൪. ചതുത്ഥപാരാജികം

വഗ്ഗുമുദാതീരിയഭിക്ഖുവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൯൩. അധിട്ഠേമാതി സംവിദഹാമ. ഇരിയാപഥം സണ്ഠപേത്വാതി പധാനാനുരൂപം കത്വാ. അനാഗതസമ്ബന്ധേ പന അസതീതി ഭാസിതോ ഭവിസ്സതീതി പാഠസേസം കത്വാ അനാഗതസമ്ബന്ധേ അസതി. ഭാസിതോതി അതീതവചനം കഥം അനാഗതവചനേന സമ്ബന്ധമുപഗച്ഛതീതി ആഹ ലക്ഖണം പനാതിആദി. ഈദിസേ ഹി ഠാനേ ധാതുസമ്ബന്ധേ പച്ചയാതി ഇമിനാ ലക്ഖണേന ധാത്വത്ഥസമ്ബന്ധേ സതി അയഥാകാലവിഹിതാപി പച്ചയാ സാധവോ ഭവന്തീതി സദ്ദസത്ഥവിദൂ വദന്തി.

൧൯൪. വണ്ണവാതി ഇമിനാ അഭിനവുപ്പന്നവണ്ണതാ വുത്താ. പസന്നമുഖവണ്ണാതി ഇമിനാ മുഖവണ്ണസ്സ അതിപണീതതാ വുത്താ. വിപ്പസന്നച്ഛവിവണ്ണാതി ഇമിനാ പകതിസരീരവണ്ണസ്സേവ യഥാവുത്തനയേന വിപ്പസന്നതാ വുത്താ. യസ്മാ ഇന്ദ്രിയാനം ഉപാദാരൂപത്താ നിസ്സയവസേനേവ പീണനന്തി ആഹ ‘‘അഭിനിവിട്ഠോകാസസ്സ പരിപുണ്ണത്താ’’തി. പഞ്ചപ്പസാദാനം വിയ ഹദയരൂപസ്സാപി പരിപുണ്ണതാ വുത്തായേവാതി ആഹ ‘‘മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാന’’ന്തി. ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം അനുയുഞ്ജന്താ ഇമം സരീരസോഭം നേവ പാപുണിംസൂതി സമ്ബന്ധോ. യഥാ തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം. ചതുചക്കന്തി ഏത്ഥ പവത്തനട്ഠേന ഇരിയാപഥോവ ചക്കന്തി വുത്തോ.

൧൯൫. ഉപലബ്ഭന്തീതി ദിസ്സന്തി, ഞായന്തീതി അത്ഥോ. പചന്തോതി പീളേന്തോ, ഗേഹാദീനി വാ സയം ഡഹന്തോ, അഞ്ഞേഹി വാ പാചേന്തോ. ഉദ്ധതേതി ഉദ്ധച്ചപകതികേ. ഉന്നളേതി ഉഗ്ഗതനളസദിസേന ഉഗ്ഗതതുച്ഛമാനേന സഹിതേ. ചപലേതി പത്തചീവരമണ്ഡനാദിനാ ചാപല്ലേന യുത്തേ. മുഖരേതി ഖരവചനേ. പാകതിന്ദ്രിയേതി അസംവുതത്താ ഗിഹികാലേ വിയ പകതിയം ഠിതിന്ദ്രിയേ. ഇരിയാപഥസണ്ഠപനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന പച്ചയപടിസേവനസാമന്തജപ്പാനം ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പരമസല്ലേഖവുത്തീഹി മഹാഅരിയവംസേഹി ഭിക്ഖൂഹി നിവുത്ഥസേനാസനാനി ലോകസമ്മതസേനാസനാനി നാമ. പരിപാചേതുന്തി വിമ്ഹാപനവസേന പരിണാമേതും. ഭിക്ഖാചാരേ അസമ്പജ്ജമാനേതി ഇദം ജനപദചാരികം ചരന്തീതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, ന പന പാളിം വാചേന്തോതിആദീഹി, താനി പന പദാനി അത്തനോ നിരന്തരവാസട്ഠാനേപി ജനപദേസുപി കത്തബ്ബകിച്ചദസ്സനവസേന വുത്താനി, താനി ച തേ വത്തസീസേന കരോന്തി, ന ലാഭനിമിത്തം, തേനാഹ തന്തീതിആദി. കിച്ഛേനാതി ഇമസ്സേവ വേവചനം കസിരേനാതി. തദുഭയമ്പി പാരമീപൂരണവായാമം സന്ധായ വുത്തം. സാധാരണപരിക്ഖാരഭാവേനാതി സങ്ഘികപരിക്ഖാരഭാവേന. തഥാഭാവതോ ഥേനേത്വാതി അവിസ്സജ്ജിയഅവേഭങ്ഗിയഭാവതോ ഥേനേത്വാ, ന ഠാനാചാവനവസേനാതി അധിപ്പായോ, തേനാഹ ‘‘കുലദൂസകദുക്കടം ആപജ്ജതീ’’തി. അസന്തന്തി ഇമസ്സ അഭൂതന്തി ഇദം കാരണവചനം, അനുപ്പന്നത്താ അവിജ്ജമാനന്തി അത്ഥോ. കിതവസ്സേവാതി കിതവസ്സ സകുണഗഹണമിവ. കേരാടികസ്സാതി സഠസ്സ. സമണോതി ഗോത്തമത്തം അനുഭോന്തി ധാരേന്തീതി ഗോത്രഭുനോ, നാമമത്തസമണാതി അത്ഥോ. ദുജ്ജാനപരിച്ഛേദന്തി അനന്തദുക്ഖത്താ ‘‘ഏത്തകം ദുക്ഖ’’ന്തി സങ്ഖ്യാവസേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഞാതും സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേനാപി ദുക്കരം, ന പന സരൂപവസേന ഞാതും ബുദ്ധഞാണസ്സ അവിസയഭാവാ.

അധിമാനവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൯൬. അരഹത്തേതി അഗ്ഗഫലേ. ഞാണചക്ഖുനാതി പച്ചവേക്ഖണഞാണസങ്ഖാതേന ചക്ഖുനാ, അഥ വാ ഫലചിത്തസമ്പയുത്തേനേവ ഞാണചക്ഖുനാ. അത്തനാ സമ്പയുത്തേനാപി ഹി ഞാണേന അസമ്മോഹതോ സയം ദിട്ഠം നാമ ഹോതി, തഥാ തസ്മിം അദിട്ഠേതി അത്ഥോ. സബ്ബേസം കിലേസാനം പഹായകവസേന ആജാനാതി, സമന്തതോ സബ്ബേന വാ പകാരേന ജാനാതീതി ‘‘അഞ്ഞാ’’തി അഗ്ഗമഗ്ഗോ വുച്ചതി, തദുപചാരേന പന തപ്ഫലമ്പീതി ആഹ ‘‘അഞ്ഞം ബ്യാകരിംസൂതി അരഹത്തം ബ്യാകരിംസൂ’’തി. അന്തരാ ഠപേതീതി സേഖഭൂമിയം അധിമാനോ ഠപേതി. കിലേസസമുദാചാരം അപസ്സന്തോതി പുരിമമഗ്ഗത്തയവജ്ഝാനംയേവ കിലേസാനം വസേന വുത്തം, ന ഭവരാഗാദീനം.

