥാദികരണം അനുഞ്ഞാതം. തഥാ ഹി ‘‘പാരിസുദ്ധിം ആയസ്മന്തോ ആരോചേഥ, പാതിമോക്ഖം ഉദ്ദിസിസ്സാമീ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൧൩൪) അപരിസുദ്ധായ പരിസായ ഉപോസഥകരണസ്സ അയുത്തതാ പകാസിതാ, ‘‘യസ്സ സിയാ ആപത്തി സോ ആവികരേയ്യ…പേ… ഫാസു ഹോതീ’’തി (മഹാവ. ൧൩൪) ഏവം അലജ്ജിമ്പി ലജ്ജിധമ്മേ പതിട്ഠാപേത്വാ ഉപോസഥകരണപ്പകാരോ ച വുത്തോ, ‘‘കച്ചിത്ഥ പരിസുദ്ധാ…പേ… പരിസുദ്ധേത്ഥായസ്മന്തോ’’തി (പാരാ. ൪൪൨, ൪൫൮, ൬൬൨; പാചി. ൫൫൧, ൫൭൫, ൬൫൫) ച പാരിസുദ്ധിഉപോസഥേ ‘‘പരിസുദ്ധോ അഹം ഭന്തേ, പരിസുദ്ധോതി മം ധാരേഥാ’’തി (മഹാവ. ൧൬൮) ച ഏവം ഉപോസഥം കരോന്താനം പരിസുദ്ധതാ ച പകാസിതാ, വചനമത്തേന അനോരമന്താനഞ്ച ഉപോസഥപവആരണട്ഠപനവിധി ച വുത്താ, സബ്ബഥാ ലജ്ജിധമ്മം അനോക്കമന്തേഹി സംവാസസ്സ അയുത്തതായ നിസ്സയദാനഗ്ഗഹണപടിക്ഖേപോ, തജ്ജനീയാദിനിഗ്ഗഹകമ്മകരണഞ്ച ഉക്ഖേപനീയകമ്മകരണേന സാനുവത്തകപരിസസ്സ അലജ്ജിസ്സ അസംവാസികത്തപാപനവിധി ച വുത്താ. തസ്മാ യഥാവുത്തേഹി സുത്തനയേഹി, അട്ഠകഥാവചനേഹി ച പകതത്തേഹിപി അപകതത്തേഹിപി സബ്ബേഹി അലജ്ജീഹി ഏകകമ്മാദിസംവാസോ ന വട്ടതി, കരോന്താനം ആപത്തി ഏവ ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹത്ഥായേവ സബ്ബസിക്ഖാപദാനം പഞ്ഞത്തത്താതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. തേനേവ ദുതിയസങ്ഗീതിയം പകതത്താപി അലജ്ജിനോ വജ്ജിപുത്തകാ യസത്ഥേരാദീഹി മഹന്തേന വായാമേന സങ്ഘതോ വിയോജിതാ. ന ഹി തേസു പാരാജികാദിഅസംവാസികാ അത്ഥി തേഹി ദീപിതാനം ദസന്നം വത്ഥൂനം (ചൂളവ. ൪൫൨) ലഹുകാപത്തിവിസയത്താ.

തസ്സ പന സന്തികേതി മഹാരക്ഖിതത്ഥേരസ്സ സന്തികേ. ഖരപത്തന്തി ഖരസങ്ഖാതം സുവണ്ണപതിരൂപകം വത്ഥു. ദായകേഹി അസതിയാ ദിന്നം രൂപിയം തേഹി പുന സകസഞ്ഞായ ഗണ്ഹന്തേ അദാതും, നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥും ഗണ്ഹാഹീതി ദാതുഞ്ച ന വട്ടതീതി ആഹ ‘‘തവ ചോളകം പസ്സാഹീ’’തി. ഏവം വത്വാപി പന നട്ഠവത്ഥുസ്മിം വിയ നിസ്സജ്ജിതബ്ബാഭാവേപി ആപത്തി ദേസേതബ്ബാവ. അസതിയാപി ഹി തം വത്ഥും വത്ഥാദിനാ സഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ‘‘ഇദം ദേമീ’’തി ദിന്നം, തദാ പരിച്ചാഗസബ്ഭാവതോ ദാനമേവ ഹോതി ‘‘അപ്പഗ്ഘം ദസ്സാമീ’’തി മഹഗ്ഘസ്സ ദാനേ വിയ. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ച അസതിയാ ദിയ്യമാനത്തേ ഞാതേപി അദിന്നാദാനം ന ഹോതി ദായകേഹി ദിന്നത്താ, തസ്മാ രൂപിയം നിസ്സഗ്ഗിയമേവ ഹോതി. കേചി പന ‘‘ഈദിസം നാമ ന ഹോതി, തേനേവ ചേത്ഥ ‘തവ ചോളകം പസ്സാ’തി വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം നോ നക്ഖമതി, വീമംസിതബ്ബം.

