൨. സങ്ഘാദിസേസകണ്ഡോ

൧. സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൩൪. തേരസകസ്സാതി തേരസ സിക്ഖാപദാനി പരിമാണാനി അസ്സാതി തേരസകോ, കണ്ഡോ, തസ്സ. സമഥേ വിപസ്സനായ വാ അഭിരതിരഹിതോ ഇധ അനഭിരതോ, ന പബ്ബജ്ജായാതി ആഹ ‘‘വിക്ഖിത്തചിത്തോ’’തി. വിക്ഖിത്തതായ കാരണമാഹ കാമരാഗാഇച്ചാദി.

൨൩൫. അബ്ബോഹാരികാതി സീലവിപത്തിവോഹാരം നാരഹതീതി കത്വാ വുത്തം. അകുസലഭാവേ പനസ്സാ അബ്ബോഹാരതാ നത്ഥി.

൨൩൬-൭. ചേതനാ-സദ്ദതോ വിസും സം-സദ്ദസ്സ അത്ഥാഭാവം ഇക-പച്ചയസ്സ ച അത്ഥവന്തതം ദസ്സേതും സഞ്ചേതനാ വാതിആദി ദുതിയവികപ്പോ വുത്തോ. സിഖാപ്പത്തോ അത്ഥോതി അധിപ്പേതത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. ആസയഭേദതോതി പിത്തസേമ്ഹപുബ്ബലോഹിതാനം ചതുന്നം ആസയാനം ഭേദേന. ധാതുനാനത്തതോതി രസരുഹിരാദീനം സത്തന്നം, പഥവാദീനം വാ ചതുന്നം ധാതൂനം നാനത്തേന. വത്ഥിസീസന്തി മുത്തവത്ഥിതോ മത്ഥകപസ്സം. ഹത്ഥിമദചലനം നാമഞ്ച സമ്ഭവോതി ആഹ ‘‘സമ്ഭവോ നിക്ഖമതീ’’തി. സമ്ഭവവേഗന്തി സമ്ഭവസ്സ ഠാനതോ ചവിത്വാ ദകസോതാഭിമുഖം ഓതരണേന സഞ്ജാതസരീരക്ഖോഭവേഗം. ബാഹുസീസന്തി ഖന്ധപ്പദേസം. ദസ്സേസീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ഹേതുത്ഥോ, തേന യസ്മാ കണ്ണചൂളികാഹി സമ്ഭവോ നിക്ഖമതി…പേ… സമ്ഭവഞ്ച ദസ്സേസി, തസ്മാ തതിയസ്സ ഭാസിതം സുഭാസിതന്തി ഏവം യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ദകസോതന്തി മുത്തസ്സ വത്ഥിതോ നിക്ഖമനമഗ്ഗം, അങ്ഗജാതപ്പദേസന്തി വുത്തം ഹോതി. സുക്കഞ്ച നാമേതം രസരുഹിരാദിസത്തദേഹധാതൂസു മജ്ഝിമധാതുചതുജം അട്ഠിമിഞ്ജാദി വിയ പഥവീധാതുസങ്ഗഹിതം ആഹാരൂപജീവീനം സകലകായഗതം അതിദഹരദാരകാനമ്പി അത്ഥേവ, തം പന പന്നരസസോളസവസ്സുദ്ദേസതോ പട്ഠായ സത്താനം സമുപ്പജ്ജനകകാമരാഗേഹേവ ഠാനതോ ചലതി, ചലിതഞ്ച ആപോധാതുഭാവേന ചിത്തജമേവ ഹുത്വാ ദകസോതം ഓതരതി, ദകസോതതോ പന പട്ഠായ ചിത്തപച്ചയഉതുജം ഹോതി മത്ഥലുങ്ഗതോ ചലിതസിങ്ഘാണികാ വിയ. യേസം പന സമുച്ഛേദനവിക്ഖമ്ഭനാദീഹി രാഗപരിയുട്ഠാനം നത്ഥി, തേസം സുക്കവിസ്സട്ഠി ന സിയാ. ഇതി യഥാഠാനതോ സുക്കസ്സ വിസ്സട്ഠിയേവ രാഗചിത്തസമുട്ഠാനാ, ന പകതിരൂപം, തേനേവ കഥാവത്ഥുഅട്ഠകഥായം (കഥാ. അട്ഠ. ൩൦൭) ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠി നാമ രാഗസമുട്ഠാനാ ഹോതീ’’തി സുക്കസ്സ വിസ്സട്ഠി ഏവ രാഗസമുട്ഠാനാ വുത്താ, ന പകതിരൂപം. ഛന്നം പന കാമാവചരദേവാനം വിജ്ജമാനാപി സുക്കധാതു ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിവസേന പരിയുട്ഠിതരാഗേനാപി ഠാനതോ ന ഗളതി, യഥാഠാനേ ഏവ ഠത്വാ കിഞ്ചി വികാരം ആപജ്ജമാനാ തങ്ഖണികപരിളാഹവൂപസമാവഹാ മേഥുനകിച്ചനിട്ഠാപിതാ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. കേചി പന ‘‘കായസമ്ഫസ്സസുഖമേവ തേസം കാമകിച്ച’’ന്തി വദന്തി. ഖീണാസവാനം പന അനാഗാമീനഞ്ച സബ്ബസോ കാമരാഗാഭാവേന സുക്കധാതുവികാരമ്പി നാപജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം. രൂപീബ്രഹ്മാനം പന വിക്ഖമ്ഭിതകാമരാഗേന ജനിതത്താ അനാഹാരൂപജീവിതത്താ ച സബ്ബഥാ സുക്കധാതുപി നത്ഥേവ. തഥേവാതി മോചനസ്സാദേന നിമിത്തേ ഉപക്കമതോതിആദിം അതിദിസതി. ‘‘വിസ്സട്ഠീതി ഠാനാചാവനാ വുച്ചതീ’’തി പദഭാജനേ (പാരാ. ൨൩൭) വുത്തത്താ ‘‘ദകസോതം ഓതിണ്ണമത്തേ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ആഹ ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാതിആദി. ഏത്ഥാതി തീസുപി വാദേസു. അധിവാസേത്വാതി നിമിത്തേ ഉപക്കമിത്വാ പുന വിപ്പടിസാരേ ഉപ്പന്നേ മോചനസ്സാദം വിനോദേത്വാ. അന്തരാ നിവാരേതുന്തി അത്തനോ നിമിത്തേ കതൂപക്കമേന ഠാനാ ചുതം ദകസോതം ഓതരിതും അദത്വാ അന്തരാ നിവാരേതും. മോചനസ്സാദേന ഹത്ഥപരികമ്മാദിം കരോന്തസ്സ മുത്തേപി ദുക്കടമേവ, നിമിത്തേ ഉപക്കമാഭാവതോ പന സങ്ഘാദിസേസോ ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹത്ഥ…പേ… അനാപത്തീ’’തി. ദകസോതോരോഹണഞ്ചേത്ഥാതിആദിനാ വുത്തവിനിച്ഛയം സന്ധായ ‘‘അയം സബ്ബാചരിയസാധാരണവിനിച്ഛയോ’’തി വുത്തം.

ഖോഭകരണപച്ചയോ നാമ വിസഭാഗഭേസജ്ജസേനാസനാഹാരാദിപച്ചയോ. നാനാവിധം സുപിനന്തി ഖുഭിതവാതാദിധാതൂനം അനുഗുണം. അനുഭൂതപുബ്ബന്തി പുബ്ബേ ഭൂതപുബ്ബം മനസാ പരികപ്പിതപുബ്ബഞ്ച. സഗ്ഗനരകദേസന്തരാദീനമ്പി ഹി സങ്ഗഹേത്വാ വുത്തം. അത്ഥകാമതായ വാ അനത്ഥകാമതായ വാതി ഇദം ദേവതാനം ഹിതാഹിതാധിപ്പായതം ദസ്സേതും വുത്തം. അത്ഥായ വാ അനത്ഥായ വാതി സഭാവതോ ഭവിതബ്ബം ഹിതാഹിതം സന്ധായ വുത്തം. നനു ദേവതാഹി ഉപസംഹരിയമാനാനി ആരമ്മണാനി പരമത്ഥതോ നത്ഥി, കഥം താനി പുരിസോ പസ്സതി, ദേവതാ വാ താനി അവിജ്ജമാനാനി ഉപസംഹരന്തീതി ചോദനം മനസി കത്വാ ആഹ സോ താസന്തിആദി. തേന ‘‘ഏവമേസോ പരികപ്പതൂ’’തി ദേവതാഹി ചിന്തിതമത്തേന സുപന്തസ്സ ചിത്തം ഭവങ്ഗസന്തതിതോ നിപതിത്വാ ദേവതാഹി ചിന്തിതനിയാമേനേവ പരികപ്പമാനം പവത്തതി, ഏവം തേന പരികപ്പമാനാനി ആരമ്മണാനി ദേവതാഹി ഉപസംഹടാനി നാമ ഹോന്തി, താനി ച സോ ദേവതാനുഭാവേന പസ്സതി നാമാതി ദസ്സേതി. ബോധിസത്തമാതാ വിയ പുത്തപടിലാഭനിമിത്തന്തിആദീസു ബോധിസത്തസ്സ ഗബ്ഭോക്കന്തിദിവസേ മഹാമായാദേവിയാ അത്തനോ ദക്ഖിണപസ്സേന ഏകസ്സ സേതവരവാരണസ്സ അന്തോകുച്ഛിപവിട്ഠഭാവദസ്സനം പുത്തപടിലാഭനിമിത്തം സുപിനം നാമ. അമ്ഹാകം പന ബോധിസത്തസ്സ ‘‘സ്വേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സതീ’’തി ചാതുദ്ദസിയം പക്ഖസ്സ രത്തിവിഭായനകാലേ ഹിമവന്തം ബിബ്ബോഹനം കത്വാ പുരത്ഥിമപച്ഛിമസമുദ്ദേസു വാമദക്ഖിണഹത്ഥേ ദക്ഖിണസമുദ്ദേ പാദേ ച ഓദഹിത്വാ മഹാപഥവിയാ സയനം ഏകോ, ദബ്ബതിണസങ്ഖാതായ തിരിയാ നാമ തിണജാതിയാ നങ്ഗലമത്തരത്തദണ്ഡായ നാഭിതോ ഉഗ്ഗതായ ഖണേന അനേകയോജനസഹസ്സം നഭം ആഹച്ച ഠാനം ഏകോ, സേതാനം കണ്ഹസീസാനം കിമീനം പാദേഹി ഉസ്സക്കിത്വാ യാവ ജാണുമണ്ഡലം ആഹച്ച ഠാനം ഏകോ, നാനാവണ്ണാനം ചതുന്നം സകുണാനം ചതൂഹി ദിസാഹി ആഗന്ത്വാ പാദമൂലേ സേതവണ്ണതാപജ്ജനം ഏകോ, ബോധിസത്തസ്സ മഹതോ മീള്ഹപബ്ബതസ്സ ഉപരി അലിമ്പമാനസ്സ ചങ്കമനം ഏകോതി ഇമേ പഞ്ച മഹാസുപിനാ നാമ, ഇമേ ച യഥാക്കമം സമ്ബോധിയാ, ദേവമനുസ്സേസു അരിയമഗ്ഗപ്പകാസനസ്സ, ഗിഹീനഞ്ച സരണൂപഗമനസ്സ, ഖത്തിയാദിചതുവണ്ണാനം പബ്ബജിത്വാ അരഹത്തപടിലാഭസ്സ, ചതുന്നം പച്ചയാനം ലാഭേ അലിത്തഭാവസ്സ ച പുബ്ബനിമിത്താനീതി വേദിതബ്ബം. സോളസ സുപിനാ പാകടാ ഏവ. ഏകന്തസച്ചമേവാതി ഫലനിയമുപ്പത്തിതോ വുത്തം. ദസ്സനം പന സബ്ബത്ഥ വിപല്ലത്ഥമേവ. ധാതുക്ഖോഭാദീസു ചതൂസു മൂലകാരണേസു ദ്വീഹി തീഹിപി കാരണേഹി കദാചി സുപിനം പസ്സന്തീതി ആഹ ‘‘സംസഗ്ഗഭേദതോ’’തി. സുപിനഭേദോതി സച്ചാസച്ചത്ഥതാഭേദോ.

രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണന്തി ഏത്ഥ കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്തതോ അഞ്ഞരൂപമേവ വിഞ്ഞാണസ്സ നിമിത്തന്തി രൂപനിമിത്തം, തം ആദി യേസം സത്തനിമിത്താദീനം താനി രൂപനിമിത്താദീനി ആരമ്മണാനി യസ്സ ഭവങ്ഗചിത്തസ്സ തം രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണം. ഈദിസാനീതി രൂപനിമിത്താദിആരമ്മണാനി രാഗാദിസമ്പയുത്താനി ച. സബ്ബോഹാരികചിത്തേനാതി പടിബുദ്ധസ്സ പകതിവീഥിചിത്തേന. കോ നാമ പസ്സതീതി സുത്തപടിബുദ്ധഭാവവിയുത്തായ ചിത്തപ്പവത്തിയാ അഭാവതോ സുപിനം പസ്സന്തോ നാമ ന സിയാതി അധിപ്പായോ, തേനാഹ ‘‘സുപിനസ്സ അഭാവോവ ആപജ്ജതീ’’തി. കപിമിദ്ധപരേതോതി ഇമിനാ നിദ്ദാവസേന പവത്തമാനഭവങ്ഗസന്തതിബ്യവഹിതായ കുസലാകുസലായ മനോദ്വാരവീഥിയാ ച പസ്സതീതി ദസ്സേതി, തേനാഹ യാ നിദ്ദാതിആദി. ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോതി കുസലാകുസലസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി അന്തേഹി മുത്തോ. ആവജ്ജനതദാരമ്മണക്ഖണേതി സുപിനേ പഞ്ചദ്വാരവീഥിയാ അഭാവതോ മനോദ്വാരേ ഉപ്പജ്ജനാരഹം ഗഹേത്വാ വുത്തം.

ഏത്ഥ ച സുപിനന്തേപി തദാരമ്മണവചനതോ അനുഭൂതേസു സുതപുബ്ബേസു വാ രൂപാദീസു പുരാപത്തിഭാവേന പരികപ്പേത്വാ വിപല്ലാസതോ പവത്തമാനാപി കാമാവചരവിപാകധമ്മാ പരിത്തധമ്മേ നിസ്സായ പരികപ്പേത്വാ പവത്തത്താ പരിത്താരമ്മണാ വുത്താ, ന പന സരൂപതോ പരിത്തധമ്മേ ഗഹേത്വാ പവത്തത്താ ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം. ഏവഞ്ച ഇത്ഥിപുരിസാദിആകാരം ആരോപേത്വാ പവത്തമാനാനം രാഗാദിസവിപാകധമ്മാനമ്പി തേസം ആരമ്മണം ഗഹേത്വാ ഉപ്പന്നാനം പടിസന്ധാദിവിപാകാനമ്പി പരിത്താരമ്മണതാ കമ്മനിമിത്താരമ്മണതാ ച ഉപപന്നാ ഏവ ഹോതി. വത്ഥുധമ്മവിനിമുത്തം പന സമ്മുതിഭൂതം കസിണാദിപടിഭാഗാരമ്മണം ഗഹേത്വാ ഉപ്പന്നാ ഉപചാരപ്പനാദിവസപ്പവത്താ ചിത്തചേതസികധമ്മാ ഏവ പരിത്തത്തികേ (ധ. സ. തികമാതികാ ൧൨) ന വത്തബ്ബാരമ്മണാതി ഗഹേതബ്ബാ.

സ്വായന്തി സുപിനോ. വിപല്ലാസേന പരികപ്പിതപരിത്താരമ്മണത്താ ‘‘ദുബ്ബലവത്ഥുകത്താ’’തി വുത്തം, അവിജ്ജമാനാരമ്മണേ അവസവത്തിതോതി അധിപ്പായോ, തേനാഹ അവിസയേ ഉപ്പന്നത്താതിആദി.

ആപത്തിനികായസ്സാതി ഇദം സങ്ഘാദിസേസോതി പുല്ലിങ്ഗ-സദ്ദസ്സ അനുരൂപവസേന വുത്തം. അസ്സാതി അസ്സ ആപത്തിനികായസ്സ, വുട്ഠാപേതും ഇച്ഛിതസ്സാതി അത്ഥോ, തേനാഹ കിം വുത്തന്തിആദി. രുള്ഹിസദ്ദേനാതി ഏത്ഥ സമുദായേ നിപ്ഫന്നസ്സാപി സദ്ദസ്സ തദേകദേസേപി പസിദ്ധി ഇധ രുള്ഹീ നാമ, തായ രുള്ഹിയാ യുത്തോ സദ്ദോ രുള്ഹീസദ്ദോ, തേന. രുള്ഹിയാ കാരണമാഹ അവയവേഇച്ചാദിനാ.

കാലഞ്ചാതി ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ’’തിആദിനാ ദസ്സിതകാലഞ്ച, ‘‘രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ’’തി വുത്തേ രാഗൂപത്ഥമ്ഭേ ജാതേ തസ്മിം കാലേ മോചേതീതി അത്ഥതോ കാലോ ഗമ്മതി. നവമസ്സ അധിപ്പായസ്സാതി വീമംസാധിപ്പായസ്സ. വത്ഥൂതി വിസയം.

൨൩൮. ലോമാ ഏതേസം സന്തീതി ലോമസാ, ബഹുലോമപാണകാ.

൨൩൯. മോചനേനാതി മോചനപ്പയോഗേന. മോചനസ്സാദസമ്പയുത്തായാതി ഏത്ഥ മോചനിച്ഛാവ മോചനസ്സാദോ, തേന സമ്പയുത്താ ചേതനാ മോചനസ്സാദചേതനാതി അത്ഥോ, ന പന മോചനേ അസ്സാദം സുഖം പത്ഥേന്തിയാ ചേതനായാതി ഏവം അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ, ഇതരഥാ സുഖത്ഥായ മോചേന്തസ്സേവ ആപത്തി, ന ആരോഗ്യാദിഅത്ഥായാതി ആപജ്ജതി. തസ്മാ ആരോഗ്യാദീസു യേന കേനചി അധിപ്പായേന മോചനിച്ഛായ ചേതനായാതി അത്ഥോവ ഗഹേതബ്ബോ.

