൬. കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൩൪൨. ഛട്ഠേ ഏത്തകേനാതി ഏത്തകേന ദാരുആദിനാ. അപരിച്ഛിന്നപ്പമാണായോതി അപരിച്ഛിന്നദാരുആദിപമാണായോ. മൂലച്ഛേജ്ജായാതി പരസന്തകഭാവതോ മോചേത്വാ അത്തനോ ഏവ സന്തകകരണവസേനാതി അത്ഥോ. ഏവം യാചതോ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിദുക്കടഞ്ചേവ ദാസപടിഗ്ഗഹണദുക്കടഞ്ച ഹോതി ‘‘ദാസിദാസപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) വചനം നിസ്സായ അട്ഠകഥാസു പടിക്ഖിത്തത്താ. സകകമ്മന്തി പാണവധകമ്മം. ഇദഞ്ച പാണാതിപാതദോസപരിഹാരായ ദുക്കടം വുത്തം, ന വിഞ്ഞത്തിപരിഹാരായ. അനിയമേത്വാപി ന യാചിതബ്ബാതി സാമീചിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, സുദ്ധചിത്തേന പന ഹത്ഥകമ്മം യാചന്തസ്സ ആപത്തി നാമ നത്ഥി. യദിച്ഛകം കാരാപേതും വട്ടതീതി ‘‘ഹത്ഥകമ്മം യാചാമി, ദേഥാ’’തിആദിനാ അയാചിത്വാപി വട്ടതി. സകിച്ചപസുതമ്പി ഏവം കാരാപേന്തസ്സ വിഞ്ഞത്തി നത്ഥി ഏവ, സാമീചിദസ്സനത്ഥം പന വിഭജിത്വാ വുത്തം.

സബ്ബകപ്പിയഭാവദീപനത്ഥന്തി സബ്ബസോ കപ്പിയഭാവദീപനത്ഥം. മൂലം ദേഥാതി വത്തും വട്ടതീതി ‘‘മൂലം ദസ്സാമാ’’തി പഠമം വുത്തത്താ വിഞ്ഞത്തി വാ മൂലന്തി വചനസ്സ കപ്പിയാകപ്പിയവത്ഥുസാമഞ്ഞവചനത്തേപി നിട്ഠിതഭതികിച്ചാനം ദാപനതോ അകപ്പിയവത്ഥുസാദിയനം വാ ന ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. അനജ്ഝാവുത്ഥകന്തി അപരിഗ്ഗഹിതം.

മഞ്ച…പേ… ചീവരാദീനി കാരാപേതുകാമേനാപീതിആദീസു ചീവരം കാരാപേതുകാമസ്സ അഞ്ഞാതകഅപ്പവാരിതതന്തവായേഹി ഹത്ഥകമ്മയാചനവസേന വായാപനേ വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ ദുക്കടാഭാവേപി ചീവരവായാപനസിക്ഖാപദേന യഥാരഹം പാചിത്തിയദുക്കടാനി ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. അകപ്പിയകഹാപണാദി ന ദാതബ്ബന്തി കപ്പിയമുഖേന ലദ്ധമ്പി ഹത്ഥകമ്മകരണത്ഥായ ഇമസ്സ കഹാപണം ദേഹീതി വത്വാ ദാനം ന വട്ടതീതി വുത്തം. പുബ്ബേ കതകമ്മസ്സ ദാപനേ കിഞ്ചാപി ദോസോ ന ദിസ്സതി, തഥാപി അസാരുപ്പമേവാതി വദന്തി. കതകമ്മത്ഥായപി കാതബ്ബകമ്മത്ഥായപി കപ്പിയവോഹാരേന പരിയായതോ ഭതിം ദാപേന്തസ്സ നത്ഥി ദോസോ. വത്തന്തി ചാരിത്തം, ആപത്തി ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

