൮. പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൦. അട്ഠമേ പാകാരേന ച പരിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗോപുരട്ടാലകയുത്തന്തി ഏത്ഥ പാകാരേസു യുദ്ധത്ഥായ കതോ വങ്കസണ്ഠാനോ സരക്ഖേപഛിദ്ദസഹിതോ പതിസ്സയവിസേസോ അട്ടാലകോ നാമ.

സോളസവിധസ്സാതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പച്ചേകം ചതൂസു സച്ചേസു കത്തബ്ബസ്സ പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാസങ്ഖാതസ്സ സോളസവിധസ്സ. തേ ഗാരവേനാതി തേ കിലന്തരൂപാ ഭിക്ഖൂ ഭത്തുദ്ദേസകട്ഠാനേ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം പുരതോ അത്തനോ കിലന്തസരീരം ദസ്സേത്വാ ഉദ്ദിസാപനേ ഗാരവേന, ലജ്ജായാതി അത്ഥോ. തേരസപീതി ഭത്തുദ്ദേസകസേനാസനഗാഹാപകഭണ്ഡാഗാരികചീവരപടിഗ്ഗാഹകചീവരഭാജകയാഗുഭാജകഫലഭാജകഖജ്ജഭാജകഅപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസാടിയഗാഹാപകപത്തഗാഹാപകആരാമികപേസകസാമണേരപേസകസമ്മുതീനം വസേന തേരസപി.

പാളിയം ‘‘അപിസൂ’’തി ഇദം ‘‘അപിചാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോ. ഏവം സബ്ബപദേസൂതി പീഠാദീസു സേനാസനസാധാരണേസു, കതികസണ്ഠാനപവേസനിക്ഖമനകാലാദീസു പന വിസും വിസും അധിട്ഠഹിത്വാ കഥാപേതീതി വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹി നിമ്മിതാനം ധമ്മതാതി അനിയമേത്വാ നിമ്മിതാനം വസേന വുത്തം, നിയമേത്വാ പന ‘‘ഏത്തകാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കഥേന്തു, ഏത്തകാ തുണ്ഹീ ഭവന്തു, നാനാപ്പകാരം ഇരിയാപഥം, കിരിയഞ്ച കപ്പേന്തു, നാനാവണ്ണസണ്ഠാനവയോനിയമാ ച ഹോന്തൂ’’തി പരികമ്മം കത്വാ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠിതേ ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പകാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി വിസദിസാവ ഹോന്തി. അവത്ഥുകവചനന്തി നിരത്ഥകവചനം.

൩൮൩. ഏകചാരികഭത്തന്തി അതിമനാപത്താ സബ്ബേസമ്പി പടിലാഭത്ഥായ വിസും ഠിതികായ പാപേതബ്ബഭത്തം. തദ്ധിതവോഹാരേനാതി ചത്താരി പമാണമസ്സ ചതുക്കന്തി ഏവം തദ്ധിതവോഹാരേന. ഭവോതി ഭവിതബ്ബോ. അതീതം ദിവസഭാഗന്തി തസ്മിഞ്ഞേവ ദിവസേ സലാകദാനക്ഖണം സന്ധായ വുത്തം. ഹിയ്യോതി ഇമസ്സ അജ്ജ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. തേനേവാഹംസു ‘‘സ്വേ അമ്ഹേ’’തിആദി. പധൂപായന്താതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനകോധവസേന പധൂപായന്താ. പാളിയം കിസ്സ മന്തി കേന കാരണേന മയാതി അത്ഥോ.

൩൮൪. ‘‘സരസി ത്വ’’ന്തി ഇദം ഏകം വാക്യം കത്വാ, ‘‘കത്താ’’തി ഇദഞ്ച കത്തരി രിതുപച്ചയന്തം കത്വാ, ‘‘അസീ’’തി അജ്ഝാഹാരപദേന സഹ ഏകവാക്യം കത്വാ, ‘‘ഏവരൂപ’’ന്തി ഇദം, ‘‘യഥായം ഭിക്ഖുനീ ആഹാ’’തി ഇദഞ്ച ദ്വീസു വാക്യേസു പച്ചേകം യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. ഉജുകമേവാതി ത്വാ-പച്ചയന്തവസേന പഠമം അത്ഥഗ്ഗഹണം ഉജുകന്തി അധിപ്പായോ.

ദുതിയോ ദബ്ബ-സദ്ദോ പണ്ഡിതാദിവചനോതി ആഹ ‘‘ന ഖോ ദബ്ബ ദബ്ബാ പണ്ഡിതാ’’തി. നിബ്ബേഠേന്തീതി ദോസതോ മോചേന്തി. വിനയലക്ഖണേ തന്തിന്തി വിനയവിനിച്ഛയലക്ഖണവിസയേ ആഗമം ഠപേന്തോ. പാളിയം യതോ അഹന്തിആദീസു യസ്മിം കാലേ അഹം ജാതോ, തതോ പഭുതി സുപിനന്തേനപി മേഥുനം ധമ്മം നാഭിജാനാമി, ന ച തസ്സ മേഥുനധമ്മസ്സ പടിസേവിതാ അഹോസിന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സുപിനന്തേനപീ’’തിആദി. ഇദാനി ഏകവാക്യവസേന യോജനം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. ന ഘടതീതി യസ്മാ ഖീണാസവസ്സ വചനേന ഏതിസ്സാ വചനം ന സമേതി, തഞ്ച ന ഘടനം യസ്മാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂസു പസിദ്ധായ ഏവ അച്ചന്തദുസ്സീലതായ ഏവ അഹോസി, തസ്മാ മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാതി അധിപ്പായോ.

ചര പിരേതി ചര ഗച്ഛ പിരേ പര അമാമക ത്വം. വിനസ്സാതി അദസ്സനം ഗച്ഛ. അകാരികാതി അമൂലകേന ചോദനായ ന കാരികാ. കാരകോ ഹോതീതി ‘‘അയ്യേനമ്ഹി ദൂസിതാ’’തി ഇമായ പടിഞ്ഞായ യദി നാസിതാ, തദാ ഥേരോ ഭിക്ഖുനീദൂസകത്തസിദ്ധിതോ തസ്സ ദോസസ്സ കാരകോ ഹോതി. അകാരകോ ഹോതീതി തായ കതപടിഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ സാമഞ്ഞതോ ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി ഭഗവതാ വുത്തത്താ അകാരകോ ഹോതി. യദി ഹി ഥേരോ കാരകോ ഭവേയ്യ, അവസ്സം തമേവ ദോസം അപദിസിത്വാ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ അവുത്തത്താ, ‘‘ദബ്ബഞ്ച അനുയുഞ്ജഥാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ അനുയുഞ്ജഥാ’’തി വുത്തത്താ ച സാമത്ഥിയതോ മേത്തിയായ ഭിക്ഖുനിയാ അഞ്ഞേന ദോസേന നാസനാരഹതാ, വത്ഥുസ്സ ച അമൂലകഭാവോ, ഥേരസ്സ അകാരകഭാവോ ച സിദ്ധോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