൨൪൦. വായമതോതി അങ്ഗജാതേ കായേന ഉപക്കമതോ. ദ്വേ ആപത്തിസഹസ്സാനീതി ഖണ്ഡചക്കാദീനി അനാമസിത്വാവ വുത്തം, ഇച്ഛന്തേന പന ഖണ്ഡചക്കാദിഭേദേനാപി ഗണനാ കാതബ്ബാ. ഏകേന പദേനാതി ഗേഹസിതപേമപദേന. തഥേവാതി മോചനസ്സാദചേതനായ ഏവ ഗാള്ഹം പീളനാദിപ്പയോഗം അവിജഹിത്വാ സുപനേന സങ്ഘാദിസേസോതി വുത്തം. സുദ്ധചിത്തോതി മോചനസ്സാദസ്സ നിമിത്തേ ഊരുആദീഹി കതഉപക്കമസ്സ വിജഹനം സന്ധായ വുത്തം. തേന അസുഭമനസികാരാഭാവേപി പയോഗാഭാവേനേവ മോചനേപി അനാപത്തി ദീപിതാതി വേദിതബ്ബാ.

തേന ഉപക്കമേന മുത്തേതി മുച്ചമാനം വിനാ അഞ്ഞസ്മിമ്പി സുക്കേ ഠാനതോ മുത്തേ. യദി പന ഉപക്കമേ കതേപി മുച്ചമാനമേവ ദകസോതം ഓതരതി, ഥുല്ലച്ചയമേവ പയോഗേന മുത്തസ്സ അഭാവാ. ജഗ്ഗനത്ഥായാതി ചീവരാദീസു ലിമ്പനപരിഹാരായ ഹത്ഥേന അങ്ഗജാതഗ്ഗഹണം വട്ടതി, തപ്പയോഗോ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അനോകാസന്തി അങ്ഗജാതപ്പദേസം.

൨൬൨. സുപിനന്തേന കാരണേനാതി സുപിനന്തേ പവത്തഉപക്കമഹേതുനാ. ആപത്തിട്ഠാനേയേവ ഹി അയം അനാപത്തി അവിസയത്താ വുത്താ. തേനാഹ ‘‘സചസ്സ വിസയോ ഹോതി നിച്ചലേന ഭവിതബ്ബ’’ന്തിആദി.

൨൬൩. വിനീതവത്ഥുപാളിയം അണ്ഡകണ്ഡുവനവത്ഥുസ്മിം മോചനാധിപ്പായേന അണ്ഡചലനേന അങ്ഗജാതസ്സാപി ചലനതോ നിമിത്തേ ഉപക്കമോ ഹോതീതി സങ്ഘാദിസേസോ വുത്തോ. യഥാ പന അങ്ഗജാതം ന ചലതി, ഏവം അണ്ഡമേവ കണ്ഡുവനേന ഫുസന്തസ്സ മുത്തേപി അനാപത്തി അണ്ഡസ്സ അനങ്ഗജാതത്താ.

൨൬൪. വത്ഥിന്തി അങ്ഗജാതസീസച്ഛാദകചമ്മം. ഉദരം താപേന്തസ്സ…പേ… അനാപത്തിയേവാതി ഉദരതാപനേന അങ്ഗജാതേപി തത്തേ താവത്തകേന നിമിത്തേ ഉപക്കമോ കതോ നാമ ന ഹോതീതി വുത്തം.

൨൬൫. ഏഹി മേ ത്വം, ആവുസോ, സാമണേരാതി വത്ഥുസ്മിം അഞ്ഞം ആണാപേതു, തേന കരിയമാനസ്സ അങ്ഗജാതചലനസ്സ മോചനസ്സാദേന സാദിയനതോ തം ചലനം ഭിക്ഖുസ്സ സാദിയനചിത്തസമുട്ഠിതമ്പി ഹോതീതി സുക്കവിസ്സട്ഠിപച്ചയസ്സ അങ്ഗജാതചലനസ്സ ഹേതുഭൂതാ അസ്സാദചേതനാവ ആപത്തിയാ അങ്ഗം ഹോതി, ന ആണാപനവാചാ തസ്സാ പവത്തിക്ഖണേ സങ്ഘാദിസേസസ്സ അസിജ്ഝനതോ. ഏവം ആണാപേത്വാപി യോനിസോമനസികാരേന മോചനസ്സാദം പടിവിനോദേന്തസ്സ ആപത്തിഅസമ്ഭവതോ ഇദം സിക്ഖാപദം അനാണത്തികം, കായകമ്മം, കിരിയസമുട്ഠാനഞ്ച ജാതന്തി ഗഹേതബ്ബം, ആണാപനവാചായ പന ദുക്കടം ആപജ്ജതി. യോ പന പരേന അനാണത്തേന ബലക്കാരേനാപി കരിയമാനപ്പയോഗം മോചനസ്സാദേന സാദിയതി, തസ്സാപി മുത്തേ പഠമപാരാജികേ വിയ സങ്ഘാദിസേസോവ, അമുത്തേ ഥുല്ലച്ചയം. മോചനസ്സാദേ ചേതനായ പന അസതി കായസംസഗ്ഗരാഗേന സാദിയന്തസ്സാപി മുത്തേപി സങ്ഘാദിസേസേന അനാപത്തീതി ആചരിയാ വദന്തി, തഞ്ച യുത്തമേവ.

൨൬൬. കായത്ഥമ്ഭനവത്ഥുസ്മിം ചലനവസേന യഥാ അങ്ഗജാതേ ഉപക്കമോ സമ്ഭവതി, തഥാ വിജമ്ഭിതത്താ ആപത്തി വുത്താ.

ഉപനിജ്ഝായനവത്ഥുസ്മിം അങ്ഗജാതന്തി ജീവമാനഇത്ഥീനം പസ്സാവമഗ്ഗോവ അധിപ്പേതോ, നേതരോ.

൨൬൭. പുപ്ഫാവലീതി കീളാവിസേസോ. തം കിര കീളന്താ നദീആദീസു ഛിന്നതടം ഉദകേന ചിക്ഖല്ലം കത്വാ തത്ഥ ഉഭോ പാദേ പസാരേത്വാ നിസിന്നാ പതന്തി, ‘‘പുപ്ഫാവലിയ’’ന്തിപി പാഠോ. പവേസേന്തസ്സാതി പയോജകത്തേന ദ്വികമ്മികത്താ ‘‘വാലികം അങ്ഗജാത’’ന്തി ഉഭയത്ഥാപി ഉപയോഗവചനം കതം. ചേതനാ, ഉപക്കമോ, മുച്ചനന്തി ഇമാനേത്ഥ തീണി അങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

സുക്കവിസ്സട്ഠിസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൬൯. ദുതിയേ കേസുചി വാതപാനേസു വിവടേസു ബഹിപി അന്ധകാരത്താ ആലോകോ ന പവിസതി, വിവടകവാടേന അഞ്ഞതോ ആഗച്ഛന്തസ്സ ആലോകസ്സ നിവാരണതോ കവാടസ്സ പിട്ഠിപസ്സേ ഘനന്ധകാരോവ ഹോതി, താദിസാനി സന്ധായ ‘‘യേസു വിവടേസു അന്ധകാരോ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം.

ബ്രാഹ്മണീ അത്തനോ അങ്ഗമങ്ഗാനം പരാമസനക്ഖണേ അനാചാരാനുകൂലാ ഹുത്വാ ന കിഞ്ചി വത്വാ ഭിക്ഖുനോ വണ്ണഭണനക്ഖണേ വുത്തത്താ ആഹ ‘‘പബ്ബജിതുകാമോ മഞ്ഞേതി സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി, പബ്ബജിതുകാമോ വിയാതി സല്ലക്ഖേത്വാതി അത്ഥോ. കുലിത്ഥീനം ഏവം പരേഹി അഭിഭവനം നാമ അച്ചന്താവമാനോതി ആഹ ‘‘അത്തനോ വിപ്പകാര’’ന്തി.

൨൭൦. ഓതിണ്ണസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനപക്ഖം സന്ധായ ‘‘യക്ഖാദീഹീ’’തിആദി വുത്തം, കത്തുസാധനപക്ഖം സന്ധായ ‘‘കൂപാദീനീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്മിം വത്ഥുസ്മിന്തി ഇത്ഥിസരീരസങ്ഖാതേ വത്ഥുസ്മിം.

൨൭൧. അസ്സാതി ഹത്ഥഗ്ഗാഹാദികസ്സ സബ്ബസ്സ.

൨൭൩. ഏതേസം പദാനന്തി ആമസനാദിപദാനം. ഇത്ഥിസഞ്ഞീതി മനുസ്സിത്ഥിസഞ്ഞീ. നം-സദ്ദസ്സ കായവിസേസനഭാവേന ഏതം കായന്തി അത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഓമസന്തോ…പേ… ഏകാവ ആപത്തീതി അനിവത്ഥം സന്ധായ വുത്തം, ന നിവത്ഥം. സനിവത്ഥായ പന മത്ഥകതോ പട്ഠായ ഹത്ഥം ഓതാരേന്തസ്സ നിവത്ഥസാടകോപരി ഹത്ഥേ ആരുള്ഹേ ഥുല്ലച്ചയം. സാടകതോ ഹത്ഥം ഓതാരാപേത്വാ ജങ്ഘതോ പട്ഠായ ഓമസന്തസ്സ പുന സങ്ഘാദിസേസോ.

യഥാനിദ്ദിട്ഠനിദ്ദേസേതി യഥാവുത്തകായസംസഗ്ഗനിദ്ദേസേ. തേനാതി യേന കാരണേന വത്ഥുസഞ്ഞാദയോ ഹോന്തി, തേന കാരണേന. യഥാവുത്തസിക്ഖാപദനിദ്ദേസേ വുത്തം ഗരുകം ഭിക്ഖുനോ കരേയ്യ പകാസേയ്യാതി യോജനാ.

സഞ്ഞായ വിരാഗിതമ്ഹീതി സഞ്ഞായ വിരദ്ധായ. ഇദം നാമ വത്ഥുന്തി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ആഗതം, അനാഗതഞ്ച യം കിഞ്ചി സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകം ഫുസന്തസ്സ അനാപത്തിഅഭാവം സന്ധായ വുത്തം.

സാരത്തന്തി കായസംസഗ്ഗരാഗേനേവ സാരത്തം. വിരത്തന്തി കായസംസഗ്ഗരാഗരഹിതം മാതുആദിം സന്ധായ വദതി. ദുക്കടന്തി മാതുപേമാദിവസേന ഗണ്ഹന്തസ്സ വസേന വുത്തം, വിരത്തമ്പി ഇത്ഥിം കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഗണ്ഹന്തസ്സ പന സങ്ഘാദിസേസോ ഏവ. ഇമായ പാളിയാ സമേതീതി സമ്ബന്ധോ. കഥം സമേതീതി ചേ? യദി ഹി ‘‘ഇത്ഥിയാ കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ഇത്ഥിസഞ്ഞാ വിരാഗിതാ ഭവേയ്യ. കായപ്പടിബദ്ധഗ്ഗഹണേപി ഥുല്ലച്ചയേനാപി ന ഭവിതബ്ബം ഇത്ഥിസഞ്ഞായ ഏവ പാളിയം (പാരാ. ൨൭൬) ഥുല്ലച്ചയസ്സ വുത്തത്താ, തസ്മാ ‘‘ഇത്ഥിയാ കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി കായം ഗണ്ഹന്തസ്സ ഇത്ഥിസഞ്ഞാ വിരാഗിതാ നാമ ന ഹോതീതി കായപ്പടിബദ്ധം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി കായം ഗണ്ഹതോ ഇത്ഥിസഞ്ഞായ ചേവ കായസംസഗ്ഗരാഗസ്സ ച കായഗ്ഗഹണസ്സ ച സമ്ഭവാ യഥാവത്ഥുകം സങ്ഘാദിസേസമേവ ആപജ്ജതീ’’തി മഹാസുമത്ഥേരേന വുത്തവാദോവ ഇമായ പാളിയാ സമേതി. അട്ഠകഥായഞ്ഹി ‘‘സമ്ബഹുലാ ഇത്ഥിയോ ബാഹാഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഗണ്ഹാമീ’’തി സഞ്ഞായ പരിക്ഖിപതോ മജ്ഝഗതാനം വസേന ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം. ന ഹി തസ്സ ‘‘മജ്ഝഗതാ ഇത്ഥിയോ കായപ്പടിബദ്ധേന ഗണ്ഹാമീ’’തി സഞ്ഞാ അത്ഥി, തസ്മാ അട്ഠകഥായപി സമേതീതി ഗഹേതബ്ബം. നീലേന ദുവിഞ്ഞേയ്യഭാവതോ കാളിത്ഥീ വുത്താ.

൨൭൯. സേവനാധിപ്പായോതി ഫസ്സസുഖസേവനാധിപ്പായോ. കായപ്പടിബദ്ധാമസനവാരേ കായപ്പടിബദ്ധവസേന ഫസ്സപടിവിജാനനം വേദിതബ്ബം. ചിത്തുപ്പാദമത്തേ ആപത്തിയാഭാവതോ അനാപത്തീതി ഇദം കായസംസഗ്ഗരാഗമത്തേന കായചലനസ്സ അനുപ്പത്തിതോ ഇത്ഥിയാ കരിയമാനകായചലനം സാദിയതോപി പയോഗാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. പഠമപാരാജികേ പന പരേഹി ഉപക്കമിയമാനസ്സ അഭാവതോ സേവനാധിപ്പായേ ഉപ്പന്നേ തേന അധിപ്പായേന അങ്ഗജാതക്ഖോഭോ സയമേവ അവസ്സം സഞ്ജായതി, സോ ച തേന കതോ നാമ ഹോതീതി പാരാജികം വുത്തം, തേനേവ നയേന പഠമസങ്ഘാദിസേസേപി പരേന കരിയമാനപയോഗസാദിയമാനേപി അങ്ഗജാതക്ഖോഭസമ്ഭവേന ആപത്തി ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ചതുത്ഥേതി ‘‘ന ച കായേന വായമതി, ന ച ഫസ്സം പടിവിജാനാതീ’’തി ഇമസ്മിം വാരേ. ഫസ്സപടിവിജാനനമ്പീതി അപി-സദ്ദേന തതിയവാരേ വിയ വായാമോപി നത്ഥീതി ദസ്സേതി. നിസ്സഗ്ഗിയേന നിസ്സഗ്ഗിയാമസനേ വിയാതി ഇദം പന ഫസ്സപടിവിജാനനാഭാവമത്തസ്സേവ നിദസ്സനം, ന പയോഗാഭാവസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം. മോക്ഖാധിപ്പായോതി ഏത്ഥ ചിത്തസ്സ ലഹുപരിവത്തിതായ അന്തരന്തരാ കായസംസഗ്ഗരാഗേ സമുപ്പന്നേപി മോക്ഖാധിപ്പായസ്സ അവിച്ഛിന്നതായ അനാപത്തിയേവ, വിച്ഛിന്നേ പന തസ്മിം ആപത്തി ഏവ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാനയോ.

൨൮൧. ഏത്ഥ ഗണ്ഹാഹീതി ന വത്തബ്ബാതി ഗേഹസിതപേമേന കായപ്പടിബദ്ധേന ഫുസനേ ദുക്കടം സന്ധായ വുത്തം, കാരുഞ്ഞേന പന വത്ഥാദിം ഗഹേതും അസക്കോന്തിം ‘‘ഗണ്ഹാ’’തി വദന്തസ്സാപി അവസസഭാവപ്പത്തം ഉദകേ നിമുജ്ജന്തിം കാരുഞ്ഞേന സഹസാ അനാമാസന്തി അചിന്തേത്വാ കേസാദീസു ഗഹേത്വാ മോക്ഖാധിപ്പായേന ആകഡ്ഢതോപി അനാപത്തിയേവ. ന ഹി മീയമാനം മാതരം ഉക്ഖിപിതും ന വട്ടതി. അഞ്ഞാതികായ ഇത്ഥിയാപി ഏസേവ നയോ. ഉക്കട്ഠായ മാതുയാപി ആമാസോ ന വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘മാതര’’ന്തി വുത്തം. തസ്സാ കാതബ്ബം പന അഞ്ഞാസമ്പി ഇത്ഥീനം കരോന്തസ്സാപി അനാപത്തിയേവ അനാമാസത്തേ വിസേസാഭാവാ.

തിണണ്ഡുപകന്തി ഹിരിവേരാദിമൂലേഹി കേസാലങ്കാരത്ഥായ കതചുമ്ബടകം. പരിവത്തേത്വാതി അത്തനോ നിവാസനാദിഭാവതോ അപനേത്വാ. പൂജാദിഅത്ഥം പന താവകാലികമ്പി ആമസിതും വട്ടതി. സീസപസാധനകദന്തസൂചിആദീതി ഇദം സീസാലങ്കാരത്ഥായ പടപിലോതികാദീഹി കതം സീസപസാധനകഞ്ചേവ ദന്തസൂചിആദി ചാതി ദ്വിധാ യോജേത്വാ സീസപസാധനം സിപാടികോപകരണത്ഥായ ചേവ ദന്തസൂചിഉപകരണത്ഥായ ച ഗഹേതബ്ബന്തി യഥാക്കമം അത്ഥം ദസ്സേതി. കേസകലാപം ബന്ധിത്വാ തത്ഥ തിരിയം പവേസനത്ഥായ കതാ ദന്തസൂചി ഏവ സീസപസാധനകദന്തസൂചീതി ഏകമേവ കത്വാ സിപാടികായ പക്ഖിപിത്വാ പരിഹരിതബ്ബസൂചിയേവ തസ്സ തസ്സ കിച്ചസ്സ ഉപകരണന്തി സിപാടികാസൂചിഉപകരണന്തി ഏവം വാ യോജനാ കാതബ്ബാ. പോത്ഥകരൂപന്തി സുധാദീഹി കതം, പാരാജികവത്ഥുഭൂതാനം തിരച്ഛാനഗതിത്ഥീനം സണ്ഠാനേന കതമ്പി അനാമാസമേവ. ഇത്ഥിരൂപാദീനി ദസ്സേത്വാ കതം, വത്ഥഭിത്തിആദിഞ്ച ഇത്ഥിരൂപം അനാമസിത്വാ വളഞ്ജേതും വട്ടതി. ഏവരൂപേഹി അനാമാസേ കായസംസഗ്ഗരാഗേ അസതി കായപ്പടിബദ്ധേന ആമസതോ ദോസോ നത്ഥി. ഭിന്ദിത്വാതി ഏത്ഥ അനാമാസമ്പി ദണ്ഡപാസാണാദീഹി ഭേദനസ്സ അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ, പാളിയമ്പി ആപദാസു മോക്ഖാധിപ്പായസ്സ ആമസനേപി അനാപത്തിയാ വുത്തത്താ ച. സപ്പിനീആദീഹി വാളമിഗീഹി ച ഗഹിതപാണകാനം മോചനത്ഥായ തം സപ്പിനീആദിം വത്ഥദണ്ഡാദീഹി പരിക്ഖിപിത്വാ ഗഹേതും, മാതുആദിം ഉദകേ മീയമാനം വത്ഥാദീഹി ഗഹേതും, അസക്കോന്തിം കേസാദീസു ഗഹേത്വാ കാരുഞ്ഞേന ഉക്ഖിപിതും വട്ടതീതി അയമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോവ. അട്ഠകഥായം ‘‘ന ത്വേവ ആമസിതബ്ബാ’’തി ഇദം പന വചനം അമീയമാനവത്ഥും സന്ധായ വുത്തന്തി അയം അമ്ഹാകം ഖന്തി.