കപ്പിയം കാരാപേത്വാ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബാനീതി സാഖായ മക്ഖികബീജനേന പണ്ണാദിച്ഛേദേ ബീജഗാമകോപനസ്സ ചേവ തത്ഥ ലഗ്ഗരജാദിഅപ്പടിഗ്ഗഹിതസ്സ ച പരിഹാരത്ഥായ വുത്തം. തദുഭയാസങ്കായ അസതി തഥാ അകരണേ ദോസോ നത്ഥി. നദീയാദീസു ഉദകസ്സ അപരിഗ്ഗഹിതതായ ‘‘ആഹരാതി വത്തും വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘ന ആഹടം പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി വചനതോ വിഞ്ഞത്തിയാ ആപന്നം ദുക്കടം ദേസേത്വാപി തം വത്ഥും പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ പുന പരിഭോഗേ ദുക്കടമേവ, പഞ്ചന്നമ്പി സഹധമ്മികാനം ന വട്ടതി. ‘‘അലജ്ജീഹി പന ഭിക്ഖൂഹി വാ സാമണേരേഹി വാ ഹത്ഥകമ്മം ന കാരേതബ്ബ’’ന്തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ അത്തനോ അത്ഥായ യംകിഞ്ചി ഹത്ഥകമ്മം കാരേതും ന വട്ടതി. യം പന അലജ്ജീ നിവാരിയമാനോപി ബീജനാദിം കരോതി, തത്ഥ ദോസോ നത്ഥി. ചേതിയകമ്മാദീനി പന തേഹി കാരാപേതും വട്ടതി. ഏത്ഥ ച ‘‘അലജ്ജീഹി സാമണേരേഹീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘സഞ്ചിച്ച ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തിആദി (പരി. ൩൫൯) അലജ്ജീലക്ഖണം ഉക്കട്ഠവസേന ഉപസമ്പന്നേ പടിച്ച ഉപലക്ഖണതോ വുത്തന്തി തംലക്ഖണവിരഹിതാനം സാമണേരാദീനം ലിങ്ഗത്ഥേനകഗോത്രഭുപരിയോസാനാനം ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞാനം ദുസ്സീലാനമ്പി സാധാരണവസേന അലജ്ജിതാലക്ഖണം യഥാവിഹിതപടിപത്തിയം സഞ്ചിച്ച അതിട്ഠനമേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ആഹരാപേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി വിഞ്ഞത്തിക്ഖണേ വിഞ്ഞത്തിപച്ചയാ, പടിലാഭക്ഖണേ ഗോണാനം സാദിയനപച്ചയാ ച ദുക്കടം. ഗോണഞ്ഹി അത്തനോ അത്ഥായ അവിഞ്ഞത്തിയാ ലദ്ധമ്പി സാദിതും ന വട്ടതി ‘‘ഹത്ഥിഗവസ്സവളവപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൧൦, ൧൯൪) വുത്തത്താ. തേനേവാഹ ‘‘ഞാതിപവാരിതട്ഠാനതോപി മൂലച്ഛേജ്ജായ യാചിതും ന വട്ടതീ’’തി. ഏത്ഥ ച വിഞ്ഞത്തിദുക്കടാഭാവേപി അകപ്പിയവത്ഥുയാചനേപി പടിഗ്ഗഹണേപി ദുക്കടമേവ. രക്ഖിത്വാതി ചോരാദിഉപദ്ദവതോ രക്ഖിത്വാ. ജഗ്ഗിത്വാതി തിണദാനാദീഹി പോസേത്വാ.

ഞാതിപവാരിതട്ഠാനേ പന വട്ടതീതി സകടസ്സ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബത്താ മൂലച്ഛേജ്ജവസേന യാചിതും വട്ടതി. താവകാലികം വട്ടതീതി ഉഭയത്ഥാപി വട്ടതീതി അത്ഥോ. വാസിആദീനി പുഗ്ഗലികാനിപി വട്ടന്തീതി ആഹ ‘‘ഏസ നയോ വാസീ’’തിആദി. വല്ലിആദീസു ച പരപരിഗ്ഗഹിതേസു ച ഏസേവ നയോതി യോജേതബ്ബം. ‘‘ഗരുഭണ്ഡപ്പഹോനകേസുയേവാ’’തി ഇദം വിഞ്ഞത്തിം സന്ധായ വുത്തം. അദിന്നാദാനേ പന തിണസലാകം ഉപാദായ പരപരിഗ്ഗഹിതം ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹതോ അവഹാരോ ഏവ, ഭണ്ഡഗ്ഘേന കാരേതബ്ബോ. വല്ലിആദീസൂതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന പാളിആഗതാനം (പാരാ. ൩൪൯) വേളുആദീനം സങ്ഗഹോ. തത്ഥ യസ്മിം പദേസേ ഹരിതാലജാതിഹിങ്ഗുലാദി അപ്പകമ്പി മഹഗ്ഘം ഹോതി, തത്ഥ തം താലപക്കപമാണതോ ഊനമ്പി ഗരുഭണ്ഡമേവ, വിഞ്ഞാപേതുഞ്ച ന വട്ടതി.