സവിഭങ്ഗസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൧൯൭. പകതിമനുസ്സേഹി ഉത്തരിതരാനം ബുദ്ധാദിഉത്തമപുരിസാനം അധിഗമധമ്മോ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോതി ആഹ ഉത്തരിമനുസ്സാനന്തിആദി. പാളിയം (പാരാ. ൧൯൮) ‘‘അത്ഥി ച മേ ഏതേ ധമ്മാ മയീ’’തി ഏത്ഥ മേതി ഇദം പദപൂരണമത്തം. അധിഗന്തബ്ബതോ അധിഗമസങ്ഖാതസ്സ ഝാനാദിനോ പുച്ഛാ അധിഗമപുച്ഛാ, സാ ച ഝാനാദീസു സാമഞ്ഞതോ പവത്താതി ഇദാനി തത്ഥ പഠമജ്ഝാനം വാ ദുതിയാദീസു അഞ്ഞതരം വാ തത്ഥാപി കസിണാദിആരമ്മണേസു കതരമാരമ്മണം ഝാനം വാ ലോകുത്തരേസു ച സോതാപത്തിമഗ്ഗം വാ സകദാഗാമിമഗ്ഗാദീസു അഞ്ഞതരം വാ തത്ഥാപി സുഞ്ഞതവിമോക്ഖം വാ അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖാദീസു അഞ്ഞതരം വാതി ഏവം പച്ചേകം ഭേദനിദ്ധാരണവസേന പുച്ഛനാകാരം ദസ്സേതും പാളിയം (പാരാ. ൧൯൮) ‘‘പുന കതമേസം ത്വം ധമ്മാനം ലാഭീ’’തി അയം പുച്ഛാ ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബാ, തേനാഹ പഠമമഗ്ഗാദീസൂതിആദി. യായ അനുക്കമപടിപത്തിയാ ലോകുത്തരോ അധിഗമോ ആഗച്ഛതി, സാ പുബ്ബഭാഗപടിപത്തി ആഗമനപടിപദാ. ന സുജ്ഝതീതി പുച്ഛിയമാനോ പടിപത്തിക്കമം ഉല്ലങ്ഘിത്വാ കഥേതി. അപനേതബ്ബോതി തയാ വുത്തക്കമേനായം ന സക്കാ അധിഗന്തുന്തി അധിഗതമാനതോ അപനേതബ്ബോ. സന്നിഹിതേസു കപ്പിയേസുപി ചതൂസു പച്ചയേസു അലഗ്ഗത്താ ‘‘ആകാസേ പാണിസമേന ചേതസാ’’തി വുത്തം. വുത്തസദിസം ബ്യാകരണം ഹോതീതി യോജനാ. ഖീണാസവപടിപത്തിസദിസാ പടിപദാ ഹോതി സുവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസത്താ. ഇദഞ്ച അരഹത്തം പടിജാനന്തസ്സ വസേന വുത്തം, തേനാഹ ഖീണാസവസ്സ നാമാതിആദി. ഏവം സുവിക്ഖമ്ഭിതകിലേസസ്സ വത്തനസേക്ഖധമ്മപടിജാനനം ഇമിനാ ഭയുപ്പാദനേന, അമ്ബിലാദിദസ്സനേ ഖേളുപ്പാദാദിനാ ച ന സക്കാ വീമംസിതും, തസ്മാ തസ്സ വചനേനേവ തം സദ്ധാതബ്ബം. അയം ഭിക്ഖു സമ്പന്നബ്യാകരണോതി ഇദം ന കേവലം അഭായനകമേവ സന്ധായ വുത്തം ഏകച്ചസ്സ സൂരജാതികസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സാപി അഭായനതോ, രജ്ജനീയാരമ്മണാനം ബദരസാളവാദിഅമ്ബിലമദ്ദനാദീനം ഉപനയനേപി ഖേളുപ്പാദാദിതണ്ഹാപവത്തരഹിതം സബ്ബഥാ സുസോധിതമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