മഗ്ഗം അധിട്ഠായാതി ‘‘മഗ്ഗോ അയ’’ന്തി മഗ്ഗസഞ്ഞം ഉപ്പാദേത്വാതി അത്ഥോ. പഞ്ഞപേത്വാ ദേന്തീതി ഇദം സാമീചിവസേന വുത്തം, തേഹി പന ആസനം അപഞ്ഞപേത്വാവ നിസീദഥാതി വുത്തേ സയമേവ പഞ്ഞപേത്വാ നിസീദിതുമ്പി വട്ടതി. തത്ഥജാതകാനീതി അച്ഛിന്ദിത്വാ ഭൂതഗാമഭാവേനേവ ഠിതാനി. കീളന്തേനാതി വുത്തത്താ സതി പച്ചയേ ആമസന്തസ്സ അനാപത്തി. ഭിക്ഖുസന്തകം പന പരിഭോഗാരഹം സബ്ബഥാ ആമസിതും ന വട്ടതി ദുരുപചിണ്ണത്താ. അനുപസമ്പന്നാനം ദസ്സാമീതി ഇദം അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഗഹണം സന്ധായ വുത്തം. അത്തനോപി അത്ഥായ പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥി അനാമാസത്താഭാവാ.

മണീതി വേളുരിയാദിതോ അഞ്ഞോ ജോതിരസാദിഭേദോ സബ്ബോപി മണി. വേളുരിയോതി അല്ലവേളുവണ്ണോമണി, ‘‘മജ്ജാരക്ഖി മണ്ഡലവണ്ണോ’’തിപി വദന്തി. സിലാതി മുഗ്ഗമാസവണ്ണാ അതിസിനിദ്ധാ കാളസിലാ, മണിവോഹാരം ആഗതാ രത്തസേതാദിവണ്ണാ സുമട്ഠാപി സിലാ അനാമാസാ ഏവാതി വദന്തി. രജതന്തി കഹാപണമാസാദിഭേദം ജതുമാസാദിം ഉപാദായ സബ്ബം വുത്താവസേസം രൂപിയം ഗഹിതം. ലോഹിതങ്കോതി രത്തമണി. മസാരഗല്ലന്തി കബരവണ്ണോ മണി, ‘‘മരകത’’ന്തിപി വദന്തി. ഭേസജ്ജത്ഥായ പിസിത്വാ യോജിതാനം മുത്താനം രതനഭാവവിരഹതോ ഗഹണക്ഖണേപി രതനാകാരേന അപേക്ഖിതാഭാവാ ‘‘ഭേസജ്ജത്ഥായ പന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. യാവ പന താ മുത്താ രതനരൂപേന തിട്ഠന്തി, താവ ആമസിതും ന വട്ടതി ഏവ. ഏവം അഞ്ഞമ്പി രതനപാസാണം പിസിത്വാ ഭേസജ്ജേ യോജനത്ഥായ ഗഹേതും വട്ടതി ഏവ, ജാതരൂപരജതം പന പിസിത്വാ യോജനഭേസജ്ജത്ഥായപി സമ്പടിച്ഛിതും ന വട്ടതി, ഗഹട്ഠേഹി യോജേത്വാ ദിന്നമ്പി യദി ഭേസജ്ജേ സുവണ്ണാദിരൂപേന തിട്ഠതി, വിയോജേതുഞ്ച സക്കാ, താദിസം ഭേസജ്ജമ്പി ന വട്ടതി. തം അബ്ബോഹാരികത്തം ഗതം ചേ, വട്ടതി. ‘‘ജാതിഫലികം ഉപാദായാ’’തി വുത്തത്താ, സൂരിയകന്തചന്ദകന്താദികം ജാതിപാസാണം മണിമ്ഹി ഏവ സങ്ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ധമനസങ്ഖോ ച ധോതവിദ്ധോ ച രതനമിസ്സോ ചാതി യോജേതബ്ബം. വിദ്ധോതി മണിആദിഭാവേന കതഛിദ്ദോ.

രതനമിസ്സോതി കഞ്ചനലതാദിവിചിത്തോ, മുത്താദിരതനഖചിതോ ച, ഏതേന ധമനസങ്ഖതോ അഞ്ഞോ രതനമിസ്സോവ അനാമാസോതി ദസ്സേതി. സിലായമ്പി ഏസേവ നയോ. പാനീയസങ്ഖോതി ഇമിനാവ ഥാലകാദിആകാരേന കതസങ്ഖമയഭാജനാനി ഭിക്ഖൂനം സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീതി സിദ്ധം. സേസാതി രതനസംയുത്തം ഠപേത്വാ അവസേസാ.

ബീജതോ പട്ഠായാതി ധാതുപാസാണതോ പട്ഠായ. പടിക്ഖിപീതി സുവണ്ണമയധാതുകരണ്ഡകസ്സ, ബുദ്ധരൂപാദിസ്സ ച അത്തനോ സന്തകകരണേ നിസ്സഗ്ഗിയത്താ വുത്തം. ‘‘രൂപിയഛഡ്ഡകട്ഠാനേ’’തി വുത്തത്താ രൂപിയഛഡ്ഡകസ്സ ജാതരൂപരജതം ആമസിത്വാ ഛഡ്ഡേതും വട്ടതീതി സിദ്ധം. കേളാപയിതുന്തി ആമസിത്വാ ഇതോ ചിതോ ച സഞ്ചാരേതും. വുത്തന്തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. കചവരമേവ ഹരിതും വട്ടതീതി ഗോപകാ വാ ഹോന്തു അഞ്ഞേ വാ, ഹത്ഥേന പുഞ്ഛിത്വാ കചവരം അപനേതും വട്ടതി, മലമ്പി പമജ്ജിതും വട്ടതി ഏവാതി വദന്തി, തം അട്ഠകഥായ ന സമേതി കേളായനസദിസത്താ. ആരകൂടലോഹന്തി സുവണ്ണവണ്ണോ കിത്തിമലോഹവിസേസോ. തിവിധഞ്ഹി കിത്തിമലോഹം കംസലോഹം വട്ടലോഹം ഹാരകൂടലോഹന്തി. തത്ഥ തിപുതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം കംസലോഹം നാമ. സീസതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം വട്ടലോഹം. രസതമ്ബേ മിസ്സേത്വാ കതം ഹാരകൂടലോഹം നാമ. തം പന ‘‘ജാതരൂപഗതിക’’ന്തി വുത്തത്താ ഉഗ്ഗണ്ഹതോ നിസ്സഗ്ഗിയമ്പി ഹോതീതി കേചി വദന്തി. രൂപിയേസു പന അഗണിതത്താ നിസ്സഗ്ഗിയം ന ഹോതി, ആമസനേ, സമ്പടിച്ഛനേ ച ദുക്കടമേവാതി വേദിതബ്ബം. സബ്ബകപ്പിയോതി യഥാവുത്തസുവണ്ണാദിമയാനം സേനാസനപരിക്ഖാരാനം ആമസനഗോപനാദിവസേന പരിഭോഗോ സബ്ബഥാ കപ്പിയോതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ‘‘ഭിക്ഖൂനം ധമ്മവിനയവണ്ണനട്ഠാനേ’’തി വുത്തത്താ സങ്ഘികമേവ സുവണ്ണാദിമയം സേനാസനം, സേനാസനപരിക്ഖാരാ ച വട്ടന്തി, ന പുഗ്ഗലികാനീതി ഗഹേതബ്ബം.

ഭിന്ദിത്വാതി പഠമമേവ അനാമസിത്വാ പാസാണാദിനാ കിഞ്ചിമത്തം ഭേദം കത്വാ പച്ഛാ കപ്പിയഭണ്ഡത്ഥായ അധിട്ഠഹിത്വാ ഹത്ഥേന ഗഹേതും വട്ടതി. തേനാഹ ‘‘കപ്പിയഭണ്ഡം കരിസ്സാമീതി സബ്ബമ്പി സമ്പടിച്ഛിതും വട്ടതീ’’തി. ഏത്ഥാപി കിഞ്ചി ഭിന്ദിത്വാ, വിയോജേത്വാ വാ ആമസിതബ്ബ.

ഫലകജാലികാദീനീതി ഏത്ഥ സരപരിത്താണായ ഹത്ഥേന ഗഹേതബ്ബം കിടികാഫലകം അക്ഖിരക്ഖണത്ഥായ അയലോഹാദീഹി ജാലാകാരേന കത്വാ സീസാദീസു പടിമുഞ്ചിതബ്ബം ജാലികം നാമ. ആദി-സദ്ദേന കവചാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനാമാസാനീതി മച്ഛജാലാദിപരൂപരോധകം സന്ധായ വുത്തം, ന സരപരിത്താണം തസ്സ ആവുധഭണ്ഡത്താഭാവാ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘പരൂപരോധനിവാരണം ഹീ’’തിആദി. ആസനസ്സാതി ചേതിയസ്സ സമന്താ കതപരിഭണ്ഡസ്സ. ബന്ധിസ്സാമീതി കാകാദീഹി അദൂസനത്ഥായ ബന്ധിസ്സാമി.

‘‘ഭേരിസങ്ഘാടോതി സങ്ഘടിതചമ്മഭേരീ. വീണാസങ്ഘാടോതി സങ്ഘടിതചമ്മവീണാ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൨൮൧) വുത്തം. ‘‘ചമ്മവിനദ്ധാനി വീണാഭേരിആദീനീ’’തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തവചനതോ വിസേസാഭാവാ, ‘‘കുരുന്ദിയം പനാ’’തിആദിനാ തതോ വിസേസസ്സ വത്തുമാരദ്ധത്താ ച ഭേരിആദീനം വിനദ്ധനോപകരണസമൂഹോ ഭേരിവീണാസങ്ഘാടോതി വേദിതബ്ബം സങ്ഘടിതബ്ബോതി സങ്ഘാടോതി കത്വാ. തുച്ഛപോക്ഖരന്തി അവിനദ്ധചമ്മഭേരിവീണാനം പോക്ഖരം. ആരോപിതചമ്മന്തി പുബ്ബേ ആരോപിതം ഹുത്വാ പച്ഛാ തതോ അപനേത്വാ വിസും ഠപിതമുഖചമ്മമത്തം, ന സേസോപകരണസഹിതം. സഹിതം പന സങ്ഘാടോതി അയം വിസേസോ. ഓനഹിതുന്തി ഭേരിപോക്ഖരാദീനി ചമ്മം ആരോപേത്വാ ചമ്മവട്ടിആദീഹി സബ്ബേഹി ഉപകരണേഹി വിനന്ധിതും.

പാളിയം പണ്ഡകസ്സാതി പണ്ഡകേന. പാരാജികപ്പഹോനകകാലേതി അകുഥിതകാലേ. കായസംസഗ്ഗരാഗാദിഭാവേ സബ്ബാവത്ഥായപി ഇത്ഥിയാ സണ്ഠാനേ പഞ്ഞായമാനേ അനാമാസദുക്കടം ന വിഗച്ഛതീതി ദട്ഠബ്ബം. സങ്കമാദീനം ഠാനാചാവനവസേന അചാലേതബ്ബതായ ന കായപ്പടിബദ്ധവോഹാരോതി ദുക്കടം വുത്തം.

൨൮൨. ഏകപദികസങ്കമോതി തനുകസേതു. ‘‘ആവിഞ്ഛന്തോ’’തി വുത്തത്താ ചാലേതും യുത്തായ ഏവ രജ്ജുയാ ഥുല്ലച്ചയം, ന ഇതരായ ഭിത്തിഥമ്ഭാദിഗതികത്താതി ആഹ ‘‘യാ മഹാരജ്ജു ഹോതീ’’തിആദി. തേന ചാലേതും യുത്തേ തനുകരജ്ജുദണ്ഡകേ അചാലേത്വാ ഫുസന്തസ്സാപി ഥുല്ലച്ചയമേവാതി ദീപിതന്തി വേദിതബ്ബം. പടിച്ഛാദേതബ്ബാതി ഛാദനാദിവസേന ഗൂഹിതബ്ബാ. മനുസ്സിത്ഥീ, മനുസ്സിത്ഥിസഞ്ഞിതാ, കായസംസഗ്ഗരാഗോ, വായാമോ, തേന ഹത്ഥാദീസു ഫുസനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

കായസംസഗ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൮൫. തതിയേ അസദ്ധമ്മപടിസഞ്ഞുത്തന്തി മേഥുനധമ്മപടിസംയുത്തം. ബാലാതി സുഭാസിതദുബ്ഭാസിതം അജാനന്തീ, സുരാമദമത്തതായ ഉമ്മത്തകാദിഭാവേന ച അജാനന്തീപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗയ്ഹതി. ന താവ സീസം ഏതീതി സങ്ഘാദിസേസപച്ചയത്തസങ്ഖാതം മത്ഥകം പാരിപൂരി ന ഹോതി, മഗ്ഗമേഥുനേഹി അഘടിതത്താ ദുക്കടം പന ഹോതി ഏവ.

അപസാദേതീതി അപസാദകരവചനം കരോതി. ദോസം ദേതീതി ദോസം പതിട്ഠാപേതി. തീഹീതി അനിമിത്താസീതിആദീനം പദാനം അദുട്ഠുല്ലഭാവേനാപി അത്ഥയോജനാരഹത്താ പസ്സാവമഗ്ഗാദിപടിസഞ്ഞുത്തതാനിയമോ നത്ഥീതി വുത്തം, തേഹി പന അട്ഠഹി പദേഹി പരിബ്ബാജികാവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൨൮൯) വിയ ഥുല്ലച്ചയന്തി വേദിതബ്ബം.

കുഞ്ചികപനാളിമത്തന്തി കുഞ്ചികാഛിദ്ദമത്തം. സുക്ഖസോതാതി ദകസോതസ്സ സുക്ഖതായ ലോഹിതവണ്ണവിഗമോ ഹോതീതി വുത്തം.

സുദ്ധാനീതി മേഥുനാദിപദേഹി അയോജിതാനിപി. മേഥുനധമ്മേന ഘടിതാനേവാതി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം, വച്ചമഗ്ഗപസ്സാവമഗ്ഗേഹിപി അനിമിത്തേ ‘‘തവ വച്ചമഗ്ഗോ, പസ്സാവമഗ്ഗോ വാ ഈദിസോ’’തിആദിനാ ഘടിതേപി ആപത്തികരാനേവ.

൨൮൬. ഗരുകാപത്തിന്തി ഭിക്ഖുനിയാ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികായ പാരാജികാപത്തിം സന്ധായ വദതി.

൨൮൭. ഹസന്തോ ഹസന്തോതി ഉപലക്ഖണമത്തം, അഹസന്തോപി യേന കേനചി ആകാരേന അത്തനോ വിപരിണതചിത്തതം ഇത്ഥിയാ പകാസേന്തോ വദതി, ആപത്തിയേവ.

കായചിത്തതോതി ഹത്ഥമുദ്ദായ ഓഭാസേന്തസ്സ കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി.

൨൮൮. തസ്മാ ദുക്കടന്തി അപ്പടിവിജാനനതോ ദുക്കടം, പടിവിജാനനേ പന സതി ഥുല്ലച്ചയമേവ പരിബ്ബാജികാവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൨൮൯) വിയ അഖേത്തപദത്താ. ഖേത്തപദേ ഹി പടിവിജാനന്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോവ സിയാ മേഥുനധമ്മയാചനവത്ഥുദ്വയേ (പാരാ. ൨൮൯) വിയ, തം പന വത്ഥുദ്വയം മേഥുനയാചനതോ ചതുത്ഥസങ്ഘാദിസേസേ വത്തബ്ബമ്പി ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദമത്തേന പവത്തത്താ ഇധ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഏവം ഖേത്തപദേന വദന്തസ്സ ഇത്ഥിയാ അപ്പടിവിജാനന്തിയാ കിം ഹോതീതി? കിഞ്ചാപി അയം നാമ ആപത്തീതി പാളിഅട്ഠകഥാസു ന വുത്തം, അഥ ഖോ ഥുല്ലച്ചയേനേവേത്ഥ ഭവിതബ്ബം. തഥാ ഹി അഖേത്തപദേ അപ്പടിവിജാനന്തിയാ ദുക്കടം, പടിവിജാനന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം. ഖേത്തപദേ പന പടിവിജാനനേ സങ്ഘാദിസേസോവ വുത്തോ, അപ്പടിവിജാനനേ ഥുല്ലച്ചയമേവ ഭവിതും യുത്തം, ന ദുക്കടം, അഖേത്തപദതോ വിസേസാഭാവപ്പസങ്ഗോതി ഗഹേതബ്ബം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ചതുത്ഥസിക്ഖാപദേപി അഖേത്തപദേ പടിവിജാനന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയം, അപ്പടിവിജാനന്തിയാ ദുക്കടം, ഖേത്തപദേ പന അപ്പടിവിജാനന്തിയാ ഥുല്ലച്ചയന്തി വേദിതബ്ബം. പാളിയം നവാവുതന്തി നവവീതം.