സാതി വിഞ്ഞത്തി. പരികഥാദീസു ‘‘സേനാസനം സമ്ബാധ’’ന്തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯) പരിയായേന കഥനം പരികഥാ നാമ. ഉജുകമേവ അകഥേത്വാ ‘‘ഭിക്ഖൂനം കിം പാസാദോ ന വട്ടതീ’’തിആദിനാ (വിസുദ്ധി. ൧.൧൯) അധിപ്പായോ യഥാവിഭൂതോ ഹോതി, ഏവം ഭാസനം ഓഭാസോ നാമ. സേനാസനാദിഅത്ഥം ഭൂമിപരികമ്മാദികരണവസേന പച്ചയുപ്പാദായ നിമിത്തകരണം നിമിത്തകമ്മം നാമ. ഉക്കമന്തീതി അപഗച്ഛന്തി.

൩൪൪. മണി കണ്ഠേ അസ്സാതി മണികണ്ഠോ. ദേവവണ്ണന്തി ദേവത്തഭാവം.

൩൪൫. പാളിയം പത്തേന മേ അത്ഥോതി (പാരാ. ൩൪൫) അനത്ഥികമ്പി പത്തേന ഭിക്ഖും ഏവം വദാപേന്തോ ഭഗവാ സോത്ഥിയാ മന്തപദവസേന വദാപേസി. സോപി ഭിക്ഖു ഭഗവതാ ആണത്തവചനം വദേമീതി അവോച, തേനസ്സ മുസാ ന ഹോതി. അഥ വാ ‘‘പത്തേന മേ അത്ഥോ’’തി ഇദം ‘‘പത്തം ദദന്തൂ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ നയോ മണിനാ മേ അത്ഥോതി ഏത്ഥാപി. തസ്മാ അഞ്ഞേസമ്പി ഏവരൂപം കഥേന്തസ്സ, കഥാപേന്തസ്സ ച വചനദോസോ നത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം.

൩൪൯. ഉദ്ധംമുഖം ലിത്താ ഉല്ലിത്താ, ഛദനസ്സ അന്തോ ലിമ്പന്താ ഹി യേഭുയ്യേന ഉദ്ധംമുഖാ ലിമ്പന്തി. തേനാഹ ‘‘അന്തോലിത്താ’’തി. അധോമുഖം ലിത്താ അവലിത്താ. ബഹി ലിമ്പന്താ ഹി യേഭുയ്യേന അധോമുഖാ ലിമ്പന്തി. തേനാഹ ‘‘ബഹിലിത്താ’’തി.

ബ്യഞ്ജനം വിലോമിതം ഭവേയ്യാതി യസ്മാ ‘‘കാരയമാനേനാ’’തി ഇമസ്സ ഹേതുകത്തുവചനസ്സ ‘‘കരോന്തേനാ’’തി ഇദം സുദ്ധകത്തുവചനം പരിയായവചനം ന ഹോതി, തസ്മാ ‘‘കരോന്തേന വാ കാരാപേന്തേന വാ’’തി കാരയമാനേനാതി ബഹുഉദ്ദേസപദാനുഗുണം കരണവചനേനേവ പദത്ഥം കത്വാ നിദ്ദേസേ കതേ ബ്യഞ്ജനം വിരുദ്ധം ഭവേയ്യ, തഥാ പന പദത്ഥവസേന അദസ്സേത്വാ സാമത്ഥിയതോ സിദ്ധമേവത്ഥം ദസ്സേതും പച്ചത്തവസേന ‘‘കരോന്തോ വാ കാരാപേന്തോ വാ’’തി പദഭാജനം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ‘‘അത്ഥമത്തമേവാ’’തിആദി. പദത്ഥതോ, സാമത്ഥിയതോ ച ലബ്ഭമാനം അത്ഥമത്തമേവാതി അത്ഥോ. യഞ്ഹി കാരയമാനേന പടിപജ്ജിതബ്ബം, തം കരോന്തേനാപി പടിപജ്ജിതബ്ബമേവാതി ഇദമേത്ഥ സാമത്ഥിയം ദട്ഠബ്ബം.

