൫. സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൨൯൬. പഞ്ചമേ പണ്ഡിച്ചേനാതി സഭാവഞാണേന. ഗതിമന്താതി സഭാവഞാണഗതിയുത്താ. വേയ്യത്തിയേനാതി ഇത്ഥികത്തബ്ബേസു സിക്ഖിതഞാണേന. മേധായാതി അസിക്ഖിതേസുപി തംഇത്ഥികത്തബ്ബേസു ഠാനുപ്പത്തിയാ പഞ്ഞായ. ഛേകാതി കായേന പചനാദികുസലാ.

ആവഹനം ആവാഹോ, ദാരികായ ഗഹണം. വിധിനാ പരകുലേ വഹനം പേസനം വിവാഹോ, ദാരികായ ദാനം.

൨൯൭. രന്ധാപനം ഭത്തപചാപനം. ബ്യഞ്ജനാദിസമ്പാദനം പചാപനം. ന ഉപാഹടന്തി ന ദിന്നം. കയോ നാമ ഗഹണം. വിക്കയോ നാമ ദാനം. തദുഭയം സങ്ഗഹേത്വാ ‘‘വോഹാരോ’’തി വുത്തം.

൩൦൦. ‘‘അബ്ഭുതം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ഇമിനാ ദുക്കടം ഹോതീതി ദീപേതി. ‘‘പരാജിതേന ദാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ അദേന്തോ ധുരനിക്ഖേപേന കാരേതബ്ബോ. അചിരകാലേ അധികാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അചിരകാലാധികാരികം, സഞ്ചരിത്തം. ‘‘അചിരകാലാചാരിക’’ന്തി വാ പാഠോ. അചിരകാലേ ആചാരോ അജ്ഝാചാരോ ഏതസ്സാതി യോജനാ.

൩൦൧. കിഞ്ചാപി ഏഹിഭിക്ഖുആദികാപി സഞ്ചരിത്താദിപണ്ണത്തിവജ്ജം ആപത്തിം ആപജ്ജന്തി, തേസം പന അസബ്ബകാലികത്താ, അപ്പകത്താ ച ഇധാപി ഞത്തിചതുത്ഥേനേവ കമ്മേന ഉപസമ്പന്നം സന്ധായ ‘‘യ്വായ’’ന്തിആദിപദഭാജനമാഹ. സഞ്ചരണം സഞ്ചരോ, സോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സഞ്ചരീ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരിത്തം. തേനാഹ ‘‘സഞ്ചരണഭാവ’’ന്തി. സഞ്ചരതീതി സഞ്ചരണോ, പുഗ്ഗലോ, തസ്സ ഭാവോ സഞ്ചരണഭാവോ, തം ഇത്ഥിപുരിസാനം അന്തരേ സഞ്ചരണഭാവന്തി അത്ഥോ.

ജായാഭാവേതി ഭരിയഭാവായ. ജാരഭാവേതി സാമിഭാവായ, തംനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. നിമിത്തത്ഥേ ഹി ഏതം ഭുമ്മവചനം. കിഞ്ചാപി ‘‘ജാരത്തനേ’’തി പദസ്സ പദഭാജനേ ‘‘ജാരീ ഭവിസ്സസീ’’തി (പാരാ. ൩൦൨) ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന പദഭാജനം വുത്തം, ‘‘സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി പദസ്സ പന നിദ്ദേസേ ‘‘ഇത്ഥിയാ വാ പഹിതോ പുരിസസ്സ സന്തികേ ഗച്ഛതി, പുരിസേന വാ പഹിതോ ഇത്ഥിയാ സന്തികേ ഗച്ഛതീ’’തി വുത്തത്താ പുരിസസ്സാപി സന്തികേ വത്തബ്ബാകാരം ദസ്സേതും ‘‘ജാരത്തനേ’’തി നിദ്ദേസസ്സ ഇത്ഥിപുരിസസാധാരണത്താ ‘‘ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചേന്തോ ജാരത്തനേ ആരോചേതീ’’തി വുത്തം. പാളിയം പന പുരിസസ്സ മതിം ഇത്ഥിയാ ആരോചനവസേനേവ പദദ്വയേപി യോജനാ കതാ, തദനുസാരേന ഇത്ഥിയാ മതിം പുരിസസ്സ ആരോചനാകാരോപി സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി.