അത്തനോ സുത്തന്തി ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി ഇമിനാ പക്ഖേപവചനേന സഹിതം കൂടസുത്തം. ഥേരോ കാരകോ ഹോതീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി അവത്വാ സാമഞ്ഞതോ ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി ഓതിണ്ണവത്ഥുസ്മിംയേവ തസ്സാ നാസനാ വിഹിതാതി തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ ഹോതി, ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി പന വുത്തേ പുബ്ബേയേവ സിദ്ധസ്സ പാരാജികസ്സ സുചികായ അസ്സാ സകായ പടിഞ്ഞായ നാസേഥാതി സിജ്ഝനതോ അമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ അകാരകോ ഹോതീതി. മഹാവിഹാരവാസീനമ്പി പന ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി വുത്തേ ഓതിണ്ണവത്ഥുസ്മിംയേവ തസ്സാ നാസനാ വിഹിതാ ഹോതി, ന സാമഞ്ഞതോതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ഇമേസു ദ്വീസു വാദേസു, സുത്തേസു വാ. യം പച്ഛാ വുത്തന്തി മഹാവിഹാരവാസീഹി യം വുത്തം, തം യുത്തന്തി അത്ഥോ. വിചാരിതം ഹേതന്തി ഏതം പച്ഛിമസ്സ യുത്തത്തം വിചാരിതം, ‘‘തത്ര സങ്ഘാദിസേസോ വുട്ഠാനഗാമിനീ…പേ… അസുദ്ധതായേവ നാസേസീ’’തി വക്ഖമാനനയേന വിനിച്ഛിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേതി ദുക്കട’’ന്തി ഇമിനാ മഹാഅട്ഠകഥാവാദോ ദസ്സിതോ.

തത്രാതി തേസു ദുക്കടപാചിത്തിയേസു. ദുക്കടന്തി വുത്തമഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ അധിപ്പായം ദസ്സേത്വാ ‘‘പാചിത്തിയ’’ന്തി പവത്തസ്സ കുരുന്ദിവാദസ്സ അധിപ്പായം ദസ്സേതും ‘‘പച്ഛിമനയേപീ’’തിആദി വുത്തം. വചനപ്പമാണതോതി വിസംവാദനാധിപ്പായേ സമാനേപി അനുദ്ധംസനാദിവിസേസേ സങ്ഘാദിസേസാദിനോ വിധായകവചനബലേനാതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുസ്സ പന ഭിക്ഖുനിയാ ദുക്കടന്തി ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേന്തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം.

ഏവം ദ്വീസുപി അട്ഠകഥാവചനേസു അധിപ്പായം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി പച്ഛിമേ പാചിത്തിയവാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ പുരിമദുക്കടവാദമേവ പതിട്ഠാപേതും ‘‘തത്ര പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിസുന്തി സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയതോ (പാചി. ൧) വിസും പാചിത്തിയം വുത്തം, തത്ഥ അനന്തോഗധഭാവാതി അധിപ്പായോ. തസ്മാതി യസ്മാ അമൂലകാനുദ്ധംസനേ വിസുഞ്ഞേവ പാചിത്തിയം പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ പുരിമനയോതി ദുക്കടവാദോ. ഏവം അന്തരാ പവിട്ഠം ദുക്കടപാചിത്തിയവാദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പാകടമേവ അത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘തഥാ ഭിക്ഖുനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തഥാതി യഥാ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖും, ഭിക്ഖുനിഞ്ച അനുദ്ധംസേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസദുക്കടാനി വുത്താനി, തഥാതി അത്ഥോ. ഏതേഹി നാസനാ നത്ഥീതി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം, ദുക്കടേന ഇമിസ്സാ പന നാസനാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ദുസ്സീലാതി പാരാജികാ.

൩൮൬. ആകാരനാനത്തേനാതി ദൂസിതാകാരസ്സ, ദൂസകാകാരസ്സ ച നാനത്തേന. അനഭിരദ്ധോതി അതുട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ന സുഖിതോ’’തി. ന പസാദിതോതി അനുപ്പാദിതപ്പസാദോ. ഖീല-സദ്ദോ ഥദ്ധഭാവവചനോ, കചവരപരിയായോ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചിത്ത…പേ… ഖീല’’ന്തി. നപ്പതീതോതി പീതിസുഖാദീഹി ന അഭിഗതോ ന ഉപഗതോ. തേനാഹ ‘‘ന അഭിസടോ’’തി.

യേന ദുട്ഠോതി ച കുപിതോതി ച വുത്തോതി ഏത്ഥ യേന ദുട്ഠോതി ച വുത്തോ യേന കുപിതോതി ച വുത്തോ, തം മാതികായഞ്ച പദഭാജനേ (പാരാ. ൩൮൬) ച വുത്തം ഉഭയമ്പേതന്തി യോജേതബ്ബം. ദ്വീഹീതി ‘‘തേന ച കോപേന, തേന ച ദോസേനാ’’തി വുത്തകോപദോസപദേഹി ദ്വീഹി, അത്ഥതോ പന ദ്വീഹിപി ദോസോവ ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധമേവ ദസ്സേതീ’’തി. യായാതി അനത്തമനതായ.

ന ചുദിതകവസേനാതി യദി ചുദിതകവസേനാപി അമൂലകം അധിപ്പേതം സിയാ, അമൂലകം നാമ അനജ്ഝാപന്നന്തി പദഭാജനം വദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യം പാരാജികന്തി ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ പാരാജികേസു അഞ്ഞതരം. പദഭാജനേ (പാരാ. ൩൮൬) പന ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗേ ആഗതാനേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാ’’തി വുത്തം. ഏതം ഇധ അപ്പമാണന്തി ഏതം ആപന്നാനാപന്നതം ഇധാനുദ്ധംസനേ ആപത്തിയാ അനങ്ഗം, ആപത്തിം പന ആപന്നേ വാ അനാപന്നേ വാ പുഗ്ഗലേ ‘‘അനാപന്നോ ഏസോ സുദ്ധോ’’തി സുദ്ധസഞ്ഞായ വാ വിമതിയാ വാ ചാവനാധിപ്പായോവ ഇധ അങ്ഗന്തി അധിപ്പായോ.