ഉദ്ദേസോതി സാമിഭാവേന ഉദ്ദിസിതബ്ബോ. സേതകമ്മന്തി സേതവണ്ണകരണത്ഥം സേതവണ്ണമത്തികായ വാ സുധായ വാ കതതനുകലേപോ, തേന പന സഹ മിനിയമാനേ പമാണാതിക്കന്തം ഹോതീതി സങ്കാനിവാരണത്ഥം ആഹ ‘‘അബ്ബോഹാരിക’’ന്തി. തേന പമാണാതിക്കന്തവോഹാരം ന ഗച്ഛതി കുടിയാ അനങ്ഗത്താതി അധിപ്പായോ.

യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ വുത്തനയം ദസ്സേന്തേന ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘ആയാമതോ ച വിത്ഥാരതോ ചാ’’തി അവത്വാ ‘‘ആയാമതോ വാ വിത്ഥാരതോ വാ’’തി വികപ്പത്ഥസ്സ വാ-സദ്ദസ്സ വുത്തത്താ ഏകതോഭാഗേ വഡ്ഢിതേപി ആപത്തീതി പകാസിതന്തി അധിപ്പായോ. തിഹത്ഥാതി പകതിഹത്ഥേന തിഹത്ഥാ, ‘‘വഡ്ഢകീഹത്ഥേനാ’’തിപി (സാരത്ഥ. ടീ. ൨.൩൪൮-൩൪൯) വദന്തി, തം ‘‘യത്ഥ…പേ… അയം കുടീതി സങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതീ’’തി ഇമിനാ വിരുജ്ഝതി വഡ്ഢകീഹത്ഥേന തിഹത്ഥായപി കുടിയാ പമാണയുത്തസ്സ മഞ്ചസ്സ സുഖേന പരിവത്തനതോ. ‘‘ഊനകചതുഹത്ഥാ വാ’’തി ഇദഞ്ച പച്ഛിമപ്പമാണയുത്തസ്സ മഞ്ചസ്സ അപരിവത്തനാരഹം സന്ധായ വുത്തം. യദി ഹി പകതിഹത്ഥേന ചതുഹത്ഥായപി കുടിയാ പമാണയുത്തോ മഞ്ചോ ന പരിവത്തതി, സാ അകുടീയേവ, തസ്മാ മഞ്ചപരിവത്തനമത്തേനേവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം. പമാണയുത്തോ മഞ്ചോതി സബ്ബപച്ഛിമപ്പമാണയുത്തോ മഞ്ചോ. സോ ഹി പകതിവിദത്ഥിയാ നവവിദത്ഥികോ, അട്ഠവിദത്ഥികോ വാ ഹോതി, തതോ ഖുദ്ദകോ മഞ്ചോ സീസൂപധാനം ഠപേത്വാ പാദം പസാരേത്വാ നിപജ്ജിതും ന പഹോതി. പമാണതോ ഊനതരമ്പീതി ഉക്കട്ഠപ്പമാണതോ ഊനതരമ്പി, ഇദഞ്ച ഹേട്ഠിമപ്പമാണയുത്തായപി വത്ഥുദേസനാ കാതബ്ബാ, ന വാതി സന്ദേഹനിവത്തനത്ഥം വുത്തം.

കലലലേപോതി കേനചി സിലേസേന കതലേപോ, സേതരത്താദിവണ്ണകരണത്ഥം കതതമ്ബമത്തികാദികലലലേപോ വാ. തേനാഹ ‘‘അലേപോ ഏവാ’’തി. തേന തളാകാദീസു ഘനേന കലലേന കതബഹലലേപോ മത്തികാലേപനേ ഏവ പവിസതി ലേപവോഹാരഗമനതോതി ദസ്സേതി. പിട്ഠസങ്ഘാടോ നാമ ദ്വാരബാഹസങ്ഖാതോ ചതുരസ്സദാരുസങ്ഘാടോ, യത്ഥ സഉത്തരപാസം കവാടം അപസ്സായ ദ്വാരം പിദഹന്തി.