ഇദാനി പാളിയം വുത്തനയേനാപി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘അപിചാ’’തിആദിമാഹ. ‘‘പതി ഭവിസ്സസീ’’തി ഇദം ജായാസദ്ദസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗനിയമതോ പുരിസപരിയായേന വുത്തം, നിബദ്ധസാമികോ ഭവിസ്സസീതി അത്ഥോ. ജാരോ ഭവിസ്സസീതി മിച്ഛാചാരഭാവേന ഉപഗച്ഛനകോ ഭവിസ്സസീതി അധിപ്പായോ.

൩൦൩. സേരിവിഹാരന്തി സച്ഛന്ദചാരം. അത്തനോ വസന്തി അത്തനോ ആണം. ഗോത്തവന്തേസു ഗോത്ത-സദ്ദോ, ധമ്മചാരീസു ച ധമ്മ-സദ്ദോ വത്തതീതി ആഹ ‘‘സഗോത്തേഹീ’’തിആദി. തത്ഥ സഗോത്തേഹീതി സമാനഗോത്തേഹി. സഹധമ്മികേഹീതി ഏകസ്സ സത്ഥു സാസനേ സഹചരിതബ്ബധമ്മേഹി, സമാനകുലധമ്മേഹി വാ. തേനേവാഹ ‘‘ഏകം സത്ഥാര’’ന്തിആദി. ഏകഗണപരിയാപന്നേഹീതി മാലാകാരാദിഏകഗണപരിയാപന്നേഹി.

സസ്സാമികാ സാരക്ഖാ. യസ്സാ ഗമനേ രഞ്ഞാ ദണ്ഡോ ഠപിതോ, സാ സപരിദണ്ഡാ. പച്ഛിമാനം ദ്വിന്നന്തി സാരക്ഖസപരിദണ്ഡാനം. മിച്ഛാചാരോ ഹോതീതി താസു ഗതപുരിസാനം വിയ താസമ്പി മിച്ഛാചാരോ ഹോതി സസ്സാമികഭാവതോ. ന ഇതരാസന്തി മാതുരക്ഖിതാദീനം അട്ഠന്നം മിച്ഛാചാരോ നത്ഥി അസ്സാമികത്താ, താസു ഗതാനം പുരിസാനമേവ മിച്ഛാചാരോ ഹോതി മാതാദീഹി രക്ഖിതത്താ. പുരിസാ ഹി പരേഹി യേഹി കേഹിചി ഗോപിതം ഇത്ഥിം ഗന്തും ന ലഭന്തി, ഇത്ഥിയോ പന കേനചി പുരിസേന ഭരിയാഭാവേന ഗഹിതാവ പുരിസന്തരം ഗന്തും ന ലഭന്തി, ന ഇതരാ അത്തനോ ഫസ്സസ്സ സയം സാമികത്താ. ന ഹി മാതാദയോ സയം താസം ഫസ്സാനുഭവനത്ഥം താ രക്ഖന്തി, കേവലം പുരിസഗമനമേവ താസം വാരേന്തി. തസ്മാ കേനചി അപരിഗ്ഗഹിതഫസ്സത്താ, അത്തനോ ഫസ്സത്താ ച ഇത്ഥീനം ന മിച്ഛാചാരോ, പുരിസാനം പന പരേഹി വാരിതേ അത്തനോ അസന്തകട്ഠാനേ പവിട്ഠത്താ മിച്ഛാചാരോതി വേദിതബ്ബോ.

ഭോഗേനാതി ഭോഗഹേതു. ഉദപത്തം ആമസിത്വാ ഗഹിതാ ഓദപത്തകിനീ. ധജ-സദ്ദേന സേനാ ഏവ ഉപലക്ഖിതാതി ആഹ ‘‘ഉസ്സിതദ്ധജായാ’’തിആദി.

൩൦൫. ബഹിദ്ധാ വിമട്ഠന്തി അഞ്ഞത്ഥ ആരോചിതം. തം കിരിയം സമ്പാദേസ്സതീതി തസ്സാ ആരോചേത്വാ തം കിച്ചം സമ്പാദേതു വാ മാ വാ, തം കിരിയം സമ്പാദനേ സാമത്ഥിയം സന്ധായ വുത്തം. ദാരകം, ദാരികഞ്ച അജാനാപേത്വാ മാതാപിതുആദീഹി മാതാപിതുആദീനഞ്ഞേവ സന്തികം സാസനേ പേസിതേപി പടിഗ്ഗണ്ഹനവീമംസനപച്ചാഹരണസങ്ഖാതായ തിവങ്ഗസമ്പത്തിയാ സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതി ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം.