തഥേവാതി പസാദസോതേന, ദിബ്ബസോതേന വാതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ദിട്ഠാനുസാരേനേവ സമുപ്പന്നാ പരിസങ്കാവ ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ. ഏവം സേസേസുപി. ‘‘അദിസ്വാ വാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, ദിസ്വാ പക്കന്തേസുപി ദോസോ നത്ഥിയേവ. ഇമേസന്തി ഇമേഹി. കരിസ്സന്തീതി തസ്മിം ഖണേ ഉപ്പജ്ജനാകാരദസ്സനം, പച്ഛാ പന ഏത്തകേന കാലേന കതം വാതി സങ്കായ ചോദേതി. ന ഹി കരിസ്സന്തീതി ചോദനാ അത്ഥി. ‘‘അരിട്ഠം പീത’’ന്തി ഇദം മുഖേ സുരാഗന്ധവായനനിമിത്തദസ്സനം. അരിട്ഠഞ്ഹി സുരാസദിസവണ്ണഗന്ധം കപ്പിയഭേസജ്ജം.

ദിട്ഠം അത്ഥി സമൂലകന്തിആദീസു അജ്ഝാചാരസ്സ സമ്ഭവാസമ്ഭവാനം മൂലാമൂലഭാവദസ്സനം. അത്ഥി സഞ്ഞാസമൂലകന്തിആദി പന ദിട്ഠസഞ്ഞായ സമ്ഭവാസമ്ഭവാനം മൂലാമൂലഭാവദസ്സനം. ദിസ്വാവ ദിട്ഠസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചോദേതീതി ഏത്ഥ യം ചോദേതി, തതോ അഞ്ഞം പുഗ്ഗലം വീതിക്കമന്തം, പടിച്ഛന്നോകാസതോ നിക്ഖമന്തം വാ ദിസ്വാ ‘‘അയം സോ’’തി സഞ്ഞായ ചോദേന്തോപി സങ്ഗയ്ഹതി. ഏസ നയോ സുതാദീസുപി. സമൂലകേന വാ സഞ്ഞാസമൂലകേന വാതി ഏത്ഥ പാരാജികമാപന്നം ദിട്ഠാദിമൂലകേന ച ‘‘അയം ആപന്നോ’’തി അസുദ്ധസഞ്ഞായ ചോദേന്തോ സമൂലകേന ചോദേതി നാമ. സഞ്ഞാസമൂലകത്തേ ഏവ അനാപത്തിസമ്ഭവതോ ആപന്നേ വാ അനാപന്നേ വാ പുഗ്ഗലേ ആപന്നസഞ്ഞീ ദിട്ഠാദീസു, അദിട്ഠാദീസു വാ മൂലേസു ദിട്ഠസുതാദിസഞ്ഞീ തേന ദിട്ഠാദിമൂലകേന തം പുഗ്ഗലം ചോദേന്തോ സഞ്ഞാസമൂലകേന ചോദേതി നാമ. ഇമേസം അനാപത്തി, വുത്തവിപരിയായേന ആപത്തിവാരേ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സമീപേ ഠത്വാതി ഹത്ഥവികാരവചീഘോസാനം ചോദനാവസേന പവത്തിയമാനാനം ദസ്സനസവനൂപചാരേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠത്വാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) വദന്തി, തം ന യുത്തം. പരതോ ബ്യതിരേകതോ അനാപത്തിം ദസ്സേന്തേന ‘‘ദൂതം വാ പണ്ണം വാ സാസനം വാ പേസേത്വാ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന പന ‘‘ദ്വാദസഹത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ ചോദേന്തസ്സ സീസം ന ഏതീ’’തി വുത്തം. വാചായ വാചായാതി സകിം ആണത്തസ്സ സകലമ്പി ദിവസം വദതോ വാചായ വാചായ ചോദാപകസ്സേവ ആപത്തി. സോപീതി ആണത്തോപി. തസ്സ ച ‘‘മയാപി ദിട്ഠ’’ന്തിആദിം അവത്വാപി ‘‘അമൂലക’’ന്തി സഞ്ഞായ ചാവനാധിപ്പായേന ‘‘ത്വം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’’തി ഇദമേവ വാചം പരസ്സ വചനം വിയ അകത്വാ സാമഞ്ഞതോ വദന്തസ്സാപി സങ്ഘാദിസേസോ ഏവ. സതിപി പന അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേ ‘‘അസുകേന ഏവം വുത്ത’’ന്തി പരേന വുത്തമേവ വദന്തസ്സ നത്ഥി സങ്ഘാദിസേസോ. സചേ പന പരേന അവുത്തമ്പി വുത്തന്തി വദതി, ആപത്തി ഏവ.

സമ്ബഹുലാ സമ്ബഹുലേ സമ്ബഹുലേഹി വത്ഥൂഹീതി ഏത്ഥ സമ്ബഹുലേതി ചുദിതകബഹുത്തനിദ്ദേസേന പുരിമേസു തീസു വാരേസു ചുദിതകബഹുത്തേനാപി വാരഭേദസബ്ഭാവം ഞാപേതി. ഏകസ്മിഞ്ഹി ചുദിതകവത്ഥുചോദകഭേദേന ഇദം ചതുക്കം വുത്തം, ചുദിതകബഹുത്തേനാപി ചതുക്കന്തരം ലബ്ഭതീതി അട്ഠകം ഹോതി ഏവ.

അമൂലകചോദനാപസങ്ഗേന സമൂലകചോദനാലക്ഖണാദിം ദസ്സേതും ‘‘ചോദേതും പന കോ ലഭതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഭിക്ഖുസ്സ സുത്വാ ചോദേതീതിആദി സുത്തം യസ്മാ യേ ചോദകസ്സ അഞ്ഞേസം വിപത്തിം പകാസേന്തി, തേപി തസ്മിം ഖണേ ചോദകഭാവേ ഠത്വാവ പകാസേന്തി, തേസഞ്ച വചനം ഗഹേത്വാ ഇതരോപി യസ്മാ ചോദേതുഞ്ച അസമ്പടിച്ഛന്തം തേഹി തിത്ഥിയസാവകപരിയോസാനേഹി പഠമചോദകേഹി സമ്പടിച്ഛാപേതുഞ്ച ലഭതി, തസ്മാ ഇധ സാവകഭാവേന ഉദ്ധടന്തി വേദിതബ്ബം.

ദൂതം വാതിആദീസു ‘‘ത്വം ഏവം ഗന്ത്വാ ചോദേഹീ’’തി ദൂതം വാ പേസേത്വാ യോ ചോദേതും സക്കോതി, തസ്സ പണ്ണം, മൂലസാസനം വാ പേസേത്വാ. സമയേനാതി പകതിയാ ജാനനക്ഖണേ.