൨൮൮. അസദ്ധമ്മം സന്ധായാതി മേഥുനം സന്ധായ വുത്തം. തഞ്ഹി പുത്തസമുപ്പത്തിയാ ബീജനിക്ഖേപതോ വപ്പപരിയായം ലഭതീതി.

സംസീദതീതി വഹതി, സംസരീയതീതി വാ അത്ഥോ. മനുസ്സിത്ഥീ, തഥാസഞ്ഞിതാ, ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗോ, തേന ഓഭാസനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൦. ചതുത്ഥേ പരേഹി പത്തേ പാതിയമാനാനം ഭിക്ഖാപിണ്ഡാനം പാതോ സന്നിപാതോതി പിണ്ഡപാതോതി ഭിക്ഖാഹാരോ വുച്ചതി, തംസദിസതായ അഞ്ഞോപി യോ കോചി ഭിക്ഖാചരിയം വിനാ ഭിക്ഖൂഹി ലദ്ധോ പിണ്ഡപാതോത്വേവ വുച്ചതി. പതി ഏതി ഏതസ്മാതി പച്ചയോതി ആഹ ‘‘പതികരണട്ഠേന പച്ചയോ’’തി. രോഗദുക്ഖാനം വാ പടിപക്ഖഭാവേന അയതി പവത്തതീതി പച്ചയോ. സപ്പായസ്സാതി ഹിതസ്സ. നഗരപരിക്ഖാരേഹീതി നഗരം പരിവാരേത്വാ രക്ഖണകേഹി. രാജൂനം ഗേഹപരിക്ഖേപോ പരിഖാ ഉദ്ദാപോ പാകാരോ ഏസികാ പലിഘോ അട്ടോതി ഇമേ സത്ത നഗരപരിക്ഖാരാതി വദന്തി. സേതപരിക്ഖാരോതി വിസുദ്ധിസീലാലങ്കാരോ. അരിയമഗ്ഗോ ഹി ഇധ ‘‘രഥോ’’തി അധിപ്പേതോ, തസ്സ ച സമ്മാവാചാദയോ അലങ്കാരട്ഠേന ‘‘പരിക്ഖാരാ’’തി വുത്താ. ചക്കവീരിയോതി വീരിയചക്കോ. ജീവിതപരിക്ഖാരാതി ജീവിതസ്സ പവത്തികാരണാനി. സമുദാനേതബ്ബാതി സമ്മാ ഉദ്ധം ആനേതബ്ബാ പരിയേസിതബ്ബാ.

൨൯൧. ഉപചാരേതി യത്ഥ ഠിതോ വിഞ്ഞാപേതും സക്കോതി, താദിസേ ഠാനേ. കാമോ ചേവ ഹേതു ച പാരിചരിയാ ച അത്ഥോതി പാളിയം ‘‘അത്തനോ കാമം, അത്തനോ ഹേതും, അത്തനോ അധിപ്പായം, അത്തനോ പാരിചരിയ’’ന്തി (പാരാ. ൨൯൨) വുത്തേസു ഇമേസു ചതൂസു പദേസു കാമോ, ഹേതു, പാരിചരിയാ ച അട്ഠകഥായം വുത്തേ പഠമേ അത്ഥവികപ്പേ വിഗ്ഗഹവാക്യാധിപ്പായസൂചനതോ അത്ഥോ. സേസന്തി അധിപ്പായപദമേകം. ബ്യഞ്ജനന്തി ബ്യഞ്ജനമത്തം, പഠമവികപ്പാനുപയോഗിതായ വചനമത്തന്തി അത്ഥോ. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേപി ഏസേവ നയോ.

യഥാവുത്തമേവ അത്ഥം പദഭാജനേന സംസന്ദിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘അത്തനോ കാമം അത്തനോ ഹേതും അത്തനോ പാരിചരിയന്തി ഹി വുത്തേ ജാനിസ്സന്തി പണ്ഡിതാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഇദം വുത്തം ഹോതി – ‘‘അത്തനോ ഹേതു’’ന്തി വുത്തേ അത്തനോ അത്ഥായാതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, ‘‘അത്തനോ കാമം അത്തനോ പാരിചരിയ’’ന്തി വുത്തേ കാമേന പാരിചരിയാതി അയമത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ ഇമേഹി തീഹി പദേഹി അത്തനോ അത്ഥായ കാമേന പാരിചരിയാ അത്തകാമപാരിചരിയാതി ഇമം അത്ഥവികപ്പം വിഞ്ഞൂ ജാനിസ്സന്തി. ‘‘അത്തനോ അധിപ്പായ’’ന്തി വുത്തേ പന അധിപ്പായ-സദ്ദസ്സ കാമിത-സദ്ദേന സമാനത്ഥഭാവതോ അത്തനാ അധിപ്പേതകാമിതട്ഠേന അത്തകാമപാരിചരിയാതി ഇമമത്ഥം വികപ്പം വിഞ്ഞൂ ജാനിസ്സന്തി.

ഏതദഗ്ഗന്തി ഏസാ അഗ്ഗാ. ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദേപി (പാരാ. ൨൮൫) കാമം ‘‘യാചതിപി ആയാചതിപീ’’തി ഏവം മേഥുനയാചനം ആഗതം, തം പന ദുട്ഠുല്ലവാചസ്സാദരാഗവസേന വുത്തം, ഇധ പന അത്തനോ മേഥുനസ്സാദരാഗവസേനാതി അയം വിസേസോ.

വിനീതവത്ഥൂസു ‘‘അഗ്ഗദാനം ദേഹീ’’തി ഇദം അത്തനോ അത്ഥായ വുത്തം, ദുട്ഠുല്ലവാചാസിക്ഖാപദേ പന പരത്ഥായപി വുത്തേ സീസം ഏതീതി വേദിതബ്ബം. സുഭഗാതി ഇസ്സരിയാദീഹി സുന്ദരേഹി ഭഗേഹി സമന്നാഗതാ. മനുസ്സിത്ഥീ, തഥാസഞ്ഞിതാ, അത്തകാമപാരിചരിയായ രാഗോ, തേന കാമപാരിചരിയയാചനം, തങ്ഖണവിജാനനന്തി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

അത്തകാമപാരിചരിയസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൬. പഞ്ചമേ പണ്ഡിച്ചേനാതി സഭാവഞാണേന. ഗതിമന്താതി സഭാവഞാണഗതിയുത്താ. വേയ്യത്തിയേനാതി ഇത്ഥികത്തബ്ബേസു സിക്ഖിതഞാണേന. മേധായാതി അസിക്ഖിതേസുപി തംഇത്ഥികത്തബ്ബേസു ഠാനുപ്പത്തിയാ പഞ്ഞായ. ഛേകാതി കായേന പചനാദികുസലാ.

ആവഹനം ആവാഹോ, ദാരികായ ഗഹണം. വിധിനാ പരകുലേ വഹനം പേസനം വിവാഹോ, ദാരികായ ദാനം.

൨൯൭. രന്ധാപനം ഭത്തപചാപനം. ബ്യഞ്ജനാദിസമ്പാദനം പചാപനം. ന ഉപാഹടന്തി ന ദിന്നം. കയോ നാമ ഗഹണം. വിക്കയോ നാമ ദാനം. തദുഭയം സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘വോഹാരോ’’തി വുത്തം.

൩൦൦. ‘‘അബ്ഭുതം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ദുക്കടം ഹോതീതി ദീപേതി. ‘‘പരാജിതേന ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ അദേന്തോ ധുരനിക്ഖേപേന കാരേതബ്ബോ. അചിരകാലേ അധികാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അചിരകാലാധികാരികം, സഞ്ചരിത്തം. ‘‘അചിരകാലാചാരിക’’ന്തി വാ പാഠോ. അചിരകാലേ ആചാരോ അജ്ഝാചാരോ ഏതസ്സാതി യോജനാ.

൩൦൧. കിഞ്ചാപി ഏഹിഭിക്ഖുആദികാപി സഞ്ചരിത്താദിപണ്ണത്തിവജ്ജം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി, തേസം പന അസബ്ബകാലികത്താ, അപ്പകത്താ ച ഇധാപി ഞത്തിചതുത്ഥേനേവ കമ്മേന ഉപസമ്പന്നം സന്ധായ ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദിപദഭാജനമാഹ. സഞ്ചരണം സഞ്ചരോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചരീ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരിത്തം. തേനാഹ ‘‘സഞ്ചരണഭാവ’’ന്തി. സഞ്ചരതീതി സഞ്ചരണോ, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരണഭാവോ, തം ഇത്ഥിപുരിസാനം അന്തരേ സഞ്ചരണഭാവന്തി അത്ഥോ.

ജായാഭാവേതി ഭരിയഭാവായ. ജാരഭാവേതി സാമിഭാവായ, തംനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. നിമിത്തത്ഥേ ഹി ഏതം ഭുമ്മവചനം. കിഞ്ചാപി ‘‘ജാരത്തനേ’’തി പദസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ജാരീ ഭവിസ്സസീ’’തി (പാരാ. ൩൦൨) ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പദഭാജനം വുത്തം, ‘‘സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി പദസ്സ പന നിദ്ദേസേ ‘‘ഇത്ഥിയാ വാ പഹിതോ പുരിസസ്സ സന്തികേ ഗച്ഛതി, പുരിസേന വാ പഹിതോ ഇത്ഥിയാ സന്തികേ ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ പുരിസസ്സാപി സന്തികേ വത്തബ്ബാകാരം ദസ്സേതും ‘‘ജാരത്തനേ’’തി നിദ്ദേസസ്സ ഇത്ഥിപുരിസസാധാരണത്താ ‘‘ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചേന്തോ ജാരത്തനേ ആരോചേതീ’’തി വുത്തം. പാളിയം പന പുരിസസ്സ മതിം ഇത്ഥിയാ ആരോചനവസേനേവ പദദ്വയേപി യോജനാ കതാ, തദനുസാരേന ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചനാകാരോപി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി.

ഇദാനി പാളിയം വുത്തനയേനാപി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘പതി ഭവിസ്സസീ’’തി ഇദം ജായാസദ്ദസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗനിയമതോ പുരിസപരിയായേന വുത്തം, നിബദ്ധസാമികോ ഭവിസ്സസീതി അത്ഥോ. ജാരോ ഭവിസ്സസീതി മിച്ഛാചാരഭാവേന ഉപഗച്ഛനകോ ഭവിസ്സസീതി അധിപ്പായോ.

൩൦൩. സേരിവിഹാരന്തി സച്ഛന്ദചാരം. അത്തനോ വസന്തി അത്തനോ ആണം. ഗോത്തവന്തേസു ഗോത്ത-സദ്ദോ, ധമ്മചാരീസു ച ധമ്മ-സദ്ദോ വത്തതീതി ആഹ ‘‘സഗോത്തേഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സഗോത്തേഹീതി സമാനഗോത്തേഹി. സഹധമ്മികേഹീതി ഏകസ്സ സത്ഥു സാസനേ സഹചരിതബ്ബധമ്മേഹി, സമാനകുലധമ്മേഹി വാ. തേനേവാഹ ‘‘ഏകം സത്ഥാര’’ന്തിആദി. ഏകഗണപരിയാപന്നേഹീതി മാലാകാരാദിഏകഗണപരിയാപന്നേഹി.

സസ്സാമികാ സാരക്ഖാ. യസ്സാ ഗമനേ രഞ്ഞാ ദണ്ഡോ ഠപിതോ, സാ സപരിദണ്ഡാ. പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നന്തി സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം. മിച്ഛാചാരോ ഹോതീതി താസു ഗതപുരിസാനം വിയ താസമ്പി മിച്ഛാചാരോ ഹോതി സസ്സാമികഭാവതോ. ന ഇതരാസന്തി മാതുരക്ഖിതാദീനം അട്ഠന്നം മിച്ഛാചാരോ നത്ഥി അസ്സാമികത്താ, താസു ഗതാനം പുരിസാനമേവ മിച്ഛാചാരോ ഹോതി മാതാദീഹി രക്ഖിതത്താ. പുരിസാ ഹി പരേഹി യേഹി കേഹിചി ഗോപിതം ഇത്ഥിം ഗന്തും ന ലഭന്തി, ഇത്ഥിയോ പന കേനചി പുരിസേന ഭരിയാഭാവേന ഗഹിതാവ പുരിസന്തരം ഗന്തും ന ലഭന്തി, ന ഇതരാ അത്തനോ ഫസ്സസ്സ സയം സാമികത്താ. ന ഹി മാതാദയോ സയം താസം ഫസ്സാനുഭവനത്ഥം താ രക്ഖന്തി, കേവലം പുരിസഗമനമേവ താസം വാരേന്തി. തസ്മാ കേനചി അപരിഗ്ഗഹിതഫസ്സത്താ, അത്തനോ ഫസ്സത്താ ച ഇത്ഥീനം ന മിച്ഛാചാരോ, പുരിസാനം പന പരേഹി വാരിതേ അത്തനോ അസന്തകട്ഠാനേ പവിട്ഠത്താ മിച്ഛാചാരോതി വേദിതബ്ബോ.

ഭോഗേനാതി ഭോഗഹേതു. ഉദപത്തം ആമസിത്വാ ഗഹിതാ ഓദപത്തകിനീ. ധജ-സദ്ദേന സേനാ ഏവ ഉപലക്ഖിതാതി ആഹ ‘‘ഉസ്സിതദ്ധജായാ’’തിആദി.

൩൦൫. ബഹിദ്ധാ വിമട്ഠന്തി അഞ്ഞത്ഥ ആരോചിതം. തം കിരിയം സമ്പാദേസ്സതീതി തസ്സാ ആരോചേത്വാ തം കിച്ചം സമ്പാദേതു വാ മാ വാ, തം കിരിയം സമ്പാദനേ സാമത്ഥിയം സന്ധായ വുത്തം. ദാരകം, ദാരികഞ്ച അജാനാപേത്വാ മാതാപിതുആദീഹി മാതാപിതുആദീനഞ്ഞേവ സന്തികം സാസനേ പേസിതേപി പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണസങ്ഖാതായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതി ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം.

യം ഉദ്ദിസ്സ സാസനം പേസിതം, തം ഏവ സന്ധായ തസ്സാ മാതുആദീനം ആരോചിതേപി ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദി ഉദാഹടം, ഇദഞ്ച വചനബ്യത്തയഹേതുബ്യത്തയാനം ഭേദേപി ബ്യത്തയസാമഞ്ഞതോ ഉദാഹടന്തി ദട്ഠബ്ബം. തമ്പി ഉദാഹരണദോസം പരിഹരിത്വാ സുത്താനുലോമതം ദസ്സേതും ‘‘തം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ സമേതീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – യഥാ സയം അനാരോചേത്വാ അഞ്ഞേസം അന്തേവാസികാദീനം വത്വാ വീമംസാപേത്വാ പച്ചാഹരന്തസ്സ നത്ഥി വിസങ്കേതോ, ഏവം തസ്സാ സയം അനാരോചേത്വാ ആരോചനത്ഥം മാതുആദീനം വദന്തസ്സാപി മാതുആദയോ തം കിരിയം സമ്പാദേന്തു വാ മാ വാ. യദി ഹി തേസം മാതുആദീനം തുണ്ഹീഭൂതഭാവമ്പി പച്ചാഹരതി, വിസങ്കേതോ നത്ഥീതി.

ഘരകിച്ചം നേതീതി ഘരണീ. അഞ്ഞതരം വദന്തസ്സ വിസങ്കേതം അദിന്നാദാനാദീസു ആണത്തിയം വത്ഥുസങ്കേതോ വിയാതി അധിപ്പായോ. മൂലട്ഠാനഞ്ച വസേനാതി ഏത്ഥ പുരിസസ്സ മാതുആദയോ സാസനപേസനേ മൂലഭൂതത്താ ‘‘മൂലട്ഠാ’’തി വുത്താ.

൩൨൨. പാളിയം മാതുരക്ഖിതായ മാതാ ഭിക്ഖും പഹിണതീതി ഏത്ഥ അത്തനോ വാ ധീതു സന്തികം ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി ഭിക്ഖും പഹിണതി, പുരിസസ്സ വാ തസ്സ ഞാതകാനം വാ സന്തികം ‘‘മമ ധീതാ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി പഹിണതീതി ഗഹേതബ്ബം. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. പുബ്ബേ വുത്തനയത്താതി പഠമസങ്ഘാദിസേസേ വുത്തനയത്താ.

൩൩൮. അന്തേ ഏകേനാതി ഏകേന പദേന. ഏത്തോവ പക്കമതീതി അപച്ചാഹരിത്വാ തതോവ പക്കമതി. ‘‘അനഭിനന്ദിത്വാ’’തി ഇദം തഥാ പടിപജ്ജമാനം സന്ധായ വുത്തം. സതിപി അഭിനന്ദനേ സാസനം അനാരോചേന്തോ പന ന വീമംസതി നാമ. തതിയപദേ വുത്തനയേനാതി ‘‘സോ തസ്സാ വചനം അനഭിനന്ദിത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. പാളിയം അന്തേവാസിം വീമംസാപേത്വാതി ‘‘അയം തേസം വത്തും സമത്ഥോ’’തി അന്തേവാസിനാ വീമംസാപേത്വാ. സചേ പന സോ അന്തേവാസികോ തം വചനം ആദിയിത്വാ തുണ്ഹീ ഹോതി, തസ്സാപി തം പവത്തിം പച്ചാഹരന്തസ്സ ആചരിയസ്സ സങ്ഘാദിസേസോവ മാതുആദീസു തുണ്ഹീഭൂതേസു തേസം തുണ്ഹിഭാവം പച്ചാഹരന്തസ്സ വിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

പാളിയം ചതുത്ഥവാരേ അസതിപി ഗച്ഛന്തോ സമ്പാദേതി, ആഗച്ഛന്തോ വിസംവാദേതി അനാപത്തീതി അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതികത്വാ വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥേ അനാപത്തീ’’തി.