ഓലോകേത്വാപീതി അപലോകേത്വാപി, അപലോകനകമ്മവസേനാപീതി അത്ഥോ, അപസദ്ദസ്സാപി ഓആദേസോ കതോതി ദട്ഠബ്ബോ.

൩൫൩. നിബദ്ധഗോചരട്ഠാനമ്പീതി ഏത്ഥ ഗോചരായ പക്കമന്താനം ഹത്ഥീനം നിബദ്ധഗമനമഗ്ഗോപി സങ്ഗയ്ഹതി. ഏതേസന്തി സീഹാദീനം. ഗോചരഭൂമീതി ആമിസഗ്ഗഹണട്ഠാനം. ന ഗഹിതാതി പടിക്ഖിപിതബ്ബഭാവേന ന ഗഹിതാ, ന വാരിതാതി അത്ഥോ. സീഹാദീനഞ്ഹി ഗോചരഗ്ഗഹണട്ഠാനം ഹത്ഥീനം വിയ നിബദ്ധം ന ഹോതി, യത്ഥ പന ഗോമഹിംസാദിപാണകാ സന്തി, ദൂരമ്പി തം ഠാനം സീഘം ഗന്ത്വാ ഗോചരം ഗണ്ഹന്തി. തസ്മാ തേസം തം ന വാരിതം, നിബദ്ധഗമനമഗ്ഗോവ വാരിതോ ആസയതോ ഗമനമഗ്ഗസ്സ നിബദ്ധത്താ. അഞ്ഞേസമ്പി വാളാനന്തി അരഞ്ഞമഹിംസാദീനം. ആരോഗ്യത്ഥായാതി നിരുപദ്ദവായ. സേസാനീതി പുബ്ബണ്ണനിസ്സിതാദീനി സോളസ. താനി ച ജനസമ്മദ്ദമഹാസമ്മദ്ദകുടിവിലോപസരീരപീളാദിഉപദ്ദവേഹി സഉപദ്ദവാനീതി വേദിതബ്ബാനി. അഭിഹനന്തി ഏത്ഥാതി അബ്ഭാഘാതം. ‘‘വേരിഘര’’ന്തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ചോരാനം മാരണത്ഥായ കത’’ന്തി വുത്തം.

ധമ്മഗന്ധികാതി ധമ്മേന ദണ്ഡനീതിയാ ഹത്ഥപാദാദിച്ഛിന്ദനഗന്ധികാ. ഗന്ധികാതി ച യസ്സ ഉപരി ഹത്ഥാദിം ഠപേത്വാ ഛിന്ദന്തി, താദിസം ദാരുഖണ്ഡഫലകാതി വുച്ചതി, തേന ച ഉപലക്ഖിതം ഠാനം. പാളിയം രച്ഛാനിസ്സിതന്തി രഥികാനിസ്സിതം. ചച്ചരനിസ്സിതന്തി ചതുന്നം രഥികാനം സന്ധിനിസ്സിതം. സകടേനാതി ഇട്ഠകസുധാദിഭണ്ഡാഹരണസകടേന.

പാചിനന്തി സേനാസനസ്സ ഭൂമിതോ പട്ഠായ യാവ തലാവസാനം ചിനിതബ്ബവത്ഥുകം അധിട്ഠാനം, യസ്സ ഉപരി ഭിത്തിഥമ്ഭാദീനി ച പതിട്ഠപേന്തി. തേനാഹ ‘‘തതോ പട്ഠായാ’’തിആദി. കിഞ്ചാപി ഇധ പുബ്ബപയോഗസഹപയോഗാനം അദിന്നാദാനേ വിയ വിസേസോ നത്ഥി, തഥാപി തേസം വിഭാഗേന ദസ്സനം ഭിന്ദിത്വാ വാ പുന കാതബ്ബാതി ഏത്ഥ കുടിയാ ഭേദേന പരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം കതം. തദത്ഥായാതി തച്ഛനത്ഥായ. ഏവം കതന്തി അദേസിതവത്ഥുകം പമാണാതിക്കന്തം വാ കതം. പണ്ണസാലന്തി പണ്ണകുടിയാ തിണപണ്ണചുണ്ണസ്സ അപരിപതനത്ഥായ അന്തോ ച ബഹി ച ലിമ്പന്തി, തം സന്ധായേതം വുത്തം. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘പണ്ണസാലം ലിമ്പതീ’’തി.