അസന്തഗുണസമ്ഭാവനലക്ഖണാ പാപിച്ഛാതി ആഹ യാ സാ ഇധേകച്ചോതിആദി. ആദി-സദ്ദേന അസ്സദ്ധോതിആദിപാഠം സങ്ഗണ്ഹാതി. സാമഞ്ഞം ദുപ്പരാമട്ഠന്തി സമണധമ്മസങ്ഖാതം സാമഞ്ഞം ഖണ്ഡസീലാദിതായ ദുപ്പരാമട്ഠം ദുട്ഠു ഗഹിതം നിരയായ നിരയദുക്ഖായ തം പുഗ്ഗലം തത്ഥ നിരയേ ഉപകഡ്ഢതി നിബ്ബത്താപേതീതി അത്ഥോ. സിഥിലോതി ഓലീയിത്വാ കരണേന സിഥിലഗാഹേന കതോ, സഥേന വാ സാഠേയ്യേന ആദിണ്ണോ സിഥിലോ. പരിബ്ബജോതി സമണഭാവോ. ഭിയ്യോതി പുബ്ബേ വിജ്ജമാനാനം രാഗരജാദീനം ഉപരി അപരമ്പി രജം ആകിരതീതി അത്ഥോ. ഭിക്ഖുഭാവോതി അധമ്മികപടിഞ്ഞാമത്തസിദ്ധോ ഭിക്ഖുഭാവോ. അജാനമേവാതി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദോ അവധാരണേ അജാനന്തോ ഏവാതി, ‘‘അജാനമേവ’’ന്തിപി പാഠോ, തത്ഥ പന ഏവം ജാനാമി ഏവം പസ്സാമീതി യോജേതബ്ബം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൯൯. ഏവന്തി ച പഠമജ്ഝാനാദിപരാമസനം പഠമജ്ഝാനം ജാനാമി ദുതിയാദിഝാനന്തി. അസുഭജ്ഝാനാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന കായഗതാസതിജ്ഝാനം കസിണജ്ഝാനം കസിണമൂലകാനി ആരുപ്പജ്ഝാനാനി ച സങ്ഗണ്ഹാതി. വിമോക്ഖോതി ചതുബ്ബിധോ മഗ്ഗോ, തസ്സ സഗുണതോ സുഞ്ഞതാദിനാമം ദസ്സേന്തോ ആഹ സോ പനായന്തിആദി. മഗ്ഗോ ഹി നാമ പഞ്ചഹി കാരണേഹി നാമം ലഭതി സരസേന വാ പച്ചനീകേന വാ സഗുണേന വാ ആരമ്മണേന വാ ആഗമനേന വാ. സചേ ഹി സങ്ഖാരുപേക്ഖാ അനിച്ചതോ സങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, മഗ്ഗോ അനിമിത്തവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി. സചേ ദുക്ഖതോ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, അപ്പണിഹിതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി. സചേ അനത്തതോ സമ്മസിത്വാ വുട്ഠാതി, സുഞ്ഞതവിമോക്ഖേന വിമുച്ചതി, ഇദം സരസതോ നാമം നാമ. യസ്മാ പനേസ സങ്ഖാരേസു അനിച്ചാനുപസ്സനായ നിച്ചനിമിത്തം പജഹന്തോ ആഗതോ, തസ്മാ അനിമിത്തോ. ദുക്ഖാനുപസ്സനായ സുഖസഞ്ഞം പണിധിം പത്ഥനം പഹായ ആഗതത്താ അപ്പണിഹിതോ. അനത്താനുപസ്സനായ അത്തസഞ്ഞം പഹായ അത്തസുഞ്ഞതാദസ്സനവസേന സുഞ്ഞതാ ഹോതി, ഇദം പച്ചനീകതോ നാമം നാമ. രാഗാദീഹി പനേസ സുഞ്ഞതത്താ സുഞ്ഞതോ, രൂപനിമിത്താദീനം, രാഗനിമിത്താദീനം ഏവ വാ അഭാവേന അനിമിത്തോ, രാഗപണിധിആദീനം അഭാവതോ അപ്പണിഹിതോതി വുച്ചതി, ഇദം അസ്സ സഗുണതോ നാമം. രാഗാദിസുഞ്ഞം അനിമിത്തം അപ്പണിഹിതഞ്ച നിബ്ബാനം ആരമ്മണം കരോതീതി സുഞ്ഞതോ അനിമിത്തോ അപ്പണിഹിതോതി വുച്ചതി, ഇദമസ്സ ആരമ്മണതോ നാമം. ആഗമനം പന ദുവിധം വിപസ്സനാഗമനം മഗ്ഗാഗമനഞ്ച. തത്ഥ മഗ്ഗേ വിപസ്സനാഗമനമേവ, ഫലേ പന മഗ്ഗാനന്തരേ മഗ്ഗാഗമനം, ഫലസമാപത്തിയം വിപസ്സനാഗമനമ്പി. അനത്താനുപസ്സനാവസേന മഗ്ഗോ സുഞ്ഞതോ അനിച്ചദുക്ഖാനുപസ്സനാഹി അനിമിത്തോ അപ്പണിഹിതോതി ഏവം വിപസ്സനാ അത്തനോ നാമം മഗ്ഗസ്സ ദേതി, മഗ്ഗോ ഫലസ്സാതി ഇദം ആഗമനതോ നാമം.

സുഞ്ഞത്താതി വിവിത്തത്താ. രാഗാദയോവ പതിട്ഠാനട്ഠേന പണിധീതി ആഹ ‘‘രാഗദോസമോഹപണിധീന’’ന്തി. ഇമിസ്സാ വിജ്ജായാതി ദിബ്ബചക്ഖുവിജ്ജായാതിആദിനാ ഏകേകവിജ്ജം സന്ധായ വദന്തി. ഏവം ഏകിസ്സാപി നാമം അഗ്ഗഹേത്വാപി താ ഏവ സന്ധായ ‘‘വിജ്ജാനം ലാഭിമ്ഹീ’’തി ഭണന്തോപി പാരാജികോ ഹോതീതി സങ്ഖേപട്ഠകഥായം അധിപ്പായോ. വത്ഥുവിജ്ജാദീനി പന സന്ധായ വദന്തോ ന ഹോതി. ഏകേകകോട്ഠാസവസേനാതി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തനയേന ലോകുത്തരവിസേസം അകത്വാ കേവലം ‘‘സതിപട്ഠാനാനം ലാഭീ’’തി ഏകേകകോട്ഠാസവസേനാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥാതി തേസു കോട്ഠാസേസു. കിലേസാനം പഹാനം നാമ അഭാവമത്തമ്പി ലോകുത്തരകിച്ചത്താ ലോകുത്തരന്തി സമത്ഥേതും തം പനാതിആദി വുത്തം. രാഗാ ചിത്തം വിനീവരണതാതി രാഗതോ ചിത്തസ്സ വിനീവരണതാ, തതോ രാഗതോ വിമുത്തത്താ ഏവ വീതരാഗനീവരണതാതി അത്ഥോ, യാ ച പഞ്ച വിജ്ജാതി യോജേതബ്ബം. ന ആഗതാതി ഇധ പദഭാജനേ ‘‘ഞാണന്തി തിസ്സോ വിജ്ജാ’’തി (പാരാ. ൧൯൯) വുത്തത്താ സേസാ പഞ്ച വിജ്ജാ ന ആഗതാതി അത്ഥോ. നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരത്താതി ലോകിയധമ്മസാധാരണസങ്ഖതസ്സാപി അഭാവാ ലോകിയേഹി സബ്ബഥാ അസമ്മിസ്സലോകുത്തരത്താ. അഞ്ഞന്തി സങ്ഖേപട്ഠകഥാദിം വദന്തി, തമ്പി തത്ഥേവ പടിക്ഖിത്തന്തി സമ്ബന്ധോ.