ഗരുകാനം ദ്വിന്നന്തി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസാനം. മിച്ഛാദിട്ഠി നാമ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്താ (മ. നി. ൧.൪൪൫; ൨.൯൪, ൯൫, ൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൬, ൧൩൬; സം. നി. ൩.൨൧൦) ദസവത്ഥുകാ ദിട്ഠി, സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതം അന്തം ഗണ്ഹാപകദിട്ഠി അന്തഗ്ഗാഹികാ നാമ. ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനം ഛന്നന്തി ആജീവഹേതുപി ആപജ്ജിതബ്ബാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികം (പാരാ. ൧൯൫), സഞ്ചരിത്തേ (പാരാ. ൩൦൧, ൩൦൨) സങ്ഘാദിസേസോ, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ അരഹാ’’തി (പാരാ. ൨൨൦) പരിയായേന ഥുല്ലച്ചയം, ഭിക്ഖുസ്സ പണീതഭോജനവിഞ്ഞത്തിയാ പാചിത്തിയം (പാചി. ൨൫൭), ഭിക്ഖുനിയാപണീതഭോജനവിഞ്ഞത്തിയാ പാടിദേസനീയം (പാചി. ൧൨൩൬), സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിയാ (പാചി. ൬൧൨-൬൧൩) ദുക്കടന്തി ഇമേസം പരിവാരേ (പരി. ൨൮൭) വുത്താനം ഛന്നം. ന ഹേതാ ആപത്തിയോ ആജീവഹേതു ഏവ പഞ്ഞത്താ സഞ്ചരിത്താദീനം അഞ്ഞഥാപി ആപജ്ജിതബ്ബതോ. ആജീവഹേതുപി ഏതാസം ആപജ്ജനം സന്ധായ ഏവം വുത്തം, ആജീവഹേതുപി പഞ്ഞത്താനന്തി അത്ഥോ. ന കേവലഞ്ച ഏതാ ഏവ, അഞ്ഞാപി അദിന്നാദാനകുലദൂസനപാണവധവേജ്ജകമ്മാദിവസേന ആജീവഹേതു ആപജ്ജിതബ്ബാപി സന്തി, താ പന ആപത്തിസഭആഗതായ പാരാജികാദീസു ഛസു ഏവ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി വിസും ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്താവതാ പന സീസം ന ഏതീതി സങ്ഘാദിസേസം സന്ധായ വുത്തം, ചോദനാ പന കതാ ഏവ ഹോതി. തിംസാനീതി തിംസം ഏതേസമത്ഥീതി തിംസാനി, തിംസാധികാനീതി വുത്തം ഹോതി. നവുതാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

അത്താദാനം ആദാതുകാമേനാതി ഏത്ഥ അത്തനാ ആദാതബ്ബതോ ദിട്ഠാദിമൂലകേഹി ഗഹേതബ്ബതോ പരസ്സ വിപ്ഫന്ദിതും അദത്വാ പഗ്ഗണ്ഹനതോ അത്താദാനന്തി ചോദനാ വുച്ചതി, തം ആദാതുകാമേന, ചോദനം കത്തുകാമേനാതി അത്ഥോ.

ഉബ്ബാഹികായാതി ഉബ്ബഹന്തി വിയോജേന്തി ഏതായ അലജ്ജീനം തജ്ജനിം വാ കലഹം വാതി ഉബ്ബാഹികാ, സങ്ഘസമ്മുതി, തായ. വിനിച്ഛിനനം നാമ തായ സമ്മതഭിക്ഖൂഹി വിനിച്ഛനനമേവ. അലജ്ജുസ്സന്നായ ഹി പരിസായ സമഥക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൨൭) ആഗതേഹി ദസങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേവ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ സമ്മന്നിതബ്ബാ, തേഹി ച സമ്മതേഹി വിസും വാ നിസീദിത്വാ, തസ്സാ ഏവ വാ പരിസായ ‘‘അഞ്ഞേഹി ന കിഞ്ചി കഥേതബ്ബ’’ന്തി സാവേത്വാ തം അധികരണം വിനിച്ഛിതബ്ബം.

കിമ്ഹീതി കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, കതരവിപത്തിയന്തി അത്ഥോ. ‘‘കിമ്ഹി നം നാമാ’’തി ഇദം ‘‘കതരായ വിപത്തിയാ ഏതം ചോദേസീ’’തി യായ കായചി വിഞ്ഞായമാനായ ഭാസായ വുത്തേപി ചോദകസ്സ വിനയേ അപകതഞ്ഞുതായ ‘‘സീലാചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തീസു കതരായാതി മം പുച്ഛതീ’’തി ഞാതും അസക്കോന്തസ്സ പുച്ഛാ, ന പന കിമ്ഹീതിആദിപദത്ഥമത്തം അജാനന്തസ്സ. ന ഹി അനുവിജ്ജകോ ചോദകം ബാലം അപരിചിതഭാസായ ‘‘കിമ്ഹി ന’’ന്തി പുച്ഛതി. ‘‘കിമ്ഹി നമ്പി ന ജാനാസീ’’തി ഇദമ്പി വചനമത്തം സന്ധായ വുത്തം ന ഹോതി, ‘‘കതരവിപത്തിയാ’’തി വുത്തേ ‘‘അസുകായ വിപത്തിയാ’’തി വത്തുമ്പി ന ജാനാസീതി വചനസ്സ അധിപ്പായമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ബാലസ്സ ലജ്ജിസ്സ നയോ ദാതബ്ബോ’’തി വത്വാ ച ‘‘കിമ്ഹി നം ചോദേസീതി സീലവിപത്തിയാ’’തിആദി അധിപ്പായപ്പകാസനമേവ നയദാനം വുത്തം, ന പന കിമ്ഹി-നം-പദാനം പരിയായമത്തദസ്സനം. ന ഹി ബാലോ ‘‘കതരവിപത്തിയം നം ചോദേസീ’’തി ഇമസ്സ വചനസ്സ അത്ഥേ ഞാതേപി വിപത്തിപ്പഭേദനം, അത്തനാ ചോദിയമാനം വിപത്തിസരൂപഞ്ച ജാനിതും സക്കോതി, തസ്മാ തേനേവ അജാനനേന അലജ്ജീ അപസാദേതബ്ബോ. ‘‘കിമ്ഹി ന’’ന്തി ഇദമ്പി ഉപലക്ഖണമത്തം, അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചി ആകാരേന അവിഞ്ഞുതം പകാസേത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോവ.