അന്തോലേപേനേവ നിട്ഠാപേതുകാമം സന്ധായ ‘‘അന്തോലേപേ വാ’’തിആദി വുത്തം. ബഹിലേപേ വാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. തസ്മിന്തി ദ്വാരബന്ധേ വാ വാതപാനേ വാ ഠപിതേതി യോജേതബ്ബം. തസ്സോകാസന്തി തസ്സ ദ്വാരബന്ധാദിസ്സ ഓകാസഭൂതം ഛിദ്ദം. പുന വഡ്ഢേത്വാതി പുബ്ബേ ഠപിതോകാസം ഖുദ്ദകം ചേ, തം ദ്വാരവാതപാനച്ഛിദ്ദഭേദനേന പുന വഡ്ഢേത്വാ. ഠപിതേതി ദ്വാരബന്ധേ വാ ഗവക്ഖസങ്ഘാടേ വാ ആനേത്വാ തസ്മിം വഡ്ഢിതേ വാ അവഡ്ഢിതേ വാ ഛിദ്ദേ പതിട്ഠാപിതേ. ലേപോ ന ഘടീയതീതി സമന്തതോ ദിന്നോ ലേപോ തഥാ ഠപിതേന ദ്വാരബന്ധനേന വാ വാതപാനേന വാ സദ്ധിം ന ഘടീയതി, ഏകാബദ്ധം ന ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. തന്തി ദ്വാരബന്ധം വാ വാതപാനം വാ. പഠമമേവ സങ്ഘാദിസേസോതി തേസം സമന്തതോ പുബ്ബേവ ലേപസ്സ ഘടേത്വാ നിട്ഠാപിതത്താ ദ്വാരബന്ധവാതപാനാനം ഠപനതോ പുബ്ബേ ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ.

ലേപഘടനേനേവാതി ഇട്ഠകാഹി കതവാതപാനാദീനി വിനാ സമന്താ ലേപഘടനേനേവ ആപത്തി വാതപാനാദീനം അലേപോകാസത്താ, ഇട്ഠകാഹി കതത്താ വാ, വാതപാനാദീസുപി ലേപസ്സ ഭിത്തിലേപേന സദ്ധിം ഘടനേനേവാതിപി അത്ഥം വദന്തി. തത്ഥാതി പണ്ണസാലായം. ആലോകത്ഥായ അട്ഠങ്ഗുലമത്തം ഠപേത്വാ ലിമ്പതീതി ദാരുകുട്ടസ്സ ദാരൂനമന്തരാ അട്ഠങ്ഗുലമത്തം വിവരം യാവ ലിമ്പതി, താവ ആലോകത്ഥായ ഠപേത്വാ അവസേസം സകുട്ടച്ഛദനം ലിമ്പതി, പച്ഛാ ഏതം വിവരം ലിമ്പിസ്സാമീതി ഏവം ഠപനേ അനാപത്തീതി അധിപ്പായോ. സചേ പന ഏവം അകത്വാ സബ്ബദാപി ആലോകത്ഥായ വാതപാനവസേന ഠപേതി, വാതപാനദ്വാരസങ്ഘാടേ ഘടിതേ ലേപോ ച ഘടീയതി, പഠമമേവ സങ്ഘാദിസേസോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘സചേ’’തിആദി. മത്തികാകുട്ടമേവ മത്തികാലേപസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘സചേ മത്തികായ കുട്ടം കരോതി, ഛദനലേപേന സദ്ധിം ഘടനേ ആപത്തീ’’തി. ഉഭിന്നം അനാപത്തീതി പുരിമസ്സ ലേപസ്സ അഘടിതത്താ ദുതിയസ്സ അത്തുദ്ദേസികതായ അസമ്ഭവതോ.