യം ഉദ്ദിസ്സ സാസനം പേസിതം, തം ഏവ സന്ധായ തസ്സാ മാതുആദീനം ആരോചിതേപി ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീ’’തിആദി ഉദാഹടം, ഇദഞ്ച വചനബ്യത്തയഹേതുബ്യത്തയാനം ഭേദേപി ബ്യത്തയസാമഞ്ഞതോ ഉദാഹടന്തി ദട്ഠബ്ബം. തമ്പി ഉദാഹരണദോസം പരിഹരിത്വാ സുത്താനുലോമതം ദസ്സേതും ‘‘തം പനാ’’തിആദി വുത്തം. ഇമിനാ സമേതീതി ഏത്ഥായമധിപ്പായോ – യഥാ സയം അനാരോചേത്വാ അഞ്ഞേസം അന്തേവാസികാദീനം വത്വാ വീമംസാപേത്വാ പച്ചാഹരന്തസ്സ നത്ഥി വിസങ്കേതോ, ഏവം തസ്സാ സയം അനാരോചേത്വാ ആരോചനത്ഥം മാതുആദീനം വദന്തസ്സാപി മാതുആദയോ തം കിരിയം സമ്പാദേന്തു വാ മാ വാ. യദി ഹി തേസം മാതുആദീനം തുണ്ഹീഭൂതഭാവമ്പി പച്ചാഹരതി, വിസങ്കേതോ നത്ഥീതി.

ഘരകിച്ചം നേതീതി ഘരണീ. അഞ്ഞതരം വദന്തസ്സ വിസങ്കേതം അദിന്നാദാനാദീസു ആണത്തിയം വത്ഥുസങ്കേതോ വിയാതി അധിപ്പായോ. മൂലട്ഠാനഞ്ച വസേനാതി ഏത്ഥ പുരിസസ്സ മാതുആദയോ സാസനപേസനേ മൂലഭൂതത്താ ‘‘മൂലട്ഠാ’’തി വുത്താ.

൩൨൨. പാളിയം മാതുരക്ഖിതായ മാതാ ഭിക്ഖും പഹിണതീതി ഏത്ഥ അത്തനോ വാ ധീതു സന്തികം ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി ഭിക്ഖും പഹിണതി, പുരിസസ്സ വാ തസ്സ ഞാതകാനം വാ സന്തികം ‘‘മമ ധീതാ ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഭരിയാ ഹോതൂ’’തി പഹിണതീതി ഗഹേതബ്ബം. ഏസേവ നയോ സേസേസുപി. പുബ്ബേ വുത്തനയത്താതി പഠമസങ്ഘാദിസേസേ വുത്തനയത്താ.

൩൩൮. അന്തേ ഏകേനാതി ഏകേന പദേന. ഏത്തോവ പക്കമതീതി അപച്ചാഹരിത്വാ തതോവ പക്കമതി. ‘‘അനഭിനന്ദിത്വാ’’തി ഇദം തഥാ പടിപജ്ജമാനം സന്ധായ വുത്തം. സതിപി അഭിനന്ദനേ സാസനം അനാരോചേന്തോ പന ന വീമംസതി നാമ. തതിയപദേ വുത്തനയേനാതി ‘‘സോ തസ്സാ വചനം അനഭിനന്ദിത്വാ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. പാളിയം അന്തേവാസിം വീമംസാപേത്വാതി ‘‘അയം തേസം വത്തും സമത്ഥോ’’തി അന്തേവാസിനാ വീമംസാപേത്വാ. സചേ പന സോ അന്തേവാസികോ തം വചനം ആദിയിത്വാ തുണ്ഹീ ഹോതി, തസ്സാപി തം പവത്തിം പച്ചാഹരന്തസ്സ ആചരിയസ്സ സങ്ഘാദിസേസോവ മാതുആദീസു തുണ്ഹീഭൂതേസു തേസം തുണ്ഹിഭാവം പച്ചാഹരന്തസ്സ വിയാതി ദട്ഠബ്ബം.

പാളിയം ചതുത്ഥവാരേ അസതിപി ഗച്ഛന്തോ സമ്പാദേതി, ആഗച്ഛന്തോ വിസംവാദേതി അനാപത്തീതി അത്ഥതോ ആപന്നമേവാതികത്വാ വുത്തം ‘‘ചതുത്ഥേ അനാപത്തീ’’തി.

൩൪൦. കാരുകാനന്തി വഡ്ഢകീആദീനം തച്ഛകഅയോകാരതന്തവായരജകന്ഹാപിതകാ പഞ്ച കാരവോ ‘‘കാരുകാ’’തി വുച്ചന്തി. ഏവരൂപേന…പേ… അനാപത്തീതി താദിസം ഗിഹിവേയ്യാവച്ചമ്പി ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം.