‘‘ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തിആദിവചനതോ (പാരാ. ൩൯; പരി. ൨) ‘‘അലജ്ജീനിഗ്ഗഹത്ഥായ…പേ… പഞ്ഞത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഏഹിതീതി ഹി-കാരോ ഏത്ഥ ആഗമോ ദട്ഠബ്ബോ, ആഗമിസ്സതീതി അത്ഥോ. ദിട്ഠസന്താനേനാതി ദിട്ഠനിയാമേന. അലജ്ജിസ്സ പടിഞ്ഞായ ഏവ കാതബ്ബന്തി വചനപടിവചനക്കമേനേവ ദോസേ ആവിഭൂതേപി അലജ്ജിസ്സ ‘‘അസുദ്ധോഹ’’ന്തി ദോസസമ്പടിച്ഛനപഅഞ്ഞായ ഏവ ആപത്തിയാ കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘അലജ്ജിസ്സ ഏതം നത്ഥീതി സുദ്ധപടിഞ്ഞായ ഏവ അനാപത്തിയാ കാതബ്ബന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം അനുവിജ്ജകസ്സേവ നിരത്ഥകത്താപത്തിതോ ചോദകേനേവ അലജ്ജിപടിഞ്ഞായ ഠാതബ്ബതോ. ദോസാപഗമപടിഞ്ഞാ ഏവ ഹി ഇധ പടിഞ്ഞാതി അധിപ്പേതാ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ഏതമ്പി നത്ഥീതി പടിഞ്ഞം ന ദേതീ’’തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬).

തദത്ഥദീപനത്ഥന്തി അലജ്ജിസ്സ ദോസേ ആവിഭൂതേപി തസ്സ ദോസാപഗമപടിഞ്ഞായ ഏവ കാതബ്ബതാദീപനത്ഥം. വിവാദവത്ഥുസങ്ഖാതേ അത്ഥേ പച്ചത്ഥികാ അത്ഥപച്ചത്ഥികാ. സഞ്ഞം ദത്വാതി നേസം കഥാപച്ഛേദത്ഥം, അഭിമുഖകരണത്ഥഞ്ച സദ്ദം കത്വാ. വിനിച്ഛിനിതും അനനുച്ഛവികോതി ‘‘അസുദ്ധോ’’തി സഞ്ഞായ ചോദകപക്ഖേ പവിട്ഠത്താ അനുവിജ്ജകഭാവതോ ബഹിഭൂതത്താ അനുവിജ്ജിതും അസക്കുണേയ്യതം സന്ധായ വുത്തം. സന്ദേഹേ ഏവ ഹി സതി അനുവിജ്ജിതും സക്കാ, അസുദ്ധദിട്ഠിയാ പന സതി ചുദിതകേന വുത്തം സബ്ബം അസച്ചതോപി പടിഭാതി, കഥം തത്ഥ അനുവിജ്ജനാ സിയാതി.

‘‘തഥാ നാസിതകോവ ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ വിനിച്ഛയം അദത്വാ സങ്ഘതോ വിയോജനം നാമ ലിങ്ഗനാസനാ വിയ അയമ്പി ഏകോ നാസനപ്പകാരോതി ദസ്സേതി. വിരദ്ധം ഹോതീതി സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം സഹസാ ആപന്നോ ഹോതി. ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ അലജ്ജീ നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദം ‘‘പക്ഖാനുരക്ഖണത്ഥായ പടിഞ്ഞം ന ദേതീ’’തി ഇമസ്സ അലജ്ജിലക്ഖണസമ്ഭവസ്സ കാരണവചനം. പടിച്ഛാദിതകാലതോ പട്ഠായ അലജ്ജീ നാമ ഏവ, പുരിമോ ലജ്ജിഭാവോ ന രക്ഖതീതി അത്ഥോ. പടിഞ്ഞം ന ദേതീതി സചേ മയാ കതദോസം വക്ഖാമി, മയ്ഹം അനുവത്തകാ ഭിജ്ജിസ്സന്തീതി പടിഞ്ഞം ന ദേതി. ഠാനേ ന തിട്ഠതീതി ലജ്ജിട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി, കായവാചാസു വീതിക്കമോ ഹോതി ഏവാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘വിനിച്ഛയോ ന ദാതബ്ബോ’’തി, പുബ്ബേ പക്ഖികാനം പടിഞ്ഞായ വൂപസമിതസ്സാപി അധികരണസ്സ ദുവൂപസന്തതായ അയമ്പി തഥാ നാസിതകോവ ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ.

ചുദിതകചോദകേസു പടിപത്തിം ഞത്വാതി ‘‘തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം വിനിച്ഛയേന തുട്ഠാ ഭവിസ്സഥാ’’തിആദിനാ വുത്തം ചുദിതകചോദകേസു അനുവിജ്ജകേന പടിപജ്ജിതബ്ബകമ്മം ഞത്വാ. വിനിച്ഛയോ മജ്ഝേതി ആപത്തീതി വാ അനാപത്തീതി വാ വിനിച്ഛയപരിയോസാനഅനുവിജ്ജനാനം മജ്ഝം നാമാതി അത്ഥോ.

അമൂലകമ്പി സമൂലകം കത്വാ വദന്തീതി ആഹ ‘‘ദ്വേ മൂലാനീ’’തി. കാലേന വക്ഖാമീതിആദീസു ഓകാസം കാരാപേത്വാ വദന്തോ കാലേന വദതി നാമ. സലാകഗ്ഗയാഗുഅഗ്ഗഭിക്ഖാചാരട്ഠാനാദീസു ചോദേന്തോ അകാലേന വദതി നാമ. ദോസതോ വുട്ഠാപേതുകാമതായ വദന്തോ അത്ഥസംഹിതേന വദതി നാമ. ദോസന്തരോതി ദോസചിത്തോ. പന്നരസസു ധമ്മേസൂതി ‘‘പരിസുദ്ധകായസമആചാരതാ, തഥാ വചീസമാചാരതാ, സബ്രഹ്മചാരീസു മേത്തചിത്തതാ, ബഹുസ്സുതതാ, ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനം സ്വാഗതാദിതാ, കാലേന വക്ഖാമീ’’തിആദിനാ (പരി. ൩൬൨) വുത്തപഞ്ചധമ്മാ ച കാരുഞ്ഞതാ, ഹിതേസിതാ, അനുകമ്പതാ, ആപത്തിവുട്ഠാനതാ, വിനയപുരേക്ഖാരതാതി (ചൂളവ. ൪൦൧) ഇമേസു പന്നരസസു. തത്ഥ ‘‘കാരുഞ്ഞതാ’’തി ഇമിനാ കരുണാ ദസ്സിതാ. ഹിതേസിതാതി ഹിതഗവേസനതാ. അനുകമ്പതാതി തേന ഹിതേന സംയോജനതാ, ഇമേഹി ദ്വീഹിപി മേത്താ ദസ്സിതാ. ആപത്തിവുട്ഠാനതാതി സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപനതാ. വത്ഥും ചോദേത്വാ സാരേത്വാ പടിഞ്ഞം ആരോപേത്വാ യഥാപടിഞ്ഞായ കമ്മകരണം വിനയപുരേക്ഖാരതാ നാമ.