൩൫൪. ആപത്തിഭേദദസ്സനത്ഥന്തി തത്ഥ ‘‘സാരമ്ഭേ ച അപരിക്കമനേ ച ദുക്കടം അദേസിതവത്ഥുകതായ, പമാണാതിക്കന്തതായ ച സങ്ഘാദിസേസോ’’തി ഏവം ആപത്തിയേവ വിഭാഗദസ്സനത്ഥം.

൩൬൧. അനിട്ഠിതേ കുടികമ്മേതി ലേപപരിയോസാനേ കുടികമ്മേ ഏകപിണ്ഡമത്തേനപി അനിട്ഠിതേ. ‘‘അഞ്ഞസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വാ’’തി ഇദം മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. യേന പന ലദ്ധം, തസ്സാപി തം നിട്ഠാപേന്തസ്സ ‘‘പരേഹി വിപ്പകതം അത്തനാ പരിയോസാപേതി, ആപത്തി സങ്ഘാദിസേസസ്സാ’’തിആദിവചനതോ (പാരാ. ൩൬൩) ആപത്തിയേവ. പുബ്ബേ കതകമ്മമ്പി ലദ്ധകാലതോ പട്ഠായ അത്തനോ അത്ഥായേവ കതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ തേനാപി സങ്ഘസ്സ വാ സാമണേരാദീനം വാ ദത്വാ നിട്ഠാപേതബ്ബം. ‘‘അഞ്ഞസ്സ വാ’’തി ഇദം അനുപസമ്പന്നംയേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം, കേചി പന ‘‘പരതോ ലദ്ധായ കുടിയാ നിട്ഠാപനേ അനാപത്തിആദിതോ പട്ഠായ അത്തനോ അത്ഥായ അകതത്താ’’തി വദന്തി. അപചിനിതബ്ബാതി യാവ പാചിനാ വിദ്ധംസേതബ്ബാ. ഭൂമിസമം കത്വാതി പാചിനതലാവസാനം കത്വാ.

൩൬൪. ലേണന്തി പബ്ബതലേണം. ന ഹേത്ഥ ലേപോ ഘടീയതീതി ഛദനലേപസ്സ അഭാവതോ വുത്തം, വിസും ഏവ വാ അനുഞ്ഞാതത്താ. സചേ ലേണസ്സ അന്തോ ഉപരിഭാഗേ ചിത്തകമ്മാദികരണത്ഥം ലേപം ദേന്തി, ഉല്ലിത്തകുടിസങ്ഖ്യം ന ഗച്ഛതി, വട്ടതി ഏവ. ഇട്ഠകാദീഹി കതം ചതുരസ്സകൂടാഗാരസണ്ഠാനം ഏകകണ്ണികാബദ്ധം നാതിഉച്ചം പടിസ്സയവിസേസം ‘‘ഗുഹാ’’തി വദന്തി, താദിസം മഹന്തമ്പി ഉല്ലിത്താവലിത്തം കരോന്തസ്സ അനാപത്തി. ഭൂമിഗുഹന്തി ഉമങ്ഗഗുഹം.