൫൮൬. ഏകപരിച്ഛേദാനീതി സിയാ കിരിയത്തം, സിയാ അകിരിയത്തഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. ജാതരൂപരജതഭാവോ, അത്തുദ്ദേസികതാ, ഗഹണാദീസു അഞ്ഞതരഭാവോതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

രൂപിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൮൭. നവമേ ജാതരൂപാദിചതുബ്ബിധനിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥു ഇധ രൂപിയഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘ജാതരൂപരജതപരിവത്തന’’ന്തി. പടിഗ്ഗഹിതപരിവത്തനേതി കപ്പിയവോഹാരേന, അകപ്പിയവോഹാരേന വാ പടിഗ്ഗഹിതസ്സ രൂപിയസ്സ പരിവത്തനേ.

൫൮൯. പാളിയം ഘനകതന്തി ഇട്ഠകാദി. രൂപിയം നാമ സത്ഥുവണ്ണോതിആദീസു കിഞ്ചാപി കേവലം രജതം ന ഗഹിതം, തഥാപി രൂപിയപദേനേവ തം ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സുദ്ധോ രൂപിയസംവോഹാരോ ഏവ വുത്തോതി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീതിആദിമ്ഹി വിനിച്ഛയം വക്ഖാമാതി പാഠസേസോ.

൫൯൧. പാളിയം രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീതി അത്തനാ ദിയ്യമാനം സകസന്തകം സന്ധായ വുത്തം. രൂപിയം ചേതാപേതീതി പരസന്തകം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. തത്ഥ അരൂപിയ-സദ്ദേന ദുക്കടവത്ഥുമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. പച്ഛിമേ പന തികേ ‘‘അരൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീ അരൂപിയം ചേതാപേതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇമസ്മിഞ്ച തികേ അരൂപിയ-സദ്ദേന കപ്പിയവത്ഥുയേവ ഗഹിതം, ന മുത്താദിദുക്കടവത്ഥു അന്തേ ‘‘പഞ്ചന്നം സഹ അനാപത്തീ’’തി വുത്തത്താ. കിഞ്ചാപി ദുക്കടവത്ഥു ന ഗഹിതം, തഥാപി ദുക്കടവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥും, കപ്പിയവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥുഞ്ച പരിവത്തയതോ ദുക്കടം, നയതോ സിദ്ധമേവ ഹോതി. തഞ്ച ദുക്കടവത്ഥുമ്ഹി തഥസഞ്ഞായ വാ അതഥസഞ്ഞായ വാ വിമതിയാ വാ പരിവത്തേന്തസ്സപി ഹോതിയേവ അചിത്തകത്താ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ. പഞ്ചന്നം സഹാതി പഞ്ചഹി സഹധമ്മികേഹി സഹ.