അധികരണട്ഠേനാതി അധികാതബ്ബട്ഠേന, സമഥേഹി വൂപസമേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തം നാനത്തം ദസ്സേതുന്തി ഇധ അനധിപ്പേതമ്പി അത്ഥുദ്ധാരവസേന തം നാനത്തം ദസ്സേതുന്തി അധിപ്പായോ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘സേസാനി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്താനീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬). യം അധികിച്ചാതിആദിനാ അധികരണസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതാ വുത്താ.

ഗാഹന്തി ‘‘അസുകം ചോദേസ്സാമീ’’തി മനസാ ചോദനാകാരസ്സ ഗഹണം. ചേതനന്തി ‘‘ചോദേസ്സാമീ’’തി ഉപ്പന്നചിത്തബ്യാപാരസങ്ഖാതം ചിത്തകമ്മം. അക്ഖന്തിന്തി ചുദിതകസ്സ വിപത്തിം ദിസ്വാ ഉപ്പന്നം കോധം അസഹനം, തഥാ പവത്തം വാ യം കിഞ്ചി ചിത്തചേതസികരാസിം. വോഹാരന്തി ചോദനാവസപ്പവത്തവചനം. പണ്ണത്തിന്തി ചോദനാവസപ്പവത്തം മനസാ പരികപ്പിതം നാമപണ്ണത്തിം. അത്താദാനം ഗഹേത്വാതി ചോദനം മനസാ ഗഹേത്വാ. തം അധികരണന്തി തം ഗാഹലക്ഖണം അധികരണം. നിരുജ്ഝതി ചേതനായ ഖണികത്താ, സാ ച സമഥപ്പത്താ ഹോതീതി ഏവമേത്ഥ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ഉപരിപി ‘‘തുണ്ഹീ ഹോതീ’’തി ഇമിനാ വോഹാരവചനസ്സ നിരോധം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തം അധികരണം സമഥപ്പത്തം ഭവിസ്സതീ’’തി. ‘‘തസ്മാ പണ്ണത്തി അധികരണ’’ന്തി അട്ഠകഥാസു കതസന്നിട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തസ്സാപി ഏകച്ചേഹി പടിക്ഖിത്തഭാവം ദസ്സേത്വാ പുന തമ്പി പടിസേധേത്വാ അട്ഠകഥാസു വുത്തപണ്ണത്തിയാ ഏവ അധികരണതം സമത്ഥേതും ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ തം പനേതന്തി പണ്ണത്തി അധികരണന്തി ഏതം ഗഹണം വിരുജ്ഝതീതി സമ്ബന്ധോ. പാരാജികാദിആപത്തി ഏകന്തഅകുസലസഭാവാ വാ അബ്യാകതസഭാവാ വാ ഹോതീതി സഞ്ഞായ ‘‘മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തീ’’തിആദികം സുത്തം പണ്ണത്തിഅധികരണവാദേന വിരുജ്ഝതീതി ദസ്സേതും ഉദ്ധടം. തേനാഹ ‘‘ന ഹി തേ…പേ… അച്ചന്തഅകുസലത്താ’’തിആദി. തേതി അട്ഠകഥാചരിയാ.

അമൂലകഞ്ചേവ തം അധികരണന്തി ഏത്ഥ അമൂലകപാരാജികമേവ അധികരണ-സദ്ദേന അധിപ്പേതന്തി ദസ്സേതും ‘‘യഞ്ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. യസ്മാ പനാതിആദി പന ഇധാധിപ്പേതായ അമൂലകപാരാജികാപത്തിയാ ഏവ പണ്ണത്തിഭാവോ യുജ്ജതീതി ദസ്സേതും ആരദ്ധം. തത്ഥ യായ പണ്ണത്തിയാതി സഭാവതോ പരിസുദ്ധേപി പുഗ്ഗലേ ‘‘പാരാജികോ’’തിആദിനാ ചോദകേന പവത്തിതം നാമപണ്ണത്തിം സന്ധായ വദതി. പഞ്ഞത്തോതി കഥിതോ. അധികരണേ പവത്തത്താതി അവിജ്ജമാനേപി മനസാ ആരോപിതമത്തേ ആപത്താധികരണേ വാചകഭാവേന പവത്തത്താ.