അട്ഠകഥാസൂതി കുക്കുടച്ഛികഗേഹന്തിആദീസു അട്ഠകഥാസു തിണകുടികാ കുക്കുടച്ഛികഗേഹന്തി വത്വാ പുന തം വിവരന്തേഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി ഛദനം ദണ്ഡകേഹി…പേ… വുത്താതി യോജനാ ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ ദണ്ഡകേഹി ജാലബദ്ധം കത്വാതി ദീഘതോ, തിരിയതോ ച ഠപേത്വാ വല്ലിയാദീഹി ബദ്ധദണ്ഡകേഹി ജാലം വിയ കത്വാ. സോ ചാതി ഉല്ലിത്താദിഭാവോ. ഛദനമേവ സന്ധായ വുത്തോതി ഛദനസ്സ അന്തോ ച ബഹി ച ലിമ്പനമേവ സന്ധായ വുത്തോ. മത്തികാകുട്ടേ ഭിത്തിലേപം വിനാപി ഭിത്തിയാ സദ്ധിം ഛദനലേപസ്സ ഘടനമത്തേനാപി ആപത്തിസമ്ഭവതോ ഛദനലേപോവ പധാനന്തി വേദിതബ്ബം. കിഞ്ചാപി ഏവം, അഥ ഖോ ‘‘ഉപചികാമോചനത്ഥമേവ ഹേട്ഠാ പാസാണകുട്ടം കത്വാ തം അലിമ്പിത്വാ ഉപരി ലിമ്പതി, ലേപോ ന ഘടീയതി നാമ, അനാപത്തിയേവാ’’തിആദിവചനതോ പന ഛദനലേപഘടനത്ഥം സകലായപി ഭിത്തിയാ ലേപോ അവസ്സം ഇച്ഛിതബ്ബോവ തസ്സാ ഏകദേസസ്സ അലേപേപി ഛദനലേപസ്സ അഘടനതോ. തേനാഹ ‘‘ലേപോ ന ഘടീയതീ’’തി. ഏത്ഥാതി തിണകുടികായം. ന കേവലഞ്ച തിണകുടികായം ഏവ, ലേണഗുഹാദീസുപി സാരമ്ഭാപരിക്കമനപച്ചയാപി അനാപത്തി ഏവ, ഇമിനാ പന നയേന അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കുടിം കരോന്തസ്സാപി സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തിഭാവോ അത്ഥതോ ദസ്സിതോ ഏവ ഹോതീതി.

തത്ഥ പാളിവിരോധം പരിഹരിതും ‘‘യം പനാ’’തിആദി വുത്തം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – അഞ്ഞസ്സ ഉപജ്ഝായാദിനോ അത്ഥായ കരോന്തസ്സ സാരമ്ഭാദിപച്ചയാപി അനാപത്തി ഏവ, യം പന പാളിയം ‘‘ആപത്തികാരുകാനം തിണ്ണം ദുക്കടാന’’ന്തിആദിവചനം, തം അഞ്ഞസ്സത്ഥായ കരോന്തസ്സ, ന സാരമ്ഭാദിപച്ചയാ ആപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, കിഞ്ചരഹി യഥാസമാദിട്ഠായ കുടിയാ അകരണപച്ചയാ ആപത്തിദസ്സനത്ഥന്തി. തത്ഥ യഥാസമാദിട്ഠായാതി ‘‘ഭിക്ഖു സമാദിസിത്വാ പക്കമതി, ‘കുടിം മേ കരോഥാ’തി സമാദിസതി ച, ദേസിതവത്ഥുകാ ച ഹോതു അനാരമ്ഭാ ച സപരിക്കമനാ ചാ’’തി ഏവം കാരാപകേന ആണത്തിക്കമം മുഞ്ചിത്വാ കരണപച്ചയാതി അധിപ്പായോ. കത്ഥചി പന പോത്ഥകേ ‘‘കുടിലക്ഖണപ്പത്തമ്പി കുടിം അഞ്ഞസ്സ…പേ… കരോന്തസ്സ അനാപത്തീ’’തി ഇമസ്സ പാഠസ്സ അനന്തരം ‘‘യം പന ആപത്തി കാരുകാന’’ന്തിആദിപാഠോ ദിസ്സതി, സോവ യുത്തതരോ. ഏവഞ്ഹി സതി തത്ഥ അധിപ്പായോ പാകടോ ഹോതി.

അനാപത്തീതി വത്വാതി വാസാഗാരത്ഥായ ഏവ അനിയമിതത്താ അനാപത്തീതി വത്വാ. അദേസാപേത്വാ കരോതോതി പമാണയുത്തമ്പി കരോതോ. അചിത്തകന്തി പണ്ണത്തിഅജാനനചിത്തേന അചിത്തകം. ഉല്ലിത്താദീനം അഞ്ഞതരതാ, ഹേട്ഠിമപ്പമാണസമ്ഭവോ, അദേസിതവത്ഥുകതാ, പമാണാതിക്കന്തതാ, അത്തുദ്ദേസികതാ, വാസാഗാരതാ, ലേപഘടനാതി സത്ത വാ പമാണയുത്തങ്ഗാദീസു ഛ വാ അങ്ഗാനി.

കുടികാരസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.