ഇദാനി ‘‘നിസ്സഗ്ഗിയവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥും വാ’’തിആദിനാ വുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പാളിയം സരൂപേന അനാഗതത്തേപി നയതോ ലബ്ഭമാനതം ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹി അയ’’ന്തിആദി വുത്തം. ഏത്ഥ ച യസ്മാ രൂപിയേന പരിവത്തിതം അരൂപിയം നിസ്സട്ഠമ്പി സബ്ബേസമ്പി അകപ്പിയത്താ നിസ്സഗ്ഗിയമേവ ന ഹോതി നിസ്സജ്ജിത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബസ്സേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബതോ, കേവലം പന ഇദം ഛഡ്ഡേത്വാ പാചിത്തിയമേവ പരിവത്തകേന ദേസേതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘രൂപിയേ രൂപിയസഞ്ഞീ അരൂപിയം ചേതാപേതി, നിസ്സഗ്ഗിയം പാചിത്തിയ’’ന്തിആദി തികോ ഭഗവതാ ന വുത്തോ, തീസുപി പദേസു പരിവത്തിയമാനസ്സ അരൂപിയത്തേന നിസ്സഗ്ഗിയവചനായോഗാ രൂപിയസ്സേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബതോ. രൂപിയസ്സേവ ഹി നിസ്സട്ഠസ്സ ആരാമികാദീഹി പടിപജ്ജനവിധി പാളിയം ദസ്സിതോ, ന അരൂപിയസ്സ. തസ്മാ പാചിത്തിയമത്തസമ്ഭവദസ്സനത്ഥമേവ പനേത്ഥ അട്ഠകഥായം ‘‘അവുത്തോപി അയം…പേ… തികോ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, ന പന തസ്സ വത്ഥുനോ നിസ്സഗ്ഗിയതാദസ്സനത്ഥം. തേനേവ പത്തചതുക്കേ ‘‘ന സക്കാ കേനചി ഉപായേന കപ്പിയം കാതു’’ന്തിആദി വുത്തം. അയം അമ്ഹാകം ഖന്തി. അത്തനോ വാ ഹീതിആദി ദുതിയതികാനുലോമേനേവ തതിയത്തികസ്സ സിജ്ഝനപ്പകാരം സമത്ഥേതും വുത്തം. തത്രായം അധിപ്പായോ – യസ്മാ ഹി യഥാ അത്തനോ അരൂപിയേന പരസ്സ രൂപിയം ചേതാപേന്തസ്സ ഏകസ്മിം അന്തേ രൂപിയസമ്ഭവതോ ‘‘രൂപിയസംവോഹാരോ കതോ ഏവ ഹോതീ’’തി ദുതിയത്തികോ വുത്തോ, ഏവം അത്തനോ രൂപിയേന പരസ്സ അരൂപിയം ചേതാപേന്തസ്സാപി ഹോതീതി തതിയോ തികോ വത്തബ്ബോ ഭവേയ്യ, സോ പന ദുതിയത്തികേനേവ ഏകതോ രൂപിയപക്ഖസാമഞ്ഞേന സിജ്ഝതീതി പാളിയം ന വുത്തോതി. തത്ഥ ഏകന്തേന രൂപിയപക്ഖേതി ഏകേന അന്തേന രൂപിയപക്ഖേ, ‘‘ഏകതോ രൂപിയപക്ഖേ’’തി വാ പാഠോ.

ഇദാനി ദുതിയത്തികേ അരൂപിയപദസ്സ അത്ഥഭൂതേസു ദുക്കടവത്ഥുകപ്പിയവത്ഥൂസു ദുക്കടവത്ഥുനാ രൂപിയാദിപരിവത്തനേ ആപത്തിഭേദം ദസ്സേതും ‘‘ദുക്കടവത്ഥുനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ദുക്കടവത്ഥുനാ ദുക്കടവത്ഥുന്തിആദി പന ദുക്കടവത്ഥുനാ പരിവത്തനപ്പസങ്ഗേ പാളിയം അവുത്തസ്സാപി അത്ഥസ്സ നയതോ ലബ്ഭമാനതം ദസ്സേതും വുത്തം. തത്ഥ ഇമിനാതി രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദേന, തേന ച ദുക്കടസ്സ അചിത്തകതമ്പി ദസ്സേതി. അഞ്ഞത്ര സഹധമ്മികേഹീതി ‘‘പഞ്ചന്നം സഹ അനാപത്തീ’’തി വചനതോ വുത്തം, തേനാപി കയവിക്കയസിക്ഖാപദസ്സ കപ്പിയവത്ഥുനിസ്സിതതം ഏവ സാധേതി. ഇമം…പേ… രൂപിയചേതാപനഞ്ച സന്ധായ വുത്തന്തി പകതേന സമ്ബന്ധോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ. തത്ഥാതി കയവിക്കയസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൫൯൩).

ഏവം ദുക്കടവത്ഥുനാ രൂപിയാദിപരിവത്തനേ ആപത്തിഭേദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കപ്പിയവത്ഥുനാപി ദസ്സേതും ‘‘കപ്പിയവത്ഥുനാ പനാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തേനേവാതി കപ്പിയവത്ഥുനാ ഏവ. ‘‘രൂപിയം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം. മുത്താദിദുക്കടവത്ഥുമ്പി ഉഗ്ഗഹേത്വാ കാരിതമ്പി പഞ്ചന്നമ്പി ന വട്ടതി ഏവ. സമുട്ഠാപേതീതി സയം ഗന്ത്വാ, ‘‘ഇമം കഹാപണാദിം കമ്മകാരാനം ദത്വാ ബീജം സമുട്ഠാപേഹീ’’തി ഏവം അഞ്ഞം ആണാപേത്വാ വാ സമുട്ഠാപേതി. മഹാഅകപ്പിയോതി അത്തനാവ ബീജതോ പട്ഠായ ദൂസിതത്താ അഞ്ഞസ്സ മൂലസാമികസ്സ അഭാവതോ വുത്തം. സോ ഹി ചോരേഹി അച്ഛിന്നോപി പുന ലദ്ധോ ജാനന്തസ്സ കസ്സചിപി ന വട്ടതി. യദി ഹി വട്ടേയ്യ, തളാകാദീസു വിയ അച്ഛിന്നോ വട്ടതീതി ആചരിയാ വദേയ്യും. ന സക്കാ കേനചി ഉപായേനാതി സങ്ഘേ നിസ്സജ്ജനേന, ചോരാദിഅച്ഛിന്ദനാദിനാ ച കപ്പിയം കാതും ന സക്കാ, ഇദഞ്ച തേന രൂപേന ഠിതം, തമ്മൂലികേന വത്ഥുമുത്താദിരൂപേന ഠിതഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. ദുക്കടവത്ഥുമ്പി ഹി തമ്മൂലികകപ്പിയവത്ഥുഞ്ച ന സക്കാ കേനചി ഉപായേന തേന രൂപേന കപ്പിയം കാതും. യദി പന സോ ഭിക്ഖു തേന കപ്പിയവത്ഥുദുക്കടവത്ഥുനാ പുന രൂപിയം ചേതാപേയ്യ, തം രൂപിയം നിസ്സജ്ജാപേത്വാ അഞ്ഞേസം കപ്പിയം കാതുമ്പി സക്കാ ഭവേയ്യാതി ദട്ഠബ്ബം.