൨൦൦. പുന ആനേത്വാ പഠമജ്ഝാനാദീഹി ന യോജിതന്തി ഏത്ഥ ‘‘പഠമജ്ഝാനേനാതി പാഠോ’’തി കേചി വദന്തി, തം യുത്തമേവ ആദി-സദ്ദേന ഗഹേതബ്ബസ്സ ഝാനസ്സ അഭാവാ. പഠമജ്ഝാനമൂലകഞ്ഹി ഏകമേവ ഖണ്ഡചക്കം. കത്തുസാധനോപി ഭണിത-സദ്ദോ ഹോതീതി ആഹ അഥ വാതിആദി. യേന ചിത്തേന മുസാ ഭണതി, തേനേവ ചിത്തേന ന സക്കാ ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ജാനിതും, അന്തരന്തരാ പന അഞ്ഞാഹി മനോദ്വാരവീഥീഹി ‘‘മുസാ ഭണാമീ’’തി ജാനാതീതി വുത്തം ‘‘ഭണന്തസ്സ ഹോതി മുസാ ഭണാമീ’’തി. അയമേത്ഥ അത്ഥോ ദസ്സിതോതി തീഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ മുസാവാദോതി അയമത്ഥോ ദസ്സിതോ. ദവാതി സഹസാ. രവാതി അഞ്ഞം വത്തുകാമസ്സ ഖലിത്വാ അഞ്ഞഭണനം. തം ജാനാതീതി തംഞാണം, തസ്സ ഭാവോ തംഞാണതാ, ഞാണസ്സ വിസയവിസയീഭാവേന അത്തസംവേദനന്തി അത്ഥോ. ഞാണസമോധാനന്തി ബഹൂനം ഞാണാനം ഏകസ്മിം ഖണേ സമോധാനം, സഹുപ്പത്തീതി അത്ഥോ. യേന ചിത്തേന ‘‘മുസാ ഭണിസ്സ’’ന്തി ജാനാതീതി ഇദം പുബ്ബഭാഗചേതനഞ്ച സന്നിട്ഠാനചേതനഞ്ച ഏകതോ കത്വാ വുത്തം. യേന ചിത്തേന പുബ്ബഭാഗചേതനാഭൂതേന സന്നിട്ഠാനചേതനാഭൂതേന ച വിസംവാദിതബ്ബസത്തസങ്ഖാരേ ജാനാതി, യേന ചിത്തേന മുസാ ഭണിസ്സന്തി അത്ഥോ. തേനേവ…പേ… പരിച്ചജിതബ്ബാതി തേനേവ ചിത്തേന ‘‘ഏവം അഹം മുസാ ഭണാമീ’’തി വാ ‘‘ഭണിത’’ന്തി വാ തദേവ മുസാവാദചിത്തമാരമ്മണം കത്വാ ഭിക്ഖു ജാനാതീതി ഏവം പുബ്ബാപരസന്നിട്ഠാനചേതനാക്ഖണേസു തീസു ഏകേനേവ ചിത്തേന ഞാണവിസയഞ്ച ഞാണഞ്ചാതി ഉഭയമ്പി ഏകക്ഖണേ പുഗ്ഗലോ ജാനാതീതി അയം തംഞാണതാ പരിച്ചജിതബ്ബാ വിസയസ്സേവ തദാ പകാസനതോതി അധിപ്പായോ, തേനാഹ ന ഹീതിആദി. യദി ഞാണസ്സ അത്തനോ സരൂപം ന ഞായതി, കഥം പച്ഛിമം ചിത്തം ജാനാതീതി ആഹ പുരിമം പുരിമന്തിആദി. തത്ഥ ഭണിസ്സാമീതിആദിനാ തീസു കാലേസു ഉപ്പന്നം പുരിമപുരിമചിത്തം അത്താനം വിസയം കത്വാ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ പച്ഛിമസ്സ പച്ഛിമസ്സ ചിത്തസ്സ തഥാ ഉപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി അത്ഥോ. തേനാതി യേന കാരണേന തീസു ഖണേസു ചിത്താനി തദഞ്ഞേഹേവ ചിത്തേഹി ജാനിതബ്ബാനി, താനി ച പുരിമപുരിമചിത്തേനേവ അവസ്സം ഉപ്പജ്ജന്തി, തേന കാരണേനാതി അത്ഥോ. തസ്മിം സതീതി ഭണിസ്സാമീതി പുബ്ബഭാഗേ സതി. സേസദ്വയന്തി ഭണാമി, ഭണിതന്തി ഇദം ദ്വയം ന ഹേസ്സതീതി ഏതം നത്ഥീതി യോജനാ ഹോതിയേവാതി അത്ഥോ. ഏകം വിയ പകാസതീതി ഭിന്നക്ഖണാനമ്പി നിരന്തരുപ്പത്തിയാ ‘‘തദേവേദ’’ന്തി ഗഹേതബ്ബതം സന്ധായ വദതി.