൩൪൦. കാരുകാനന്തി വഡ്ഢകീആദീനം തച്ഛകഅയോകാരതന്തവായരജകന്ഹാപിതകാ പഞ്ച കാരവോ ‘‘കാരുകാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവരൂപേന…പേ… അനാപത്തീതി താദിസം ഗിഹിവേയ്യാവച്ചമ്പി ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

കായതോ സമുട്ഠാതീതി പണ്ണത്തിം വാ അലംവചനീയഭാവം വാ തദുഭയം വാ അജാനന്തസ്സ കായതോ സമുട്ഠാതി. ഏസ നയോ ഇതരദ്വയേപി. അലംവചനീയാ ഹോന്തീതി ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ഉഭോപി വാ ജായാഭാവേ, സാമികഭാവേ ച നിക്ഖിത്തഛന്ദതായ അച്ചന്തവിയുത്തത്താ പുന അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗമത്ഥം ‘‘മാ ഏവം അകരിത്ഥാ’’തിആദിനാ വചനീയതായ വത്തബ്ബതായ അലം അരഹാതി അലംവചനീയാ, അലം വാ കത്തും അരഹം സന്ധാനവചനമേതേസു ഇത്ഥിപുരിസേസൂതി അലംവചനീയാ, സന്ധാനകാരസ്സ വചനം വിനാ അസങ്ഗച്ഛനകാ പരിച്ചത്തായേവാതി അധിപ്പായോ.

പണ്ണത്തിം പന ജാനിത്വാതി ഏത്ഥ അലംവചനീയഭാവം വാതി വത്തബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തദുഭയം പന ജാനിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ഭിക്ഖും അജാനാപേത്വാ അത്തനോ അധിപ്പായം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ ‘‘ഇമം പണ്ണം അസുകസ്സ ദേഹീ’’തി ദിന്നം ഹരന്തസ്സ സഞ്ചരിത്തം ന ഹോതി. പണ്ണത്തിഅലംവചനീയഭാവഅജാനനവസേനേവ ഹി ഇമം സിക്ഖാപദം അചിത്തകം, ന സബ്ബേന സബ്ബം സഞ്ചരണഭാവമ്പി അജാനനവസേന, പാളിയഞ്ച അട്ഠകഥായഞ്ച ആരോചനമേവ ദസ്സിതം. തസ്മാ സന്ദസ്സനത്ഥം ഞത്വാ പണ്ണസന്ദസ്സനവസേനാപി കായേന വാ വാചായ വാ ആരോചേന്തസ്സേവ ആപത്തി ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം.

൩൪൧. യഥാ യഥാ യേസു യേസു ജനപദേസൂതി പരിച്ചത്തഭാവപ്പകാസനത്ഥം കത്തബ്ബം പണ്ണദാനഞാതിജനിസ്സരാദിജാനാപനാദിതംതംദേസനിയതം പകാരം ദസ്സേതി, ഇദഞ്ച നിബദ്ധഭരിയാഭാവേന ഗഹിതം സന്ധായ വുത്തം. അത്തനോ രുചിയാ സങ്ഗതാനം പന ഇത്ഥീനം, മുഹുത്തികായ ച പുരിസേ ചിത്തസ്സ വിരജ്ജനമേവ അലംവചനീയഭാവേ കാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദുട്ഠുല്ലാദീസുപീതി ആദി-സദ്ദേന അത്തകാമസഞ്ചരിത്താനി സങ്ഗണ്ഹാതി, ഏത്ഥ പന പാളിയം കിഞ്ചാപി ‘‘ഇത്ഥീ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ ന യക്ഖീ’’തിആദിനാ മനുസ്സിത്ഥിപുരിസാ ന ദസ്സിതാ, തഥാപി ‘‘ദസ ഇത്ഥിയോ മാതുരക്ഖിതാ’’തിആദിനാ മനുസ്സിത്ഥീനഞ്ഞേവ ദസ്സിതത്താ പുരിസാനമ്പി തദനുഗുണാനമേവ ഗഹേതബ്ബതോ മനുസ്സജാതികാവ ഇത്ഥിപുരിസാ ഇധാധിപ്പേതാ. തസ്മാ യേസു സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, തേസം മനുസ്സജാതികതാ, ന നാലംവചനീയതാ, പടിഗ്ഗണ്ഹന, വീമംസന, പച്ചാഹരണാനീതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൪൨. ഛട്ഠേ ഏത്തകേനാതി ഏത്തകേന ദാരുആദിനാ. അപരിച്ഛിന്നപ്പമാണായോതി അപരിച്ഛിന്നദാരുആദിപമാണായോ. മൂലച്ഛേജ്ജായാതി പരസന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ അത്തനോ ഏവ സന്തകകരണവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം യാചതോ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിദുക്കടഞ്ചേവ ദാസപടിഗ്ഗഹണദുക്കടഞ്ച ഹോതി ‘‘ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) വചനം നിസ്സായ അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തത്താ. സകകമ്മന്തി പാണവധകമ്മം. ഇദഞ്ച പാണാതിപാതദോസപരിഹാരായ ദുക്കടം വുത്തം, ന വിഞ്ഞത്തിപരിഹാരായ. അനിയമേത്വാപി ന യാചിതബ്ബാതി സാമീചിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, സുദ്ധചിത്തേന പന ഹത്ഥകമ്മം യാചന്തസ്സ ആപത്തി നാമ നത്ഥി. യദിച്ഛകം കാരാപേതും വട്ടതീതി ‘‘ഹത്ഥകമ്മം യാചാമി, ദേഥാ’’തിആദിനാ അയാചിത്വാപി വട്ടതി. സകിച്ചപസുതമ്പി ഏവം കാരാപേന്തസ്സ വിഞ്ഞത്തി നത്ഥി ഏവ, സാമീചിദസ്സനത്ഥം പന വിഭജിത്വാ വുത്തം.

സബ്ബകപ്പിയഭാവദീപനത്ഥന്തി സബ്ബസോ കപ്പിയഭാവദീപനത്ഥം. മൂലം ദേഥാതി വത്തും വട്ടതീതി ‘‘മൂലം ദസ്സാമാ’’തി പഠമം വുത്തത്താ വിഞ്ഞത്തി വാ മൂലന്തി വചനസ്സ കപ്പിയാകപ്പിയവത്ഥുസാമഞ്ഞവചനത്തേപി നിട്ഠിതഭതികിച്ചാനം ദാപനതോ അകപ്പിയവത്ഥുസാദിയനം വാ ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. അനജ്ഝാവുത്ഥകന്തി അപരിഗ്ഗഹിതം.

മഞ്ച…പേ… ചീവരാദീനി കാരാപേതുകാമേനാപീതിആദീസു ചീവരം കാരാപേതുകാമസ്സ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതതന്തവായേഹി ഹത്ഥകമ്മയാചനവസേന വായാപനേ വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ ദുക്കടാഭാവേപി ചീവരവായാപനസിക്ഖാപദേന യഥാരഹം പാചിത്തിയദുക്കടാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. അകപ്പിയകഹാപണാദി ന ദാതബ്ബന്തി കപ്പിയമുഖേന ലദ്ധമ്പി ഹത്ഥകമ്മകരണത്ഥായ ഇമസ്സ കഹാപണം ദേഹീതി വത്വാ ദാനം ന വട്ടതീതി വുത്തം. പുബ്ബേ കതകമ്മസ്സ ദാപനേ കിഞ്ചാപി ദോസോ ന ദിസ്സതി, തഥാപി അസാരുപ്പമേവാതി വദന്തി. കതകമ്മത്ഥായപി കാതബ്ബകമ്മത്ഥായപി കപ്പിയവോഹാരേന പരിയായതോ ഭതിം ദാപേന്തസ്സ നത്ഥി ദോസോ. വത്തന്തി ചാരിത്തം, ആപത്തി ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

കപ്പിയം കാരാപേത്വാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാനീതി സാഖായ മക്ഖികബീജനേന പണ്ണാദിച്ഛേദേ ബീജഗാമകോപനസ്സ ചേവ തത്ഥ ലഗ്ഗരജാദിഅപ്പടിഗ്ഗഹിതസ്സ ച പരിഹാരത്ഥായ വുത്തം. തദുഭയാസങ്കായ അസതി തഥാ അകരണേ ദോസോ നത്ഥി. നദീയാദീസു ഉദകസ്സ അപരിഗ്ഗഹിതതായ ‘‘ആഹരാതി വത്തും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ന ആഹടം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി വചനതോ വിഞ്ഞത്തിയാ ആപന്നം ദുക്കടം ദേസേത്വാപി തം വത്ഥും പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ പുന പരിഭോഗേ ദുക്കടമേവ, പഞ്ചന്നമ്പി സഹധമ്മികാനം ന വട്ടതി. ‘‘അലജ്ജീഹി പന ഭിക്ഖൂഹി വാ സാമണേരേഹി വാ ഹത്ഥകമ്മം ന കാരേതബ്ബ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ അത്തനോ അത്ഥായ യംകിഞ്ചി ഹത്ഥകമ്മം കാരേതും ന വട്ടതി. യം പന അലജ്ജീ നിവാരിയമാനോപി ബീജനാദിം കരോതി, തത്ഥ ദോസോ നത്ഥി. ചേതിയകമ്മാദീനി പന തേഹി കാരാപേതും വട്ടതി. ഏത്ഥ ച ‘‘അലജ്ജീഹി സാമണേരേഹീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തിആദി (പരി. ൩൫൯) അലജ്ജീലക്ഖണം ഉക്കട്ഠവസേന ഉപസമ്പന്നേ പടിച്ച ഉപലക്ഖണതോ വുത്തന്തി തംലക്ഖണവിരഹിതാനം സാമണേരാദീനം ലിങ്ഗത്ഥേനകഗോത്രഭുപരിയോസാനാനം ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞാനം ദുസ്സീലാനമ്പി സാധാരണവസേന അലജ്ജിതാലക്ഖണം യഥാവിഹിതപടിപത്തിയം സഞ്ചിച്ച അതിട്ഠനമേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ആഹരാപേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി വിഞ്ഞത്തിക്ഖണേ വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ, പടിലാഭക്ഖണേ ഗോണാനം സാദിയനപച്ചയാ ച ദുക്കടം. ഗോണഞ്ഹി അത്തനോ അത്ഥായ അവിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധമ്പി സാദിതും ന വട്ടതി ‘‘ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) വുത്തത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ഞാതിപവാരിതട്ഠാനതോപി മൂലച്ഛേജ്ജായ യാചിതും ന വട്ടതീ’’തി. ഏത്ഥ ച വിഞ്ഞത്തിദുക്കടാഭാവേപി അകപ്പിയവത്ഥുയാചനേപി പടിഗ്ഗഹണേപി ദുക്കടമേവ. രക്ഖിത്വാതി ചോരാദിഉപദ്ദവതോ രക്ഖിത്വാ. ജഗ്ഗിത്വാതി തിണദാനാദീഹി പോസേത്വാ.

ഞാതിപവാരിതട്ഠാനേ പന വട്ടതീതി സകടസ്സ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബത്താ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന യാചിതും വട്ടതി. താവകാലികം വട്ടതീതി ഉഭയത്ഥാപി വട്ടതീതി അത്ഥോ. വാസിആദീനി പുഗ്ഗലികാനിപി വട്ടന്തീതി ആഹ ‘‘ഏസ നയോ വാസീ’’തിആദി. വല്ലിആദീസു ച പരപരിഗ്ഗഹിതേസു ച ഏസേവ നയോതി യോജേതബ്ബം. ‘‘ഗരുഭണ്ഡപ്പഹോനകേസുയേവാ’’തി ഇദം വിഞ്ഞത്തിം സന്ധായ വുത്തം. അദിന്നാദാനേ പന തിണസലാകം ഉപാദായ പരപരിഗ്ഗഹിതം ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഏവ, ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. വല്ലിആദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പാളിആഗതാനം (പാരാ. ൩൪൯) വേളുആദീനം സങ്ഗഹോ. തത്ഥ യസ്മിം പദേസേ ഹരിതാലജാതിഹിങ്ഗുലാദി അപ്പകമ്പി മഹഗ്ഘം ഹോതി, തത്ഥ തം താലപക്കപമാണതോ ഊനമ്പി ഗരുഭണ്ഡമേവ, വിഞ്ഞാപേതുഞ്ച ന വട്ടതി.

സാതി വിഞ്ഞത്തി. പരികഥാദീസു ‘‘സേനാസനം സമ്ബാധ’’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯) പരിയായേന കഥനം പരികഥാ നാമ. ഉജുകമേവ അകഥേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂനം കിം പാസാദോ ന വട്ടതീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯) അധിപ്പായോ യഥാവിഭൂതോ ഹോതി, ഏവം ഭാസനം ഓഭാസോ നാമ. സേനാസനാദിഅത്ഥം ഭൂമിപരികമ്മാദികരണവസേന പച്ചയുപ്പാദായ നിമിത്തകരണം നിമിത്തകമ്മം നാമ. ഉക്കമന്തീതി അപഗച്ഛന്തി.

൩൪൪. മണി കണ്ഠേ അസ്സാതി മണികണ്ഠോ. ദേവവണ്ണന്തി ദേവത്തഭാവം.

൩൪൫. പാളിയം പത്തേന മേ അത്ഥോതി (പാരാ. ൩൪൫) അനത്ഥികമ്പി പത്തേന ഭിക്ഖും ഏവം വദാപേന്തോ ഭഗവാ സോത്ഥിയാ മന്തപദവസേന വദാപേസി. സോപി ഭിക്ഖു ഭഗവതാ ആണത്തവചനം വദേമീതി അവോച, തേനസ്സ മുസാ ന ഹോതി. അഥ വാ ‘‘പത്തേന മേ അത്ഥോ’’തി ഇദം ‘‘പത്തം ദദന്തൂ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ മണിനാ മേ അത്ഥോതി ഏത്ഥാപി. തസ്മാ അഞ്ഞേസമ്പി ഏവരൂപം കഥേന്തസ്സ, കഥാപേന്തസ്സ ച വചനദോസോ നത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം.

൩൪൯. ഉദ്ധംമുഖം ലിത്താ ഉല്ലിത്താ, ഛദനസ്സ അന്തോ ലിമ്പന്താ ഹി യേഭുയ്യേന ഉദ്ധംമുഖാ ലിമ്പന്തി. തേനാഹ ‘‘അന്തോലിത്താ’’തി. അധോമുഖം ലിത്താ അവലിത്താ. ബഹി ലിമ്പന്താ ഹി യേഭുയ്യേന അധോമുഖാ ലിമ്പന്തി. തേനാഹ ‘‘ബഹിലിത്താ’’തി.

ബ്യഞ്ജനം വിലോമിതം ഭവേയ്യാതി യസ്മാ ‘‘കാരയമാനേനാ’’തി ഇമസ്സ ഹേതുകത്തുവചനസ്സ ‘‘കരോന്തേനാ’’തി ഇദം സുദ്ധകത്തുവചനം പരിയായവചനം ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കരോന്തേന വാ കാരാപേന്തേന വാ’’തി കാരയമാനേനാതി ബഹുഉദ്ദേസപദാനുഗുണം കരണവചനേനേവ പദത്ഥം കത്വാ നിദ്ദേസേ കതേ ബ്യഞ്ജനം വിരുദ്ധം ഭവേയ്യ, തഥാ പന പദത്ഥവസേന അദസ്സേത്വാ സാമത്ഥിയതോ സിദ്ധമേവത്ഥം ദസ്സേതും പച്ചത്തവസേന ‘‘കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ’’തി പദഭാജനം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥമത്തമേവാ’’തിആദി. പദത്ഥതോ, സാമത്ഥിയതോ ച ലബ്ഭമാനം അത്ഥമത്തമേവാതി അത്ഥോ. യഞ്ഹി കാരയമാനേന പടിപജ്ജിതബ്ബം, തം കരോന്തേനാപി പടിപജ്ജിതബ്ബമേവാതി ഇദമേത്ഥ സാമത്ഥിയം ദട്ഠബ്ബം.

ഉദ്ദേസോതി സാമിഭാവേന ഉദ്ദിസിതബ്ബോ. സേതകമ്മന്തി സേതവണ്ണകരണത്ഥം സേതവണ്ണമത്തികായ വാ സുധായ വാ കതതനുകലേപോ, തേന പന സഹ മിനിയമാനേ പമാണാതിക്കന്തം ഹോതീതി സങ്കാനിവാരണത്ഥം ആഹ ‘‘അബ്ബോഹാരിക’’ന്തി. തേന പമാണാതിക്കന്തവോഹാരം ന ഗച്ഛതി കുടിയാ അനങ്ഗത്താതി അധിപ്പായോ.

യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വുത്തനയം ദസ്സേന്തേന ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ചാ’’തി അവത്വാ ‘‘ആയാമതോ വാ വിത്ഥാരതോ വാ’’തി വികപ്പത്ഥസ്സ വാ-സദ്ദസ്സ വുത്തത്താ ഏകതോഭാഗേ വഡ്ഢിതേപി ആപത്തീതി പകാസിതന്തി അധിപ്പായോ. തിഹത്ഥാതി പകതിഹത്ഥേന തിഹത്ഥാ, ‘‘വഡ്ഢകീഹത്ഥേനാ’’തിപി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൪൮-൩൪൯) വദന്തി, തം ‘‘യത്ഥ…പേ… അയം കുടീതി സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി ഇമിനാ വിരുജ്ഝതി വഡ്ഢകീഹത്ഥേന തിഹത്ഥായപി കുടിയാ പമാണയുത്തസ്സ മഞ്ചസ്സ സുഖേന പരിവത്തനതോ. ‘‘ഊനകചതുഹത്ഥാ വാ’’തി ഇദഞ്ച പച്ഛിമപ്പമാണയുത്തസ്സ മഞ്ചസ്സ അപരിവത്തനാരഹം സന്ധായ വുത്തം. യദി ഹി പകതിഹത്ഥേന ചതുഹത്ഥായപി കുടിയാ പമാണയുത്തോ മഞ്ചോ ന പരിവത്തതി, സാ അകുടീയേവ, തസ്മാ മഞ്ചപരിവത്തനമത്തേനേവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം. പമാണയുത്തോ മഞ്ചോതി സബ്ബപച്ഛിമപ്പമാണയുത്തോ മഞ്ചോ. സോ ഹി പകതിവിദത്ഥിയാ നവവിദത്ഥികോ, അട്ഠവിദത്ഥികോ വാ ഹോതി, തതോ ഖുദ്ദകോ മഞ്ചോ സീസൂപധാനം ഠപേത്വാ പാദം പസാരേത്വാ നിപജ്ജിതും ന പഹോതി. പമാണതോ ഊനതരമ്പീതി ഉക്കട്ഠപ്പമാണതോ ഊനതരമ്പി, ഇദഞ്ച ഹേട്ഠിമപ്പമാണയുത്തായപി വത്ഥുദേസനാ കാതബ്ബാ, ന വാതി സന്ദേഹനിവത്തനത്ഥം വുത്തം.