ഏവം നാമപണ്ണത്തിവസേന ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ആപത്താധികരണസ്സ പഞ്ഞത്തിഭാവം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്ഥപണ്ണത്തിവസേനാപി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ വായ’’ന്തിആദി വുത്തം. പഞ്ഞത്തിമത്തമേവാതി അവിജ്ജമാനസ്സ വിജ്ജമാനാകാരേന മനസാ ആരോപിതഅത്ഥപണ്ണത്തിമത്തമേവാതി അത്ഥോ. തഞ്ച ഖോ ഇധേവാതി തഞ്ച യഥാവുത്തപരിയായേന പണ്ണത്തിയാ അധികരണത്തം ഇധേവ ഇമസ്മിം ഏവ സിക്ഖാപദേ. ഏകേതി കേചി. തം ന യുത്തന്തി യം ഏകച്ചേഹി അട്ഠകഥാസു വുത്തം, അധികരണസ്സ പണ്ണത്തിഭാവം നിസേധേത്വാ കുസലാദിപരമത്ഥഭാവം സാധേതും ‘‘തം പനേതം മേഥുനധമ്മപാരാജികാപത്തീ’’തിആദിനാ പപഞ്ചതോ ദസ്സിതോ, തം ന യുത്തന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘ആദികമ്മികസ്സാ’’തിആദിനാ, തേന ച തസ്മിം വാദേ യദി ആപത്തി നാമ അകുസലാ വാ അബ്യാകതാ വാ ഭവേയ്യ, കഥം ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തി ഭവേയ്യ? തസ്സാപി അകുസലാദീനം ഉപ്പന്നത്താ ഭഗവതോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിതോ പട്ഠായ യാവ ആപത്തീതിപി ന സക്കാ വത്തും, മേഥുനാദീസു അകുസലാദീനം സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിതോ പുബ്ബേപി സമുപ്പത്തിതോ. തതോ ഏവ അനുപസമ്പന്നാനമ്പി ആപത്തിപ്പസങ്ഗോ, ഗിലാനാദീനം ഉപ്പന്നത്താ അനുപഞ്ഞത്തിയാപി അനാപത്തിഅഭാവപ്പസങ്ഗോ ച സിയാ. അഥ മതം ‘‘ന കേവലം അകുസലാദി ഏവ, അഥ ഖോ ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തഭാവം ജാനന്തസ്സ സമുപ്പജ്ജമാനാ ഏവ അകുസലാദയോ ആപത്തീ’’തി, തമ്പി അസാരം, സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിം അജാനിത്വാ വീതിക്കമന്തസ്സ മേഥുനാദീസു അനാപത്തിപ്പസങ്ഗതോ, അകുസലാദിസഭാവായ ച ആപത്തിയാ ഏകപയോഗാദീസു ഏകത്താദിപി ന സിയാ. ന ഹി സകലമ്പി ദിവസം ഇത്ഥിം കായതോ അമോചേത്വാ ഫുസന്തസ്സ ഏകമേവാകുസലം ഉപ്പജ്ജതി, ബഹൂ വാ ഇത്ഥിയോ ഫുസിത്വാ അപഗച്ഛന്തസ്സ ബഹൂനി, യേനാപത്തിയാ ഏകത്തം, ബഹുത്തം വാ സിയാതി ഏവമാദികം അയുത്തിം സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ വത്ഥുഞ്ചാതി വീതിക്കമോ. തഞ്ഹി ആപത്തിസമ്മുതിപഞ്ഞാപനസ്സ ഓകാസട്ഠേന ‘‘വത്ഥൂ’’തി വുച്ചതി. ഗോത്തന്തി അദിന്നാദാനാദിതോ ബുദ്ധിസദ്ദനിവത്തനട്ഠേന പരികപ്പിതസാമഞ്ഞാകാരോ ഗോത്തം. നാമന്തി അവിജ്ജമാനനാമപഞ്ഞത്തി. തസ്സ പന പാരാജികന്തി നാമസ്സ അത്ഥഭൂതാ ആപത്തി അത്ഥപഞ്ഞത്തി ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. യം പന ‘‘വിവാദാധികരണം സിയാ കുസല’’ന്തിആദി (ചൂളവ. ൨൨൦; പരി. ൩൦൩), ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസല’’ന്തിആദി (ചൂളവ. ൨൨൨) ച സുത്തം തേഹി സമുദ്ധടം, തമ്പി ന വിവാദാദീനം കുസലാദിഭാവസ്സ പരിയായദേസിതത്താതി യം ഏത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനാദിവണ്ണനായ സാരത്ഥദീപനിയം വിരദ്ധട്ഠാനസോധനത്ഥം വിത്ഥാരതോ വുത്തന്തി തത്ഥേവ തം ഗഹേതബ്ബം, സാരത്ഥദീപനീകാരകസ്സ അകുസലാദിരൂപാവ ആപത്തീതി ലദ്ധി, തേനേവ സോ ഇധാപി ‘‘തസ്മാ പണ്ണത്തിഅധികരണന്തി അട്ഠകഥാസു കതസന്നിട്ഠാനം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തമ്പി ന യുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘തം പനേത’ന്തിആദിമാഹാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) ഏവം അത്തനോ ലദ്ധിം അട്ഠകഥാചരിയസ്സപി ലദ്ധിം കത്വാ ഗന്ഥവിരോധമ്പി അനോലോകേത്വാ ദസ്സേസി. ന ഹേത്ഥ ബുദ്ധഘോസാചരിയോ അട്ഠകഥാവാദം അയുത്തന്തി ദസ്സേതും ‘‘തം പനേത’’ന്തിആദിമാരഭി ‘‘പണ്ണത്തിമത്തമേവ ആപത്താധികരണന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി സയമേവ ഉപരി കഥനതോ, അഥ ഖോ ദുല്ലദ്ധികാനം ഏകച്ചാനം തത്ഥ വിപ്പടിപത്തിം ദസ്സേത്വാ പുന തം പടിസേധേതുകാമോ ആരഭി, തേനേവ അന്തേ ‘‘ഏകേ’’തി വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. വിവാദാദീനം കുസലാദികത്തേ തംസമഥാനമ്പി തബ്ഭാവോ ആപജ്ജതി പരമത്ഥേസു പണ്ണത്തിയാ സമഥായോഗാതി ആഹ ‘‘കുസലാദിസമഥേഹീ’’തി. പഞ്ഞത്തിസഭാവാനമേവ ചതുന്നം അധികരണാനം സമഥേഹി അധികരണീയതാ, ന പന കുസലാദിപരമത്ഥരൂപാനം തേസം തേസം ഖണികതായ സയമേവ സമഥപ്പത്തിതോതി ഹേട്ഠാ സമത്ഥിതമത്ഥം നിഗമനവസേന ദസ്സേന്തേന ‘‘ഇതി ഇമിനാ അധികരണട്ഠേനാ’’തി വുത്തം, തസ്സ യഥാവുത്തനയേന സമഥേഹി അധികരണീയതായാതി അത്ഥോ. ‘‘ഇധേകച്ചോ’’തി ഇമിനാ ഇധാധിപ്പേതം വിവാദം നിവത്തേതി.

അനുവാദോതി വിപത്തീഹി ഉപവദനാ ചേവ ചോദനാ ച. തത്ഥ ഉപവദനാ നാമ ഗരഹാ, അക്കോസോ ച. പഞ്ചപീതി മാതികാപരിയാപന്നാപത്തിയോ സന്ധായ വുത്തം. കിച്ചയതാതി കത്തബ്ബതാ. സപദാനുക്കമനിദ്ദേസസ്സാതി ഏത്ഥ പദാനുക്കമനിദ്ദേസോതി പദഭാജനം വുച്ചതി, തേന സഹിതസ്സ സിക്ഖാപദസ്സാതി അത്ഥോ.