ബലവധമ്മവിനിധാനവസേനാതി ബലവഗാഹസ്സ വിനിധാനവസേന. ദുബ്ബലദുബ്ബലാനന്തി ദുബ്ബലദുബ്ബലാനം ഗാഹാനം. സകഭാവപരിച്ചജനവസേനാതി അത്തനോ സന്തകഭാവസ്സ പരിച്ചജനവസേന.

൨൦൭. ഉത്താസിതത്താതി ഭയം ജനേത്വാ വിയ പലാപിതത്താ. ഏവം പലാപിതോ ന പുന തം ഠാനം ആഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘പുന അനല്ലീയനഭാവദസ്സനവസേനാ’’തി. ഖേട-സദ്ദം സദ്ദത്ഥവിദൂ ഉത്താസത്ഥേ പഠന്തീതി ആഹ സ്വായമത്ഥോതിആദി. അണു ഏവ അണുസഹഗതം, അണുത്തേന വാ യുത്തന്തി അത്ഥോ.

വത്തുകാമവാരകഥാവണ്ണനാ

൨൧൫. കേവലഞ്ഹിയന്തി കേവലഞ്ഹി അയം വാരോതി അജ്ഝാഹരിതബ്ബം. തങ്ഖണഞ്ഞേവ ജാനാതീതി പകതിയാ വചനാനന്തരം വിജാനനം സന്ധായ വുത്തം. ഏവം പന വചീഭേദം അകത്വാ ‘‘യോ ഇമമ്ഹാ ആവാസാ പഠമം പക്കമിസ്സതി, നം മയം ‘അരഹാ’തി ജാനിസ്സാമാ’’തി ഏവം കതസങ്കേതാ വിഹാരാ പഠമം പക്കമനേന തസ്മിം ഖണേ അവീതിവത്തേപി നിക്ഖന്തമത്തേപി പാരാജികം അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു ‘‘മം ‘അരഹാ’തി ജാനന്തൂ’’തി തമ്ഹാ ആവാസാ പഠമം പക്കാമീതി ആഗതവത്ഥുമ്ഹി (പാരാ. ൨൨൭) വിയ. വിഞ്ഞത്തിപഥേതി കായവചീവിഞ്ഞത്തീനം ഗഹണയോഗ്ഗേ പദേസേ, തേന വിഞ്ഞത്തിപഥം അതിക്കമിത്വാ ഠിതോ കോചി ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ കായവികാരം ദിസ്വാ ദിബ്ബായ സോതധാതുയാ വചീഭേദഞ്ച സുത്വാ ജാനാതി, ന പാരാജികന്തി ദീപേതി. പാളിയം ‘‘പടിവിജാനന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൧൫) ഇമസ്മിം പടിവിജാനനവാരേ യസ്മിം അക്ഖരേ വാ ഉച്ചാരിതേ കായപ്പയോഗേ വാ കതേയേവ അയം പഠമജ്ഝാനം സമാപന്നോതിആദിഅത്ഥം പരോ വിജാനാതി, തതോ പുരിമേസു അക്ഖരുച്ചാരണാദിപ്പയോഗേസു ഥുല്ലച്ചയം ആപജ്ജിത്വാ പച്ഛിമേവ പടിവിജാനനപയോഗക്ഖണേ പാരാജികം ആപജ്ജതീതി വേദിതബ്ബം ഥുല്ലച്ചയസ്സേവേത്ഥ സാമന്തത്താ, തേനേവ ബുദ്ധദത്താചരിയേന –