കലലലേപോതി കേനചി സിലേസേന കതലേപോ, സേതരത്താദിവണ്ണകരണത്ഥം കതതമ്ബമത്തികാദികലലലേപോ വാ. തേനാഹ ‘‘അലേപോ ഏവാ’’തി. തേന തളാകാദീസു ഘനേന കലലേന കതബഹലലേപോ മത്തികാലേപനേ ഏവ പവിസതി ലേപവോഹാരഗമനതോതി ദസ്സേതി. പിട്ഠസങ്ഘാടോ നാമ ദ്വാരബാഹസങ്ഖാതോ ചതുരസ്സദാരുസങ്ഘാടോ, യത്ഥ സഉത്തരപാസം കവാടം അപസ്സായ ദ്വാരം പിദഹന്തി.

ഓലോകേത്വാപീതി അപലോകേത്വാപി, അപലോകനകമ്മവസേനാപീതി അത്ഥോ, അപസദ്ദസ്സാപി ഓആദേസോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൩൫൩. നിബദ്ധഗോചരട്ഠാനമ്പീതി ഏത്ഥ ഗോചരായ പക്കമന്താനം ഹത്ഥീനം നിബദ്ധഗമനമഗ്ഗോപി സങ്ഗയ്ഹതി. ഏതേസന്തി സീഹാദീനം. ഗോചരഭൂമീതി ആമിസഗ്ഗഹണട്ഠാനം. ന ഗഹിതാതി പടിക്ഖിപിതബ്ബഭാവേന ന ഗഹിതാ, ന വാരിതാതി അത്ഥോ. സീഹാദീനഞ്ഹി ഗോചരഗ്ഗഹണട്ഠാനം ഹത്ഥീനം വിയ നിബദ്ധം ന ഹോതി, യത്ഥ പന ഗോമഹിംസാദിപാണകാ സന്തി, ദൂരമ്പി തം ഠാനം സീഘം ഗന്ത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തേസം തം ന വാരിതം, നിബദ്ധഗമനമഗ്ഗോവ വാരിതോ ആസയതോ ഗമനമഗ്ഗസ്സ നിബദ്ധത്താ. അഞ്ഞേസമ്പി വാളാനന്തി അരഞ്ഞമഹിംസാദീനം. ആരോഗ്യത്ഥായാതി നിരുപദ്ദവായ. സേസാനീതി പുബ്ബണ്ണനിസ്സിതാദീനി സോളസ. താനി ച ജനസമ്മദ്ദമഹാസമ്മദ്ദകുടിവിലോപസരീരപീളാദിഉപദ്ദവേഹി സഉപദ്ദവാനീതി വേദിതബ്ബാനി. അഭിഹനന്തി ഏത്ഥാതി അബ്ഭാഘാതം. ‘‘വേരിഘര’’ന്തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ചോരാനം മാരണത്ഥായ കത’’ന്തി വുത്തം.

ധമ്മഗന്ധികാതി ധമ്മേന ദണ്ഡനീതിയാ ഹത്ഥപാദാദിച്ഛിന്ദനഗന്ധികാ. ഗന്ധികാതി ച യസ്സ ഉപരി ഹത്ഥാദിം ഠപേത്വാ ഛിന്ദന്തി, താദിസം ദാരുഖണ്ഡഫലകാതി വുച്ചതി, തേന ച ഉപലക്ഖിതം ഠാനം. പാളിയം രച്ഛാനിസ്സിതന്തി രഥികാനിസ്സിതം. ചച്ചരനിസ്സിതന്തി ചതുന്നം രഥികാനം സന്ധിനിസ്സിതം. സകടേനാതി ഇട്ഠകസുധാദിഭണ്ഡാഹരണസകടേന.

പാചിനന്തി സേനാസനസ്സ ഭൂമിതോ പട്ഠായ യാവ തലാവസാനം ചിനിതബ്ബവത്ഥുകം അധിട്ഠാനം, യസ്സ ഉപരി ഭിത്തിഥമ്ഭാദീനി ച പതിട്ഠപേന്തി. തേനാഹ ‘‘തതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി ഇധ പുബ്ബപയോഗസഹപയോഗാനം അദിന്നാദാനേ വിയ വിസേസോ നത്ഥി, തഥാപി തേസം വിഭാഗേന ദസ്സനം ഭിന്ദിത്വാ വാ പുന കാതബ്ബാതി ഏത്ഥ കുടിയാ ഭേദേന പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം കതം. തദത്ഥായാതി തച്ഛനത്ഥായ. ഏവം കതന്തി അദേസിതവത്ഥുകം പമാണാതിക്കന്തം വാ കതം. പണ്ണസാലന്തി പണ്ണകുടിയാ തിണപണ്ണചുണ്ണസ്സ അപരിപതനത്ഥായ അന്തോ ച ബഹി ച ലിമ്പന്തി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘പണ്ണസാലം ലിമ്പതീ’’തി.

അന്തോലേപേനേവ നിട്ഠാപേതുകാമം സന്ധായ ‘‘അന്തോലേപേ വാ’’തിആദി വുത്തം. ബഹിലേപേ വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിന്തി ദ്വാരബന്ധേ വാ വാതപാനേ വാ ഠപിതേതി യോജേതബ്ബം. തസ്സോകാസന്തി തസ്സ ദ്വാരബന്ധാദിസ്സ ഓകാസഭൂതം ഛിദ്ദം. പുന വഡ്ഢേത്വാതി പുബ്ബേ ഠപിതോകാസം ഖുദ്ദകം ചേ, തം ദ്വാരവാതപാനച്ഛിദ്ദഭേദനേന പുന വഡ്ഢേത്വാ. ഠപിതേതി ദ്വാരബന്ധേ വാ ഗവക്ഖസങ്ഘാടേ വാ ആനേത്വാ തസ്മിം വഡ്ഢിതേ വാ അവഡ്ഢിതേ വാ ഛിദ്ദേ പതിട്ഠാപിതേ. ലേപോ ന ഘടീയതീതി സമന്തതോ ദിന്നോ ലേപോ തഥാ ഠപിതേന ദ്വാരബന്ധനേന വാ വാതപാനേന വാ സദ്ധിം ന ഘടീയതി, ഏകാബദ്ധം ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. തന്തി ദ്വാരബന്ധം വാ വാതപാനം വാ. പഠമമേവ സങ്ഘാദിസേസോതി തേസം സമന്തതോ പുബ്ബേവ ലേപസ്സ ഘടേത്വാ നിട്ഠാപിതത്താ ദ്വാരബന്ധവാതപാനാനം ഠപനതോ പുബ്ബേ ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ.

ലേപഘടനേനേവാതി ഇട്ഠകാഹി കതവാതപാനാദീനി വിനാ സമന്താ ലേപഘടനേനേവ ആപത്തി വാതപാനാദീനം അലേപോകാസത്താ, ഇട്ഠകാഹി കതത്താ വാ, വാതപാനാദീസുപി ലേപസ്സ ഭിത്തിലേപേന സദ്ധിം ഘടനേനേവാതിപി അത്ഥം വദന്തി. തത്ഥാതി പണ്ണസാലായം. ആലോകത്ഥായ അട്ഠങ്ഗുലമത്തം ഠപേത്വാ ലിമ്പതീതി ദാരുകുട്ടസ്സ ദാരൂനമന്തരാ അട്ഠങ്ഗുലമത്തം വിവരം യാവ ലിമ്പതി, താവ ആലോകത്ഥായ ഠപേത്വാ അവസേസം സകുട്ടച്ഛദനം ലിമ്പതി, പച്ഛാ ഏതം വിവരം ലിമ്പിസ്സാമീതി ഏവം ഠപനേ അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ. സചേ പന ഏവം അകത്വാ സബ്ബദാപി ആലോകത്ഥായ വാതപാനവസേന ഠപേതി, വാതപാനദ്വാരസങ്ഘാടേ ഘടിതേ ലേപോ ച ഘടീയതി, പഠമമേവ സങ്ഘാദിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. മത്തികാകുട്ടമേവ മത്തികാലേപസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സചേ മത്തികായ കുട്ടം കരോതി, ഛദനലേപേന സദ്ധിം ഘടനേ ആപത്തീ’’തി. ഉഭിന്നം അനാപത്തീതി പുരിമസ്സ ലേപസ്സ അഘടിതത്താ ദുതിയസ്സ അത്തുദ്ദേസികതായ അസമ്ഭവതോ.

൩൫൪. ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥന്തി തത്ഥ ‘‘സാരമ്ഭേ ച അപരിക്കമനേ ച ദുക്കടം അദേസിതവത്ഥുകതായ, പമാണാതിക്കന്തതായ ച സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഏവം ആപത്തിയേവ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം.

൩൬൧. അനിട്ഠിതേ കുടികമ്മേതി ലേപപരിയോസാനേ കുടികമ്മേ ഏകപിണ്ഡമത്തേനപി അനിട്ഠിതേ. ‘‘അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാ’’തി ഇദം മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യേന പന ലദ്ധം, തസ്സാപി തം നിട്ഠാപേന്തസ്സ ‘‘പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തിആദിവചനതോ (പാരാ. ൩൬൩) ആപത്തിയേവ. പുബ്ബേ കതകമ്മമ്പി ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ അത്തനോ അത്ഥായേവ കതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ തേനാപി സങ്ഘസ്സ വാ സാമണേരാദീനം വാ ദത്വാ നിട്ഠാപേതബ്ബം. ‘‘അഞ്ഞസ്സ വാ’’തി ഇദം അനുപസമ്പന്നംയേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, കേചി പന ‘‘പരതോ ലദ്ധായ കുടിയാ നിട്ഠാപനേ അനാപത്തിആദിതോ പട്ഠായ അത്തനോ അത്ഥായ അകതത്താ’’തി വദന്തി. അപചിനിതബ്ബാതി യാവ പാചിനാ വിദ്ധംസേതബ്ബാ. ഭൂമിസമം കത്വാതി പാചിനതലാവസാനം കത്വാ.

൩൬൪. ലേണന്തി പബ്ബതലേണം. ന ഹേത്ഥ ലേപോ ഘടീയതീതി ഛദനലേപസ്സ അഭാവതോ വുത്തം, വിസും ഏവ വാ അനുഞ്ഞാതത്താ. സചേ ലേണസ്സ അന്തോ ഉപരിഭാഗേ ചിത്തകമ്മാദികരണത്ഥം ലേപം ദേന്തി, ഉല്ലിത്തകുടിസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, വട്ടതി ഏവ. ഇട്ഠകാദീഹി കതം ചതുരസ്സകൂടാഗാരസണ്ഠാനം ഏകകണ്ണികാബദ്ധം നാതിഉച്ചം പടിസ്സയവിസേസം ‘‘ഗുഹാ’’തി വദന്തി, താദിസം മഹന്തമ്പി ഉല്ലിത്താവലിത്തം കരോന്തസ്സ അനാപത്തി. ഭൂമിഗുഹന്തി ഉമങ്ഗഗുഹം.

അട്ഠകഥാസൂതി കുക്കുടച്ഛികഗേഹന്തിആദീസു അട്ഠകഥാസു തിണകുടികാ കുക്കുടച്ഛികഗേഹന്തി വത്വാ പുന തം വിവരന്തേഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി ഛദനം ദണ്ഡകേഹി…പേ… വുത്താതി യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ ദണ്ഡകേഹി ജാലബദ്ധം കത്വാതി ദീഘതോ, തിരിയതോ ച ഠപേത്വാ വല്ലിയാദീഹി ബദ്ധദണ്ഡകേഹി ജാലം വിയ കത്വാ. സോ ചാതി ഉല്ലിത്താദിഭാവോ. ഛദനമേവ സന്ധായ വുത്തോതി ഛദനസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച ലിമ്പനമേവ സന്ധായ വുത്തോ. മത്തികാകുട്ടേ ഭിത്തിലേപം വിനാപി ഭിത്തിയാ സദ്ധിം ഛദനലേപസ്സ ഘടനമത്തേനാപി ആപത്തിസമ്ഭവതോ ഛദനലേപോവ പധാനന്തി വേദിതബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഏവം, അഥ ഖോ ‘‘ഉപചികാമോചനത്ഥമേവ ഹേട്ഠാ പാസാണകുട്ടം കത്വാ തം അലിമ്പിത്വാ ഉപരി ലിമ്പതി, ലേപോ ന ഘടീയതി നാമ, അനാപത്തിയേവാ’’തിആദിവചനതോ പന ഛദനലേപഘടനത്ഥം സകലായപി ഭിത്തിയാ ലേപോ അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബോവ തസ്സാ ഏകദേസസ്സ അലേപേപി ഛദനലേപസ്സ അഘടനതോ. തേനാഹ ‘‘ലേപോ ന ഘടീയതീ’’തി. ഏത്ഥാതി തിണകുടികായം. ന കേവലഞ്ച തിണകുടികായം ഏവ, ലേണഗുഹാദീസുപി സാരമ്ഭാപരിക്കമനപച്ചയാപി അനാപത്തി ഏവ, ഇമിനാ പന നയേന അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കുടിം കരോന്തസ്സാപി സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തിഭാവോ അത്ഥതോ ദസ്സിതോ ഏവ ഹോതീതി.

തത്ഥ പാളിവിരോധം പരിഹരിതും ‘‘യം പനാ’’തിആദി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഞ്ഞസ്സ ഉപജ്ഝായാദിനോ അത്ഥായ കരോന്തസ്സ സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തി ഏവ, യം പന പാളിയം ‘‘ആപത്തികാരുകാനം തിണ്ണം ദുക്കടാന’’ന്തിആദിവചനം, തം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോന്തസ്സ, ന സാരമ്ഭാദിപച്ചയാ ആപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, കിഞ്ചരഹി യഥാസമാദിട്ഠായ കുടിയാ അകരണപച്ചയാ ആപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി. തത്ഥ യഥാസമാദിട്ഠായാതി ‘‘ഭിക്ഖു സമാദിസിത്വാ പക്കമതി, ‘കുടിം മേ കരോഥാ’തി സമാദിസതി ച, ദേസിതവത്ഥുകാ ച ഹോതു അനാരമ്ഭാ ച സപരിക്കമനാ ചാ’’തി ഏവം കാരാപകേന ആണത്തിക്കമം മുഞ്ചിത്വാ കരണപച്ചയാതി അധിപ്പായോ. കത്ഥചി പന പോത്ഥകേ ‘‘കുടിലക്ഖണപ്പത്തമ്പി കുടിം അഞ്ഞസ്സ…പേ… കരോന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി ഇമസ്സ പാഠസ്സ അനന്തരം ‘‘യം പന ആപത്തി കാരുകാന’’ന്തിആദിപാഠോ ദിസ്സതി, സോവ യുത്തതരോ. ഏവഞ്ഹി സതി തത്ഥ അധിപ്പായോ പാകടോ ഹോതി.

അനാപത്തീതി വത്വാതി വാസാഗാരത്ഥായ ഏവ അനിയമിതത്താ അനാപത്തീതി വത്വാ. അദേസാപേത്വാ കരോതോതി പമാണയുത്തമ്പി കരോതോ. അചിത്തകന്തി പണ്ണത്തിഅജാനനചിത്തേന അചിത്തകം. ഉല്ലിത്താദീനം അഞ്ഞതരതാ, ഹേട്ഠിമപ്പമാണസമ്ഭവോ, അദേസിതവത്ഥുകതാ, പമാണാതിക്കന്തതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, വാസാഗാരതാ, ലേപഘടനാതി സത്ത വാ പമാണയുത്തങ്ഗാദീസു ഛ വാ അങ്ഗാനി.

കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൬൫. സത്തമേ പൂജാവചനപ്പയോഗേ കത്തരി സാമിവചനസ്സപി ഇച്ഛിതത്താ ‘‘ഗാമസ്സ വാ പൂജിത’’ന്തി വുത്തം. രൂപിന്ദ്രിയേസു വിജ്ജമാനം സന്ധായ ഏകിന്ദ്രിയതാ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കായിന്ദ്രിയം സന്ധായാ’’തി. തേ ഹി മനിന്ദ്രിയമ്പി ഭൂതഗാമാനം ഇച്ഛന്തി.

൩൬൬. കിരിയതോ സമുട്ഠാനാഭാവോതി വത്ഥുനോ അദേസനാസങ്ഖാതം അകിരിയം വിനാ ന കേവലം കിരിയായ സമുട്ഠാനഭാവോ. കിരിയാകിരിയതോ ഹി ഇദം സമുട്ഠാതി. ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഭിക്ഖൂ വാ അനഭിനേയ്യാതി ഏത്ഥ വാ-സദ്ദോ സമുച്ചയത്ഥോ, തേന ‘‘മഹല്ലകഞ്ച വിഹാരം കരേയ്യ, ഭിക്ഖൂ ച അനഭിനേയ്യാ’’തി കിരിയഞ്ച അകിരിയഞ്ച സമുച്ചിനോതി.

വിഹാരകാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പഠമദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൮൦. അട്ഠമേ പാകാരേന ച പരിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ഗോപുരട്ടാലകയുത്തന്തി ഏത്ഥ പാകാരേസു യുദ്ധത്ഥായ കതോ വങ്കസണ്ഠാനോ സരക്ഖേപഛിദ്ദസഹിതോ പതിസ്സയവിസേസോ അട്ടാലകോ നാമ.