കായതോ സമുട്ഠാതീതി പണ്ണത്തിം വാ അലംവചനീയഭാവം വാ തദുഭയം വാ അജാനന്തസ്സ കായതോ സമുട്ഠാതി. ഏസ നയോ ഇതരദ്വയേപി. അലംവചനീയാ ഹോന്തീതി ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ഉഭോപി വാ ജായാഭാവേ, സാമികഭാവേ ച നിക്ഖിത്തഛന്ദതായ അച്ചന്തവിയുത്തത്താ പുന അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗമത്ഥം ‘‘മാ ഏവം അകരിത്ഥാ’’തിആദിനാ വചനീയതായ വത്തബ്ബതായ അലം അരഹാതി അലംവചനീയാ, അലം വാ കത്തും അരഹം സന്ധാനവചനമേതേസു ഇത്ഥിപുരിസേസൂതി അലംവചനീയാ, സന്ധാനകാരസ്സ വചനം വിനാ അസങ്ഗച്ഛനകാ പരിച്ചത്തായേവാതി അധിപ്പായോ.

പണ്ണത്തിം പന ജാനിത്വാതി ഏത്ഥ അലംവചനീയഭാവം വാതി വത്തബ്ബം. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തദുഭയം പന ജാനിത്വാ’’തിആദി വുത്തം. ഭിക്ഖും അജാനാപേത്വാ അത്തനോ അധിപ്പായം പണ്ണേ ലിഖിത്വാ ‘‘ഇമം പണ്ണം അസുകസ്സ ദേഹീ’’തി ദിന്നം ഹരന്തസ്സ സഞ്ചരിത്തം ന ഹോതി. പണ്ണത്തിഅലംവചനീയഭാവഅജാനനവസേനേവ ഹി ഇമം സിക്ഖാപദം അചിത്തകം, ന സബ്ബേന സബ്ബം സഞ്ചരണഭാവമ്പി അജാനനവസേന, പാളിയഞ്ച അട്ഠകഥായഞ്ച ആരോചനമേവ ദസ്സിതം. തസ്മാ സന്ദസ്സനത്ഥം ഞത്വാ പണ്ണസന്ദസ്സനവസേനാപി കായേന വാ വാചായ വാ ആരോചേന്തസ്സേവ ആപത്തി ഹോതീതി ഗഹേതബ്ബം.

൩൪൧. യഥാ യഥാ യേസു യേസു ജനപദേസൂതി പരിച്ചത്തഭാവപ്പകാസനത്ഥം കത്തബ്ബം പണ്ണദാനഞാതിജനിസ്സരാദിജാനാപനാദിതംതംദേസനിയതം പകാരം ദസ്സേതി, ഇദഞ്ച നിബദ്ധഭരിയാഭാവേന ഗഹിതം സന്ധായ വുത്തം. അത്തനോ രുചിയാ സങ്ഗതാനം പന ഇത്ഥീനം, മുഹുത്തികായ ച പുരിസേ ചിത്തസ്സ വിരജ്ജനമേവ അലംവചനീയഭാവേ കാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം. ദുട്ഠുല്ലാദീസുപീതി ആദി-സദ്ദേന അത്തകാമസഞ്ചരിത്താനി സങ്ഗണ്ഹാതി, ഏത്ഥ പന പാളിയം കിഞ്ചാപി ‘‘ഇത്ഥീ നാമ മനുസ്സിത്ഥീ ന യക്ഖീ’’തിആദിനാ മനുസ്സിത്ഥിപുരിസാ ന ദസ്സിതാ, തഥാപി ‘‘ദസ ഇത്ഥിയോ മാതുരക്ഖിതാ’’തിആദിനാ മനുസ്സിത്ഥീനഞ്ഞേവ ദസ്സിതത്താ പുരിസാനമ്പി തദനുഗുണാനമേവ ഗഹേതബ്ബതോ മനുസ്സജാതികാവ ഇത്ഥിപുരിസാ ഇധാധിപ്പേതാ. തസ്മാ യേസു സഞ്ചരിത്തം സമാപജ്ജതി, തേസം മനുസ്സജാതികതാ, ന നാലംവചനീയതാ, പടിഗ്ഗണ്ഹന, വീമംസന, പച്ചാഹരണാനീതി ഇമാനേത്ഥ പഞ്ച അങ്ഗാനി.

സഞ്ചരിത്തസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.