പത്തം കിണാതീതി ഏത്ഥ ‘‘ഇമിനാ കഹാപണാദിനാ കമ്മാരകുലതോ പത്തം കിണിത്വാ ഏഹീ’’തി ആരാമികാദീഹി കിണാപനമ്പി സങ്ഗഹിതന്തി വേദിതബ്ബം. തേനേവ രാജസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ‘‘ഏത്തകേഹി കഹാപണേഹി സാടകേ ആഹര, ഏത്തകേഹി യാഗുആദീനി സമ്പാദേഹീതി വദതി, യം തേ ആഹരന്തി, സബ്ബേസം അകപ്പിയം. കസ്മാ? കഹാപണാനം വിചാരിതത്താ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൩൮-൫൩൯) വുത്തം. ഇമിനാ പന വചനേന യം മാതികാട്ഠകഥായം രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദം ‘‘അനാണത്തിക’’ന്തി വുത്തം, തം ന സമേതി. ന കേവലഞ്ച ഇമിനാ, പാളിയാപി തം ന സമേതി. പാളിയഞ്ഹി നിസ്സട്ഠരൂപിയേന ആരാമികാദീഹി സപ്പിയാദിം പരിവത്താപേതും ‘‘സോ വത്തബ്ബോ ‘ആവുസോ, ഇമം ജാനാഹീ’തി. സചേ സോ ഭണതി ‘ഇമിനാ കിം ആഹരീയതൂ’തി, ന വത്തബ്ബോ ‘ഇമം വാ ഇമം വാ ആഹരാ’തി. കപ്പിയം ആചിക്ഖിതബ്ബം ‘സപ്പി വാ’’’തിആദിനാ രൂപിയസംവോഹാരം പരിമോചേത്വാവ വുത്തം. ‘‘ഇമിനാ രൂപിയേന കിം ആഹരീയതൂ’’തി പുച്ഛന്തോ ‘‘ഇമം ആഹരാ’’തി വുത്തേപി അധികാരതോ ‘‘ഇമിനാ രൂപിയേന ഇമം ആഹരാ’’തി ഭിക്ഖൂഹി ആണത്തോ ഏവ ഹോതീതി തം രൂപിയസംവോഹാരം പരിവജ്ജേതും ‘‘ന വത്തബ്ബോ ‘ഇമം വാ ഇമം വാ ആഹരാ’’’തി പടിക്ഖേപോ കതോ, അനാപത്തിവാരേപി ‘‘കപ്പിയകാരകസ്സ ആചിക്ഖതീ’’തി ന വുത്തം. കയവിക്കയസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൫൯൫) പന തഥാ വുത്തം, തസ്മാ ഇദം സാണത്തികം കയവിക്കയമേവ അനാണത്തികന്തി ഗഹേതബ്ബം.