സോളസവിധസ്സാതി ചതൂഹി മഗ്ഗേഹി പച്ചേകം ചതൂസു സച്ചേസു കത്തബ്ബസ്സ പരിഞ്ഞാപഹാനസച്ഛികിരിയാഭാവനാസങ്ഖാതസ്സ സോളസവിധസ്സ. തേ ഗാരവേനാതി തേ കിലന്തരൂപാ ഭിക്ഖൂ ഭത്തുദ്ദേസകട്ഠാനേ സന്നിപതിതാനം ഭിക്ഖൂനം പുരതോ അത്തനോ കിലന്തസരീരം ദസ്സേത്വാ ഉദ്ദിസാപനേ ഗാരവേന, ലജ്ജായാതി അത്ഥോ. തേരസപീതി ഭത്തുദ്ദേസകസേനാസനഗാഹാപകഭണ്ഡാഗാരികചീവരപടിഗ്ഗാഹകചീവരഭാജകയാഗുഭാജകഫലഭാജകഖജ്ജഭാജകഅപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസാടിയഗാഹാപകപത്തഗാഹാപകആരാമികപേസകസാമണേരപേസകസമ്മുതീനം വസേന തേരസപി.

പാളിയം ‘‘അപിസൂ’’തി ഇദം ‘‘അപിചാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോ. ഏവം സബ്ബപദേസൂതി പീഠാദീസു സേനാസനസാധാരണേസു, കതികസണ്ഠാനപവേസനിക്ഖമനകാലാദീസു പന വിസും വിസും അധിട്ഠഹിത്വാ കഥാപേതീതി വേദിതബ്ബം. അയഞ്ഹി നിമ്മിതാനം ധമ്മതാതി അനിയമേത്വാ നിമ്മിതാനം വസേന വുത്തം, നിയമേത്വാ പന ‘‘ഏത്തകാ ഇദഞ്ചിദഞ്ച കഥേന്തു, ഏത്തകാ തുണ്ഹീ ഭവന്തു, നാനാപ്പകാരം ഇരിയാപഥം, കിരിയഞ്ച കപ്പേന്തു, നാനാവണ്ണസണ്ഠാനവയോനിയമാ ച ഹോന്തൂ’’തി പരികമ്മം കത്വാ സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ അധിട്ഠിതേ ഇച്ഛിതിച്ഛിതപ്പകാരാ അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി വിസദിസാവ ഹോന്തി. അവത്ഥുകവചനന്തി നിരത്ഥകവചനം.

൩൮൩. ഏകചാരികഭത്തന്തി അതിമനാപത്താ സബ്ബേസമ്പി പടിലാഭത്ഥായ വിസും ഠിതികായ പാപേതബ്ബഭത്തം. തദ്ധിതവോഹാരേനാതി ചത്താരി പമാണമസ്സ ചതുക്കന്തി ഏവം തദ്ധിതവോഹാരേന. ഭവോതി ഭവിതബ്ബോ. അതീതം ദിവസഭാഗന്തി തസ്മിഞ്ഞേവ ദിവസേ സലാകദാനക്ഖണം സന്ധായ വുത്തം. ഹിയ്യോതി ഇമസ്സ അജ്ജ ഇച്ചേവ അത്ഥോ. തേനേവാഹംസു ‘‘സ്വേ അമ്ഹേ’’തിആദി. പധൂപായന്താതി പുനപ്പുനം ഉപ്പജ്ജനകോധവസേന പധൂപായന്താ. പാളിയം കിസ്സ മന്തി കേന കാരണേന മയാതി അത്ഥോ.

൩൮൪. ‘‘സരസി ത്വ’’ന്തി ഇദം ഏകം വാക്യം കത്വാ, ‘‘കത്താ’’തി ഇദഞ്ച കത്തരി രിതുപച്ചയന്തം കത്വാ, ‘‘അസീ’’തി അജ്ഝാഹാരപദേന സഹ ഏകവാക്യം കത്വാ, ‘‘ഏവരൂപ’’ന്തി ഇദം, ‘‘യഥായം ഭിക്ഖുനീ ആഹാ’’തി ഇദഞ്ച ദ്വീസു വാക്യേസു പച്ചേകം യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. ഉജുകമേവാതി ത്വാ-പച്ചയന്തവസേന പഠമം അത്ഥഗ്ഗഹണം ഉജുകന്തി അധിപ്പായോ.

ദുതിയോ ദബ്ബ-സദ്ദോ പണ്ഡിതാദിവചനോതി ആഹ ‘‘ന ഖോ ദബ്ബ ദബ്ബാ പണ്ഡിതാ’’തി. നിബ്ബേഠേന്തീതി ദോസതോ മോചേന്തി. വിനയലക്ഖണേ തന്തിന്തി വിനയവിനിച്ഛയലക്ഖണവിസയേ ആഗമം ഠപേന്തോ. പാളിയം യതോ അഹന്തിആദീസു യസ്മിം കാലേ അഹം ജാതോ, തതോ പഭുതി സുപിനന്തേനപി മേഥുനം ധമ്മം നാഭിജാനാമി, ന ച തസ്സ മേഥുനധമ്മസ്സ പടിസേവിതാ അഹോസിന്തി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘സുപിനന്തേനപീ’’തിആദി. ഇദാനി ഏകവാക്യവസേന യോജനം ദസ്സേതും ‘‘അഥ വാ’’തിആദി വുത്തം. ന ഘടതീതി യസ്മാ ഖീണാസവസ്സ വചനേന ഏതിസ്സാ വചനം ന സമേതി, തഞ്ച ന ഘടനം യസ്മാ പുബ്ബേ ഭിക്ഖൂസു പസിദ്ധായ ഏവ അച്ചന്തദുസ്സീലതായ ഏവ അഹോസി, തസ്മാ മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാതി അധിപ്പായോ.

ചര പിരേതി ചര ഗച്ഛ പിരേ പര അമാമക ത്വം. വിനസ്സാതി അദസ്സനം ഗച്ഛ. അകാരികാതി അമൂലകേന ചോദനായ ന കാരികാ. കാരകോ ഹോതീതി ‘‘അയ്യേനമ്ഹി ദൂസിതാ’’തി ഇമായ പടിഞ്ഞായ യദി നാസിതാ, തദാ ഥേരോ ഭിക്ഖുനീദൂസകത്തസിദ്ധിതോ തസ്സ ദോസസ്സ കാരകോ ഹോതി. അകാരകോ ഹോതീതി തായ കതപടിഞ്ഞം അനപേക്ഖിത്വാ സാമഞ്ഞതോ ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി ഭഗവതാ വുത്തത്താ അകാരകോ ഹോതി. യദി ഹി ഥേരോ കാരകോ ഭവേയ്യ, അവസ്സം തമേവ ദോസം അപദിസിത്വാ ഇമിനാ നാമ കാരണേന ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ അവുത്തത്താ, ‘‘ദബ്ബഞ്ച അനുയുഞ്ജഥാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ അനുയുഞ്ജഥാ’’തി വുത്തത്താ ച സാമത്ഥിയതോ മേത്തിയായ ഭിക്ഖുനിയാ അഞ്ഞേന ദോസേന നാസനാരഹതാ, വത്ഥുസ്സ ച അമൂലകഭാവോ, ഥേരസ്സ അകാരകഭാവോ ച സിദ്ധോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

അത്തനോ സുത്തന്തി ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി ഇമിനാ പക്ഖേപവചനേന സഹിതം കൂടസുത്തം. ഥേരോ കാരകോ ഹോതീതി ഏത്ഥ അയമധിപ്പായോ – ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി അവത്വാ സാമഞ്ഞതോ ‘‘മേത്തിയം ഭിക്ഖുനിം നാസേഥാ’’തി ഓതിണ്ണവത്ഥുസ്മിംയേവ തസ്സാ നാസനാ വിഹിതാതി തുമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ കാരകോ ഹോതി, ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി പന വുത്തേ പുബ്ബേയേവ സിദ്ധസ്സ പാരാജികസ്സ സുചികായ അസ്സാ സകായ പടിഞ്ഞായ നാസേഥാതി സിജ്ഝനതോ അമ്ഹാകം വാദേ ഥേരോ അകാരകോ ഹോതീതി. മഹാവിഹാരവാസീനമ്പി പന ‘‘സകായ പടിഞ്ഞായാ’’തി വുത്തേ ഓതിണ്ണവത്ഥുസ്മിംയേവ തസ്സാ നാസനാ വിഹിതാ ഹോതി, ന സാമഞ്ഞതോതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ഇമേസു ദ്വീസു വാദേസു, സുത്തേസു വാ. യം പച്ഛാ വുത്തന്തി മഹാവിഹാരവാസീഹി യം വുത്തം, തം യുത്തന്തി അത്ഥോ. വിചാരിതം ഹേതന്തി ഏതം പച്ഛിമസ്സ യുത്തത്തം വിചാരിതം, ‘‘തത്ര സങ്ഘാദിസേസോ വുട്ഠാനഗാമിനീ…പേ… അസുദ്ധതായേവ നാസേസീ’’തി വക്ഖമാനനയേന വിനിച്ഛിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേതി ദുക്കട’’ന്തി ഇമിനാ മഹാഅട്ഠകഥാവാദോ ദസ്സിതോ.

തത്രാതി തേസു ദുക്കടപാചിത്തിയേസു. ദുക്കടന്തി വുത്തമഹാഅട്ഠകഥാവാദസ്സ അധിപ്പായം ദസ്സേത്വാ ‘‘പാചിത്തിയ’’ന്തി പവത്തസ്സ കുരുന്ദിവാദസ്സ അധിപ്പായം ദസ്സേതും ‘‘പച്ഛിമനയേപീ’’തിആദി വുത്തം. വചനപ്പമാണതോതി വിസംവാദനാധിപ്പായേ സമാനേപി അനുദ്ധംസനാദിവിസേസേ സങ്ഘാദിസേസാദിനോ വിധായകവചനബലേനാതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുസ്സ പന ഭിക്ഖുനിയാ ദുക്കടന്തി ഭിക്ഖുനിം അനുദ്ധംസേന്തസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ദുക്കടം.

ഏവം ദ്വീസുപി അട്ഠകഥാവചനേസു അധിപ്പായം വിഭാവേത്വാ ഇദാനി പച്ഛിമേ പാചിത്തിയവാദേ ദോസം ദസ്സേത്വാ പുരിമദുക്കടവാദമേവ പതിട്ഠാപേതും ‘‘തത്ര പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ വിസുന്തി സമ്പജാനമുസാവാദേ പാചിത്തിയതോ (പാചി. ൧) വിസും പാചിത്തിയം വുത്തം, തത്ഥ അനന്തോഗധഭാവാതി അധിപ്പായോ. തസ്മാതി യസ്മാ അമൂലകാനുദ്ധംസനേ വിസുഞ്ഞേവ പാചിത്തിയം പഞ്ഞത്തം, തസ്മാ പുരിമനയോതി ദുക്കടവാദോ. ഏവം അന്തരാ പവിട്ഠം ദുക്കടപാചിത്തിയവാദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി പാകടമേവ അത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘തഥാ ഭിക്ഖുനീ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ തഥാതി യഥാ ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖും, ഭിക്ഖുനിഞ്ച അനുദ്ധംസേന്തസ്സ സങ്ഘാദിസേസദുക്കടാനി വുത്താനി, തഥാതി അത്ഥോ. ഏതേഹി നാസനാ നത്ഥീതി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം, ദുക്കടേന ഇമിസ്സാ പന നാസനാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ദുസ്സീലാതി പാരാജികാ.

൩൮൬. ആകാരനാനത്തേനാതി ദൂസിതാകാരസ്സ, ദൂസകാകാരസ്സ ച നാനത്തേന. അനഭിരദ്ധോതി അതുട്ഠോ. തേനാഹ ‘‘ന സുഖിതോ’’തി. ന പസാദിതോതി അനുപ്പാദിതപ്പസാദോ. ഖീല-സദ്ദോ ഥദ്ധഭാവവചനോ, കചവരപരിയായോ ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചിത്ത…പേ… ഖീല’’ന്തി. നപ്പതീതോതി പീതിസുഖാദീഹി ന അഭിഗതോ ന ഉപഗതോ. തേനാഹ ‘‘ന അഭിസടോ’’തി.

യേന ദുട്ഠോതി ച കുപിതോതി ച വുത്തോതി ഏത്ഥ യേന ദുട്ഠോതി ച വുത്തോ യേന കുപിതോതി ച വുത്തോ, തം മാതികായഞ്ച പദഭാജനേ (പാരാ. ൩൮൬) ച വുത്തം ഉഭയമ്പേതന്തി യോജേതബ്ബം. ദ്വീഹീതി ‘‘തേന ച കോപേന, തേന ച ദോസേനാ’’തി വുത്തകോപദോസപദേഹി ദ്വീഹി, അത്ഥതോ പന ദ്വീഹിപി ദോസോവ ദസ്സിതോതി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധമേവ ദസ്സേതീ’’തി. യായാതി അനത്തമനതായ.

ന ചുദിതകവസേനാതി യദി ചുദിതകവസേനാപി അമൂലകം അധിപ്പേതം സിയാ, അമൂലകം നാമ അനജ്ഝാപന്നന്തി പദഭാജനം വദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. യം പാരാജികന്തി ഭിക്ഖുനോ അനുരൂപേസു ഏകൂനവീസതിയാ പാരാജികേസു അഞ്ഞതരം. പദഭാജനേ (പാരാ. ൩൮൬) പന ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗേ ആഗതാനേവ ഗഹേത്വാ ‘‘ചതുന്നം അഞ്ഞതരേനാ’’തി വുത്തം. ഏതം ഇധ അപ്പമാണന്തി ഏതം ആപന്നാനാപന്നതം ഇധാനുദ്ധംസനേ ആപത്തിയാ അനങ്ഗം, ആപത്തിം പന ആപന്നേ വാ അനാപന്നേ വാ പുഗ്ഗലേ ‘‘അനാപന്നോ ഏസോ സുദ്ധോ’’തി സുദ്ധസഞ്ഞായ വാ വിമതിയാ വാ ചാവനാധിപ്പായോവ ഇധ അങ്ഗന്തി അധിപ്പായോ.

തഥേവാതി പസാദസോതേന, ദിബ്ബസോതേന വാതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ദിട്ഠാനുസാരേനേവ സമുപ്പന്നാ പരിസങ്കാവ ദിട്ഠപരിസങ്കിതം നാമ. ഏവം സേസേസുപി. ‘‘അദിസ്വാ വാ’’തി ഇദം ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം, ദിസ്വാ പക്കന്തേസുപി ദോസോ നത്ഥിയേവ. ഇമേസന്തി ഇമേഹി. കരിസ്സന്തീതി തസ്മിം ഖണേ ഉപ്പജ്ജനാകാരദസ്സനം, പച്ഛാ പന ഏത്തകേന കാലേന കതം വാതി സങ്കായ ചോദേതി. ന ഹി കരിസ്സന്തീതി ചോദനാ അത്ഥി. ‘‘അരിട്ഠം പീത’’ന്തി ഇദം മുഖേ സുരാഗന്ധവായനനിമിത്തദസ്സനം. അരിട്ഠഞ്ഹി സുരാസദിസവണ്ണഗന്ധം കപ്പിയഭേസജ്ജം.

ദിട്ഠം അത്ഥി സമൂലകന്തിആദീസു അജ്ഝാചാരസ്സ സമ്ഭവാസമ്ഭവാനം മൂലാമൂലഭാവദസ്സനം. അത്ഥി സഞ്ഞാസമൂലകന്തിആദി പന ദിട്ഠസഞ്ഞായ സമ്ഭവാസമ്ഭവാനം മൂലാമൂലഭാവദസ്സനം. ദിസ്വാവ ദിട്ഠസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചോദേതീതി ഏത്ഥ യം ചോദേതി, തതോ അഞ്ഞം പുഗ്ഗലം വീതിക്കമന്തം, പടിച്ഛന്നോകാസതോ നിക്ഖമന്തം വാ ദിസ്വാ ‘‘അയം സോ’’തി സഞ്ഞായ ചോദേന്തോപി സങ്ഗയ്ഹതി. ഏസ നയോ സുതാദീസുപി. സമൂലകേന വാ സഞ്ഞാസമൂലകേന വാതി ഏത്ഥ പാരാജികമാപന്നം ദിട്ഠാദിമൂലകേന ച ‘‘അയം ആപന്നോ’’തി അസുദ്ധസഞ്ഞായ ചോദേന്തോ സമൂലകേന ചോദേതി നാമ. സഞ്ഞാസമൂലകത്തേ ഏവ അനാപത്തിസമ്ഭവതോ ആപന്നേ വാ അനാപന്നേ വാ പുഗ്ഗലേ ആപന്നസഞ്ഞീ ദിട്ഠാദീസു, അദിട്ഠാദീസു വാ മൂലേസു ദിട്ഠസുതാദിസഞ്ഞീ തേന ദിട്ഠാദിമൂലകേന തം പുഗ്ഗലം ചോദേന്തോ സഞ്ഞാസമൂലകേന ചോദേതി നാമ. ഇമേസം അനാപത്തി, വുത്തവിപരിയായേന ആപത്തിവാരേ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

സമീപേ ഠത്വാതി ഹത്ഥവികാരവചീഘോസാനം ചോദനാവസേന പവത്തിയമാനാനം ദസ്സനസവനൂപചാരേ ഠത്വാതി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘ദ്വാദസഹത്ഥബ്ഭന്തരേ ഠത്വാ’’തി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൮൫-൩൮൬) വദന്തി, തം ന യുത്തം. പരതോ ബ്യതിരേകതോ അനാപത്തിം ദസ്സേന്തേന ‘‘ദൂതം വാ പണ്ണം വാ സാസനം വാ പേസേത്വാ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന പന ‘‘ദ്വാദസഹത്ഥം മുഞ്ചിത്വാ ചോദേന്തസ്സ സീസം ന ഏതീ’’തി വുത്തം. വാചായ വാചായാതി സകിം ആണത്തസ്സ സകലമ്പി ദിവസം വദതോ വാചായ വാചായ ചോദാപകസ്സേവ ആപത്തി. സോപീതി ആണത്തോപി. തസ്സ ച ‘‘മയാപി ദിട്ഠ’’ന്തിആദിം അവത്വാപി ‘‘അമൂലക’’ന്തി സഞ്ഞായ ചാവനാധിപ്പായേന ‘‘ത്വം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോസീ’’തി ഇദമേവ വാചം പരസ്സ വചനം വിയ അകത്വാ സാമഞ്ഞതോ വദന്തസ്സാപി സങ്ഘാദിസേസോ ഏവ. സതിപി പന അനുദ്ധംസനാധിപ്പായേ ‘‘അസുകേന ഏവം വുത്ത’’ന്തി പരേന വുത്തമേവ വദന്തസ്സ നത്ഥി സങ്ഘാദിസേസോ. സചേ പന പരേന അവുത്തമ്പി വുത്തന്തി വദതി, ആപത്തി ഏവ.