‘‘ദുക്കടം പഠമസ്സേവ, സാമന്തമിതി വണ്ണിതം;

സേസാനം പന തിണ്ണമ്പി, ഥുല്ലച്ചയമുദീരിത’’ന്തി –

വുത്തം, അയഞ്ചത്ഥോ ‘‘ന പടിവിജാനന്തസ്സ ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി ഇമിനാ സുത്തേന സങ്ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേനാതിആദിനാ ഝാനസമാധിആദിസദ്ദാനമത്ഥേസു പുബ്ബേ അകതപരിചയത്താ സുത്വാ ‘‘അത്ഥം ഈദിസ’’ന്തി അജാനിത്വാ കേവലം ‘‘വിസിട്ഠോ കോചി സമണഗുണോ അനേന ലദ്ധോ’’തി പരേന ഞാതേപി പാരാജികമേവാതി ദസ്സേതി.

അനാപത്തിഭേദകഥാവണ്ണനാ

൨൨൦. അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സാതി ‘‘ഏവം വുത്തേ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മോ മയാ പകാസിതോ ഹോതീ’’തി അമനസികത്വാ ‘‘നാഹം, ആവുസോ, മച്ചുനോ ഭായാമീ’’തിആദികം കഥേന്തസ്സ. ഏവം കഥേന്തോ ച വോഹാരതോ അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അഞ്ഞം ബ്യാകരോന്തസ്സാ’’തി. ഭായന്തോതി ‘‘ഞത്വാ ഗരഹന്തി നു ഖോ’’തി ഭായന്തോ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൨൨൩. സേക്ഖഭൂമിയന്തി ഇമിനാ ഝാനഭൂമിമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. തിണ്ണം വിവേകാനന്തി കായചിത്തഉപധിവിവേകാനം. പിണ്ഡായ ചരണസ്സ ഭോജനപരിയോസാനതായ വുത്തം ‘‘യാവ ഭോജനപഅയോസാന’’ന്തി. അന്തരഘരേ ഭുത്വാ ആഗച്ഛന്തസ്സാപി വുത്തനയേനേവ സമ്ഭാവനിച്ഛായ ചീവരസണ്ഠാപനാദീനി കരോന്തസ്സ ദുക്കടമേവ, പാളിയം പന ദുക്കരാദിവത്ഥൂസു ‘‘അനാപത്തി അനുല്ലപനാധിപ്പായസ്സാ’’തി ഇദം ഥുല്ലച്ചയേനാപി അനാപത്തിദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഉല്ലപനാധിപ്പായസ്സാപി ഹി ‘‘നാവുസോ, ദുക്കരം അഞ്ഞം ബ്യാകാതു’’ന്തി വുത്തേ ഥുല്ലച്ചയമേവ അത്തുപനായികത്താഭാവതോതി ദട്ഠബ്ബം.

൨൨൭. ന ദാനാഹം തത്ഥ ഗമിസ്സാമീതി പുന തത്ഥ വസിതട്ഠാനേ ന ഗമിസ്സാമി, ഏവം സതി പഠമം ഗതോ അയം പുന ച നാഗതോ, തസ്മാ അരഹാതി മഞ്ഞിസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. തം ഠാനന്തി ആവാസം വാതിആദിനാ പുബ്ബേ പരിച്ഛിന്നട്ഠാനം. പദസാ ഗമനം സന്ധായ കതികായ കതത്താ യാനേനാതിആദി വുത്തം. വിജ്ജാമയിദ്ധിം സന്ധായ ‘‘ഇദ്ധിയാ’’തി വുത്തം ഉല്ലപനാധിപ്പായസ്സ അഭിഞ്ഞിദ്ധിയാ അസമ്ഭവതോ. അഞ്ഞമഞ്ഞം രക്ഖന്തീതി ഉല്ലപനാധിപ്പായേ സതിപി ഏകസ്സാപി പഠമഗമനാഭാവാ രക്ഖന്തി. സചേ പന കതികം കത്വാ നിസിന്നേസു ഏകം ദ്വേ ഠപേത്വാ അവസേസാ ഉല്ലപനാധിപ്പായേന ഏകതോ ഗച്ഛന്തി, ഗതാനം സബ്ബേസം പാരാജികമേവ. തേസു യസ്സ ഉല്ലപനാധിപ്പായോ നത്ഥി, തസ്സ അനാപത്തി. ഏതന്തി ഹേട്ഠാ വുത്തം സബ്ബം കതികവത്തം. നാനാവേരജ്ജകാതി നാനാജനപദവാസിനോ. സങ്ഘലാഭോതി യഥാവുഡ്ഢം പാപുണനകകോട്ഠാസോ. അയഞ്ച പടിക്ഖേപോ അവിസേസേത്വാ കരണം സന്ധായ കതോ, വിസേസേത്വാ പന ‘‘ഏത്തകോ അസുകസ്സാ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ അപലോകേത്വാ ദാതും വട്ടതി.