മൂലസ്സ അനിസ്സട്ഠത്താതി യേന ഉഗ്ഗഹിതമൂലേന പത്തോ കീതോ, തസ്സ മൂലസ്സ സങ്ഘമജ്ഝേ അനിസ്സട്ഠത്താ, ഏതേന രൂപിയമേവ നിസ്സജ്ജിതബ്ബം, ന തമ്മൂലികം അരൂപിയന്തി ദസ്സേതി. യദി ഹി തേന രൂപിയേന അഞ്ഞം രൂപിയം ചേതാപേയ്യ, തം രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദേ ആഗതനയേനേവ നിസ്സജ്ജാപേത്വാ സേസേഹി പരിഭുഞ്ജിതബ്ബം ഭവേയ്യാതി. ‘‘മൂലസ്സ അസമ്പടിച്ഛിതത്താ’’തി ഇമിനാ മൂലസ്സ ഗിഹിസന്തകത്തം, തേനേവ പത്തസ്സ രൂപിയസംവോഹാരാനുപ്പന്നതഞ്ച ദസ്സേതി. പഞ്ചസഹധമ്മികസന്തകേനേവ ഹി രൂപിയസംവോഹാരദോസോ. തത്ഥ ച അത്തനോ സന്തകേ പാചിത്തിയം, ഇതരത്ഥ ദുക്കടം.

നിസ്സജ്ജീതി ദാനവസേന വുത്തം, ന വിനയകമ്മവസേന. തേനേവ ‘‘സപ്പിസ്സ പൂരേത്വാ’’തി വുത്തം. യം അത്തനോ ധനേന പരിവത്തേതി, തസ്സ വാ ധനസ്സ രൂപിയഭാവോ, പരിവത്തനപരിവത്താപനേസു അഞ്ഞതരഭാവോ ചാതി ഇമാനേത്ഥ ദ്വേ അങ്ഗാനി.

രൂപിയസംവോഹാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൫൯൩-൫. ദസമേ പാളിയം ജാനാഹീതി ഇദാനേവ ഉപധാരേഹി, ഇദം പച്ഛാ ഛഡ്ഡേതും ന സക്കാതി അധിപ്പായോ. ഇമിനാതി ഭിക്ഖുനാ ദിയ്യമാനം വുത്തം. ഇമന്തി പരേന പടിദിയ്യമാനം. സേസഞാതകേസു സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതസമ്ഭവതോ തദഭാവട്ഠാനമ്പി ദസ്സേതും ‘‘മാതരം പന പിതരം വാ’’തി വുത്തം. ന സക്കാ തം പടിക്ഖിപിതുന്തി ഏത്ഥ യഥാ രൂപിയം ഭതകാനം ദത്വാ അസ്സാമികഭൂമിയം അയോബീജസമുട്ഠാപനേ ഭതിയാ ഖണന്താനം സന്തികാ ഗഹിതഭണ്ഡകഭാവേപി പാചിത്തിയം ഹോതി, ഏവമിധാപീതി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം. യഞ്ഹി അസ്സാമികഭൂമിം ഖണിത്വാ സമുട്ഠാപിതം അയോബീജം, തം ഭതകാനം സന്തകം നാമ ഹോതി, തദത്ഥഞ്ച തേസം രൂപിയം ദേന്തസ്സ രൂപിയസംവോഹാരോവ ഹോതി അകപ്പിയവോഹാരേന രജനച്ഛല്ലിആദീനം ആഹരാപനേ കയവിക്കയോ വിയ, താദിസമ്പി പരഭണ്ഡം ഇധ വത്ഥധോവനാദീസു നത്ഥി, തസ്മാ അട്ഠകഥാപമാണേനേവേത്ഥ പാചിത്തിയം ഗഹേതബ്ബം.

൫൯൭. പുഞ്ഞം ഭവിസ്സതീതി ദേതീതി ഏത്ഥ സചേ ഭിക്ഖു അത്തനോ ഭണ്ഡസ്സ അപ്പഗ്ഘതം ഞത്വാപി അകഥേത്വാ ‘‘ഇദാനേവ ഉപപരിക്ഖിത്വാ ഗണ്ഹ, മാ പച്ഛാ വിപ്പടിസാരീ ഹോഹീ’’തി വദതി, ഇതരോ ച അത്തനോ ദിയ്യമാനസ്സ മഹഗ്ഘതം അജാനന്തോ ‘‘ഊനം വാ അധികം വാ തുമ്ഹാകമേവാ’’തി ദത്വാ ഗച്ഛതി, ഭിക്ഖുസ്സ അനാപത്തി ഉപനന്ദസ്സ വിയ പരിബ്ബാജകവത്ഥുഗ്ഗഹണേ. വിപ്പടിസാരിസ്സ പുന സകസഞ്ഞായ ആഗതസ്സ യം അധികം ഗഹിതം, തം ദാതബ്ബം. യേന യം പരിവത്തേതി, തേസം ഉഭിന്നം കപ്പിയവത്ഥുതാ, അസഹധമ്മികതാ, കയവിക്കയാപജ്ജനഞ്ചാതി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി.

കയവിക്കയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നിട്ഠിതോ കോസിയവഗ്ഗോ ദുതിയോ.