സമ്ബഹുലാ സമ്ബഹുലേ സമ്ബഹുലേഹി വത്ഥൂഹീതി ഏത്ഥ സമ്ബഹുലേതി ചുദിതകബഹുത്തനിദ്ദേസേന പുരിമേസു തീസു വാരേസു ചുദിതകബഹുത്തേനാപി വാരഭേദസബ്ഭാവം ഞാപേതി. ഏകസ്മിഞ്ഹി ചുദിതകവത്ഥുചോദകഭേദേന ഇദം ചതുക്കം വുത്തം, ചുദിതകബഹുത്തേനാപി ചതുക്കന്തരം ലബ്ഭതീതി അട്ഠകം ഹോതി ഏവ.

അമൂലകചോദനാപസങ്ഗേന സമൂലകചോദനാലക്ഖണാദിം ദസ്സേതും ‘‘ചോദേതും പന കോ ലഭതീ’’തിആദി ആരദ്ധം. ഭിക്ഖുസ്സ സുത്വാ ചോദേതീതിആദി സുത്തം യസ്മാ യേ ചോദകസ്സ അഞ്ഞേസം വിപത്തിം പകാസേന്തി, തേപി തസ്മിം ഖണേ ചോദകഭാവേ ഠത്വാവ പകാസേന്തി, തേസഞ്ച വചനം ഗഹേത്വാ ഇതരോപി യസ്മാ ചോദേതുഞ്ച അസമ്പടിച്ഛന്തം തേഹി തിത്ഥിയസാവകപരിയോസാനേഹി പഠമചോദകേഹി സമ്പടിച്ഛാപേതുഞ്ച ലഭതി, തസ്മാ ഇധ സാവകഭാവേന ഉദ്ധടന്തി വേദിതബ്ബം.

ദൂതം വാതിആദീസു ‘‘ത്വം ഏവം ഗന്ത്വാ ചോദേഹീ’’തി ദൂതം വാ പേസേത്വാ യോ ചോദേതും സക്കോതി, തസ്സ പണ്ണം, മൂലസാസനം വാ പേസേത്വാ. സമയേനാതി പകതിയാ ജാനനക്ഖണേ.

ഗരുകാനം ദ്വിന്നന്തി പാരാജികസങ്ഘാദിസേസാനം. മിച്ഛാദിട്ഠി നാമ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്താ (മ. നി. ൧.൪൪൫; ൨.൯൪, ൯൫, ൨൨൫; ൩.൯൧, ൧൧൬, ൧൩൬; സം. നി. ൩.൨൧൦) ദസവത്ഥുകാ ദിട്ഠി, സസ്സതുച്ഛേദസങ്ഖാതം അന്തം ഗണ്ഹാപകദിട്ഠി അന്തഗ്ഗാഹികാ നാമ. ആജീവഹേതു പഞ്ഞത്താനം ഛന്നന്തി ആജീവഹേതുപി ആപജ്ജിതബ്ബാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാരാജികം (പാരാ. ൧൯൫), സഞ്ചരിത്തേ (പാരാ. ൩൦൧, ൩൦൨) സങ്ഘാദിസേസോ, ‘‘യോ തേ വിഹാരേ വസതി, സോ അരഹാ’’തി (പാരാ. ൨൨൦) പരിയായേന ഥുല്ലച്ചയം, ഭിക്ഖുസ്സ പണീതഭോജനവിഞ്ഞത്തിയാ പാചിത്തിയം (പാചി. ൨൫൭), ഭിക്ഖുനിയാപണീതഭോജനവിഞ്ഞത്തിയാ പാടിദേസനീയം (പാചി. ൧൨൩൬), സൂപോദനവിഞ്ഞത്തിയാ (പാചി. ൬൧൨-൬൧൩) ദുക്കടന്തി ഇമേസം പരിവാരേ (പരി. ൨൮൭) വുത്താനം ഛന്നം. ന ഹേതാ ആപത്തിയോ ആജീവഹേതു ഏവ പഞ്ഞത്താ സഞ്ചരിത്താദീനം അഞ്ഞഥാപി ആപജ്ജിതബ്ബതോ. ആജീവഹേതുപി ഏതാസം ആപജ്ജനം സന്ധായ ഏവം വുത്തം, ആജീവഹേതുപി പഞ്ഞത്താനന്തി അത്ഥോ. ന കേവലഞ്ച ഏതാ ഏവ, അഞ്ഞാപി അദിന്നാദാനകുലദൂസനപാണവധവേജ്ജകമ്മാദിവസേന ആജീവഹേതു ആപജ്ജിതബ്ബാപി സന്തി, താ പന ആപത്തിസഭആഗതായ പാരാജികാദീസു ഛസു ഏവ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി വിസും ന വുത്താതി വേദിതബ്ബാ.

ഏത്താവതാ പന സീസം ന ഏതീതി സങ്ഘാദിസേസം സന്ധായ വുത്തം, ചോദനാ പന കതാ ഏവ ഹോതി. തിംസാനീതി തിംസം ഏതേസമത്ഥീതി തിംസാനി, തിംസാധികാനീതി വുത്തം ഹോതി. നവുതാനീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

അത്താദാനം ആദാതുകാമേനാതി ഏത്ഥ അത്തനാ ആദാതബ്ബതോ ദിട്ഠാദിമൂലകേഹി ഗഹേതബ്ബതോ പരസ്സ വിപ്ഫന്ദിതും അദത്വാ പഗ്ഗണ്ഹനതോ അത്താദാനന്തി ചോദനാ വുച്ചതി, തം ആദാതുകാമേന, ചോദനം കത്തുകാമേനാതി അത്ഥോ.

ഉബ്ബാഹികായാതി ഉബ്ബഹന്തി വിയോജേന്തി ഏതായ അലജ്ജീനം തജ്ജനിം വാ കലഹം വാതി ഉബ്ബാഹികാ, സങ്ഘസമ്മുതി, തായ. വിനിച്ഛിനനം നാമ തായ സമ്മതഭിക്ഖൂഹി വിനിച്ഛനനമേവ. അലജ്ജുസ്സന്നായ ഹി പരിസായ സമഥക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൨൨൭) ആഗതേഹി ദസങ്ഗേഹി സമന്നാഗതാ ദ്വേ തയോ ഭിക്ഖൂ തത്ഥേവ വുത്തായ ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചായ സമ്മന്നിതബ്ബാ, തേഹി ച സമ്മതേഹി വിസും വാ നിസീദിത്വാ, തസ്സാ ഏവ വാ പരിസായ ‘‘അഞ്ഞേഹി ന കിഞ്ചി കഥേതബ്ബ’’ന്തി സാവേത്വാ തം അധികരണം വിനിച്ഛിതബ്ബം.

കിമ്ഹീതി കിസ്മിം വത്ഥുസ്മിം, കതരവിപത്തിയന്തി അത്ഥോ. ‘‘കിമ്ഹി നം നാമാ’’തി ഇദം ‘‘കതരായ വിപത്തിയാ ഏതം ചോദേസീ’’തി യായ കായചി വിഞ്ഞായമാനായ ഭാസായ വുത്തേപി ചോദകസ്സ വിനയേ അപകതഞ്ഞുതായ ‘‘സീലാചാരദിട്ഠിആജീവവിപത്തീസു കതരായാതി മം പുച്ഛതീ’’തി ഞാതും അസക്കോന്തസ്സ പുച്ഛാ, ന പന കിമ്ഹീതിആദിപദത്ഥമത്തം അജാനന്തസ്സ. ന ഹി അനുവിജ്ജകോ ചോദകം ബാലം അപരിചിതഭാസായ ‘‘കിമ്ഹി ന’’ന്തി പുച്ഛതി. ‘‘കിമ്ഹി നമ്പി ന ജാനാസീ’’തി ഇദമ്പി വചനമത്തം സന്ധായ വുത്തം ന ഹോതി, ‘‘കതരവിപത്തിയാ’’തി വുത്തേ ‘‘അസുകായ വിപത്തിയാ’’തി വത്തുമ്പി ന ജാനാസീതി വചനസ്സ അധിപ്പായമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ബാലസ്സ ലജ്ജിസ്സ നയോ ദാതബ്ബോ’’തി വത്വാ ച ‘‘കിമ്ഹി നം ചോദേസീതി സീലവിപത്തിയാ’’തിആദി അധിപ്പായപ്പകാസനമേവ നയദാനം വുത്തം, ന പന കിമ്ഹി-നം-പദാനം പരിയായമത്തദസ്സനം. ന ഹി ബാലോ ‘‘കതരവിപത്തിയം നം ചോദേസീ’’തി ഇമസ്സ വചനസ്സ അത്ഥേ ഞാതേപി വിപത്തിപ്പഭേദനം, അത്തനാ ചോദിയമാനം വിപത്തിസരൂപഞ്ച ജാനിതും സക്കോതി, തസ്മാ തേനേവ അജാനനേന അലജ്ജീ അപസാദേതബ്ബോ. ‘‘കിമ്ഹി ന’’ന്തി ഇദമ്പി ഉപലക്ഖണമത്തം, അഞ്ഞേന വാ യേന കേനചി ആകാരേന അവിഞ്ഞുതം പകാസേത്വാ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോവ.

‘‘ദുമ്മങ്കൂനം പുഗ്ഗലാനം നിഗ്ഗഹായാ’’തിആദിവചനതോ (പാരാ. ൩൯; പരി. ൨) ‘‘അലജ്ജീനിഗ്ഗഹത്ഥായ…പേ… പഞ്ഞത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഏഹിതീതി ഹി-കാരോ ഏത്ഥ ആഗമോ ദട്ഠബ്ബോ, ആഗമിസ്സതീതി അത്ഥോ. ദിട്ഠസന്താനേനാതി ദിട്ഠനിയാമേന. അലജ്ജിസ്സ പടിഞ്ഞായ ഏവ കാതബ്ബന്തി വചനപടിവചനക്കമേനേവ ദോസേ ആവിഭൂതേപി അലജ്ജിസ്സ ‘‘അസുദ്ധോഹ’’ന്തി ദോസസമ്പടിച്ഛനപഅഞ്ഞായ ഏവ ആപത്തിയാ കാതബ്ബന്തി അത്ഥോ. കേചി പന ‘‘അലജ്ജിസ്സ ഏതം നത്ഥീതി സുദ്ധപടിഞ്ഞായ ഏവ അനാപത്തിയാ കാതബ്ബന്തി അയമേത്ഥ അത്ഥോ സങ്ഗഹിതോ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം അനുവിജ്ജകസ്സേവ നിരത്ഥകത്താപത്തിതോ ചോദകേനേവ അലജ്ജിപടിഞ്ഞായ ഠാതബ്ബതോ. ദോസാപഗമപടിഞ്ഞാ ഏവ ഹി ഇധ പടിഞ്ഞാതി അധിപ്പേതാ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ഏതമ്പി നത്ഥീതി പടിഞ്ഞം ന ദേതീ’’തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬).

തദത്ഥദീപനത്ഥന്തി അലജ്ജിസ്സ ദോസേ ആവിഭൂതേപി തസ്സ ദോസാപഗമപടിഞ്ഞായ ഏവ കാതബ്ബതാദീപനത്ഥം. വിവാദവത്ഥുസങ്ഖാതേ അത്ഥേ പച്ചത്ഥികാ അത്ഥപച്ചത്ഥികാ. സഞ്ഞം ദത്വാതി നേസം കഥാപച്ഛേദത്ഥം, അഭിമുഖകരണത്ഥഞ്ച സദ്ദം കത്വാ. വിനിച്ഛിനിതും അനനുച്ഛവികോതി ‘‘അസുദ്ധോ’’തി സഞ്ഞായ ചോദകപക്ഖേ പവിട്ഠത്താ അനുവിജ്ജകഭാവതോ ബഹിഭൂതത്താ അനുവിജ്ജിതും അസക്കുണേയ്യതം സന്ധായ വുത്തം. സന്ദേഹേ ഏവ ഹി സതി അനുവിജ്ജിതും സക്കാ, അസുദ്ധദിട്ഠിയാ പന സതി ചുദിതകേന വുത്തം സബ്ബം അസച്ചതോപി പടിഭാതി, കഥം തത്ഥ അനുവിജ്ജനാ സിയാതി.

‘‘തഥാ നാസിതകോവ ഭവിസ്സതീ’’തി ഇമിനാ വിനിച്ഛയം അദത്വാ സങ്ഘതോ വിയോജനം നാമ ലിങ്ഗനാസനാ വിയ അയമ്പി ഏകോ നാസനപ്പകാരോതി ദസ്സേതി. വിരദ്ധം ഹോതീതി സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം സഹസാ ആപന്നോ ഹോതി. ‘‘ആദിതോ പട്ഠായ അലജ്ജീ നാമ നത്ഥീ’’തി ഇദം ‘‘പക്ഖാനുരക്ഖണത്ഥായ പടിഞ്ഞം ന ദേതീ’’തി ഇമസ്സ അലജ്ജിലക്ഖണസമ്ഭവസ്സ കാരണവചനം. പടിച്ഛാദിതകാലതോ പട്ഠായ അലജ്ജീ നാമ ഏവ, പുരിമോ ലജ്ജിഭാവോ ന രക്ഖതീതി അത്ഥോ. പടിഞ്ഞം ന ദേതീതി സചേ മയാ കതദോസം വക്ഖാമി, മയ്ഹം അനുവത്തകാ ഭിജ്ജിസ്സന്തീതി പടിഞ്ഞം ന ദേതി. ഠാനേ ന തിട്ഠതീതി ലജ്ജിട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി, കായവാചാസു വീതിക്കമോ ഹോതി ഏവാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘വിനിച്ഛയോ ന ദാതബ്ബോ’’തി, പുബ്ബേ പക്ഖികാനം പടിഞ്ഞായ വൂപസമിതസ്സാപി അധികരണസ്സ ദുവൂപസന്തതായ അയമ്പി തഥാ നാസിതകോവ ഭവിസ്സതീതി അധിപ്പായോ.

ചുദിതകചോദകേസു പടിപത്തിം ഞത്വാതി ‘‘തുമ്ഹേ അമ്ഹാകം വിനിച്ഛയേന തുട്ഠാ ഭവിസ്സഥാ’’തിആദിനാ വുത്തം ചുദിതകചോദകേസു അനുവിജ്ജകേന പടിപജ്ജിതബ്ബകമ്മം ഞത്വാ. വിനിച്ഛയോ മജ്ഝേതി ആപത്തീതി വാ അനാപത്തീതി വാ വിനിച്ഛയപരിയോസാനഅനുവിജ്ജനാനം മജ്ഝം നാമാതി അത്ഥോ.

അമൂലകമ്പി സമൂലകം കത്വാ വദന്തീതി ആഹ ‘‘ദ്വേ മൂലാനീ’’തി. കാലേന വക്ഖാമീതിആദീസു ഓകാസം കാരാപേത്വാ വദന്തോ കാലേന വദതി നാമ. സലാകഗ്ഗയാഗുഅഗ്ഗഭിക്ഖാചാരട്ഠാനാദീസു ചോദേന്തോ അകാലേന വദതി നാമ. ദോസതോ വുട്ഠാപേതുകാമതായ വദന്തോ അത്ഥസംഹിതേന വദതി നാമ. ദോസന്തരോതി ദോസചിത്തോ. പന്നരസസു ധമ്മേസൂതി ‘‘പരിസുദ്ധകായസമആചാരതാ, തഥാ വചീസമാചാരതാ, സബ്രഹ്മചാരീസു മേത്തചിത്തതാ, ബഹുസ്സുതതാ, ഉഭിന്നം പാതിമോക്ഖാനം സ്വാഗതാദിതാ, കാലേന വക്ഖാമീ’’തിആദിനാ (പരി. ൩൬൨) വുത്തപഞ്ചധമ്മാ ച കാരുഞ്ഞതാ, ഹിതേസിതാ, അനുകമ്പതാ, ആപത്തിവുട്ഠാനതാ, വിനയപുരേക്ഖാരതാതി (ചൂളവ. ൪൦൧) ഇമേസു പന്നരസസു. തത്ഥ ‘‘കാരുഞ്ഞതാ’’തി ഇമിനാ കരുണാ ദസ്സിതാ. ഹിതേസിതാതി ഹിതഗവേസനതാ. അനുകമ്പതാതി തേന ഹിതേന സംയോജനതാ, ഇമേഹി ദ്വീഹിപി മേത്താ ദസ്സിതാ. ആപത്തിവുട്ഠാനതാതി സുദ്ധന്തേ പതിട്ഠാപനതാ. വത്ഥും ചോദേത്വാ സാരേത്വാ പടിഞ്ഞം ആരോപേത്വാ യഥാപടിഞ്ഞായ കമ്മകരണം വിനയപുരേക്ഖാരതാ നാമ.

അധികരണട്ഠേനാതി അധികാതബ്ബട്ഠേന, സമഥേഹി വൂപസമേതബ്ബട്ഠേനാതി അത്ഥോ. തം നാനത്തം ദസ്സേതുന്തി ഇധ അനധിപ്പേതമ്പി അത്ഥുദ്ധാരവസേന തം നാനത്തം ദസ്സേതുന്തി അധിപ്പായോ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘സേസാനി അത്ഥുദ്ധാരവസേന വുത്താനീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൩൮൫-൩൮൬). യം അധികിച്ചാതിആദിനാ അധികരണസദ്ദസ്സ കമ്മസാധനതാ വുത്താ.