൩൮൭. അസ്സാതി കത്തുഅത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘ഏതേന ചോദകേനാ’’തിആദി. ദിട്ഠമൂലകേ പനാതി ‘‘ദിട്ഠസ്സ ഹോതി പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ’’തിആദി (പാരാ. ൩൮൭) പാളിവാരം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം രഹോനിസജ്ജാദിദസ്സനമത്തവസേന പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ പുഗ്ഗലോ തേന ദിട്ഠോ, ന പന മഗ്ഗേന മഗ്ഗപ്പടിപാദനാദിദസ്സനവസേന. യദി ഹി തേന സോ തഥാ ദിട്ഠോ ഭവേയ്യ, അസുദ്ധസഞ്ഞീ ഏവായം തസ്മിം പുഗ്ഗലേ സിയാ, അസുദ്ധസഞ്ഞായ ച സുദ്ധം വാ അസുദ്ധം വാ ചോദേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസോ ന സിയാ ‘‘അനാപത്തി സുദ്ധേ അസുദ്ധദിട്ഠിസ്സ, അസുദ്ധേ അസുദ്ധദിട്ഠിസ്സാ’’തിആദിവചനതോ (പാരാ. ൩൯൦). തസ്മാ ഇത്ഥിയാ സദ്ധിം രഹോനിസജ്ജാദിമത്തമേവ ദിസ്വാപി ‘‘സദ്ധോ കുലപുത്തോ, നായം പാരാജികം ആപജ്ജതീ’’തി തസ്മിം സുദ്ധസഞ്ഞിസ്സ വാ വേമതികസ്സ വാ ‘‘സുതോ മയാ പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ’’തിആദിനാ നിയമേത്വാ ചോദേന്തസ്സേവ സങ്ഘാദിസേസോ, ന അസുദ്ധസഞ്ഞിസ്സ, തസ്സ പന ദിട്ഠം സുതന്തി മുസാവാദാദിപച്ചയാ ലഹുകാപത്തി ഏവാതി വേദിതബ്ബം. യദി പന സോ തസ്മിം സുദ്ധദിട്ഠിചാവനാധിപ്പായോപി ദിട്ഠം രഹോനിസജ്ജാദിമത്തമേവ വദതി, അദിട്ഠം പന മഗ്ഗേനമഗ്ഗപ്പടിപാദനാദിപാരാജികവത്ഥും വാ ‘‘അസ്സമണോസീ’’തിആദികം വാ ന വദതി, തസ്സ അനാപത്തി. അധികം വദന്തസ്സ പന ആപത്തിയേവ ‘‘അദിട്ഠം ദിട്ഠ’’ന്തി (പാരാ. ൩൮൬-൩൮൭) വുത്തത്താ. യോ പന ദിട്ഠേന രഹോനിസജ്ജാദിനാ പഠമപാരാജികേന അസുദ്ധസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചാവനാധിപ്പായോ അദിന്നാദാനം അജ്ഝാപജ്ജന്തോ ‘‘ദിട്ഠോ’’തി വാ ‘‘സുതോ’’തി വാ ആദിം വദതി, തസ്സാപി ന സങ്ഘാദിസേസോ അസുദ്ധേ അസുദ്ധദിട്ഠിതായാതി കേചി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘യേന പാരാജികേന ചോദേതി, തേന സുദ്ധസഞ്ഞാഭാവാ ആപത്തിയേവാ’’തി വദന്തി, ഇദം യുത്തം. തഥാ ഹി വുത്തം മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ‘‘യേന പാരാജികേന ചോദേതി, തം ‘അയം അനജ്ഝാപന്നോ’തി ഞത്വാ ചാവനാധിപ്പായേന…പേ… സങ്ഘാദിസേസോ’’തി. ഇമിനാ നയേന സുതാദിമൂലകേസുപി വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ. അഞ്ഞത്ര ആഗതേസൂതി ഓമസവാദാദീസു ആഗതേസു. അവസ്സുതോതി തീഹിപി ദ്വാരേഹി പാരാജികവത്ഥുഭൂതദുച്ചരിതാനുവസ്സനേന തിന്തോ. കസമ്ബുജാതോതി കചവരഭൂതോ, നിസ്സാരോതി അത്ഥോ.

കോണ്ഠോതി ചോരോ, ദുസ്സീലോതി അത്ഥോ. ജേട്ഠബ്ബതികോതി കാളകണ്ണിദേവീവതേ നിയുത്തോ തിത്ഥിയോതി വദതി, സാ കിര കാളകണ്ണിസിരിദേവിയാ ജേട്ഠാതി വുത്താ. യദഗ്ഗേനാതി യേന കാരണേന, യത്തകേനാതി അത്ഥോ. തദഗ്ഗേനാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. നോ കപ്പേതീതിആദി വേമതികഭാവദീപനത്ഥമേവ വുത്തന്തി മഹാപദുമത്ഥേരസ്സ അധിപ്പായോ.

൩൮൯. ഏത്ഥാതി ചോദനായം. തജ്ജനീയാദികമ്മം കരിസ്സാമീതിആപത്തിയാ ചോദേന്തസ്സ അധിപ്പായോ കമ്മാധിപ്പായോ നാമ. പരിവാസദാനാദിക്കമേന ആപത്തിതോ വുട്ഠാപേതും ആപത്തിയാ ചോദേന്തസ്സ അധിപ്പായോ വുട്ഠാനാധിപ്പായോ. ഉപോസഥം, പവാരണം വാ സങ്ഘേ കാതും അദാനത്ഥായ ആപത്തിയാ ചോദയതോ അധിപ്പായോ ഉപോസഥപവാരണട്ഠപനാധിപ്പായോ. അസമ്മുഖാ…പേ… ദുക്കടന്തി അനുദ്ധംസേന്തസ്സപി അക്കോസന്തസ്സപി ദുക്കടം.

സബ്ബത്ഥേവാതി സബ്ബാസു അട്ഠകഥാസു. ഉപോസഥപവാരണാനം ഞത്തികമ്മഭാവതോ ഞത്തിയാ വത്തമാനായ ഏവ ഉപോസഥപവാരണട്ഠപനം ഹോതി, ന നിട്ഠിതായ, സാ ച യ്യ-കാരേ പത്തേ നിട്ഠിതാ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘യ്യ-കാരേ പത്തേ ന ലബ്ഭതീ’’തി.

അനുപാസകോതി ഉപാസകോപി സോ ഭിക്ഖു ന ഹോതി സരണഗമനസ്സാപി പടിപ്പസ്സദ്ധത്താതി വദന്തി. ‘‘അനോദിസ്സ ധമ്മം കഥേന്തസ്സാ’’തി ഇമിനാ ഓദിസ്സ കഥേന്തേന ഓകാസം കാരേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. ആപത്തിം ദേസേത്വാതി ഓകാസാകാരാപനാപത്തിം ദേസേത്വാ. യം ചോദേതി, തസ്സ ഉപസമ്പന്നോതി സങ്ഖ്യുപഗമനം, തസ്മിം സുദ്ധസഞ്ഞിതാ വേമതികതാ വാ, യേന പാരാജികേന ചോദേതി, തസ്സ ദിട്ഠാദിവസേന അമൂലകതാ, ചാവനാധിപ്പായേന ‘‘ത്വം പാരാജികോ’’തിആദിനാ നിയമേത്വാ സമ്മുഖാ ചോദനാ ചോദാപനാ, തസ്സ തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.