൨൨൮. ധമ്മധാതൂതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, ധമ്മാനം സഭാവോ വാ. ഉപപത്തീതി അത്തഭാവം സന്ധായ വദതി. ദുസ്സദ്ധാപയാ ഹോന്തീതി പുഥുജ്ജനേ സന്ധായ വുത്തം, ന ലക്ഖണത്ഥേരാദികേ അരിയപുഗ്ഗലേ. വിതുഡേന്തീതി വിനിവിജ്ഝിത്വാ ഡേന്തി ഗച്ഛന്തി, ഫാസുളന്തരികായോ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം കത്വാ താഹി ഗച്ഛന്തീതി നിസ്സക്കവസേന അത്ഥോ. വിതുദേന്തീതി പാഠേ ഫാസുളന്തരികാഹീതി ആധാരത്ഥേ നിസ്സക്കവചനം. ലോഹതുണ്ഡേഹീതി കാളലോഹമയേഹി തുണ്ഡേഹി. അച്ഛരിയം വതാതി ഗരഹിതബ്ബതായ അച്ഛരം പഹരിതും യുത്തരൂപം. ചക്ഖുഭൂതാതി ലോകസ്സ ചക്ഖു വിയ ഭൂതാ സഞ്ജാതാ, ചക്ഖുസദിസാതിപി അത്ഥോ. തസ്സേവ കമ്മസ്സാതി യേന ഗോഘാതകകമ്മേനേവ നിരയേ നിബ്ബത്തോ, തസ്സേവാതി അത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ ഏകായ ചേതനായ ബഹുപടിസന്ധിയോ ഹോന്തീതി ആപജ്ജതി, ന ചേതം യുത്തം ഏകസ്സ അമ്ബാദിബീജസ്സ അനേകങ്കുരുപ്പത്തി വിയാതി തം പരിഹരന്തോ ആഹ തസ്സ നാനാചേതനാഹി ആയൂഹിതസ്സാതിആദി, തേന ഗോഘാതകകമ്മക്ഖണേ പുബ്ബചേതനാ അപരചേതനാ സന്നിട്ഠാപകചേതനാതി ഏകസ്മിമ്പി പാണാതിപാതേ ബഹൂ ചേതനാ ഹോന്തി, നാനാപാണാതിപാതേസു വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തത്ഥ ഏകായ ചേതനായ നരകേ പചിത്വാ തദഞ്ഞചേതനാസു ഏകായ അപരാപരിയചേതനായ ഇമസ്മിം പേതത്തഭാവേ നിബ്ബത്തോതി ദസ്സേതി, തേനാഹ ‘‘അവസേസകമ്മം വാ കമ്മനിമിത്തം വാ’’തി. ഏത്ഥ ച കമ്മസരിക്ഖവിപാകുപ്പത്തിം സന്ധായ കമ്മകമ്മനിമിത്താനമേവ ഗഹണം കതം, ന ഗതിനിമിത്തസ്സ, തേനാഹ ‘‘അട്ഠിരാസിയേവ നിമിത്തം അഹോസീ’’തി. പാളിയം വിതച്ഛേന്തീതി തുണ്ഡേഹി തച്ഛേന്തോ വിയ ലുഞ്ചന്തി. വിരാജേന്തീതി വിലിഖന്തി.

൨൨൯. വല്ലൂരവിക്കയേനാതി സുക്ഖാപിതമംസവിക്കയേന. നിപ്പക്ഖചമ്മേതി വിഗതപക്ഖലോമചമ്മേ. ഏകം മിഗന്തി ദീപകമിഗം. കാരണാഹീതി ഘാതനാഹി. ഞത്വാതി കമ്മട്ഠാനം ഞത്വാ.

൨൩൦. മങ്ഗനവസേന ഉലതീതി മങ്ഗുലി, വിരൂപബീഭച്ഛഭാവേന പവത്തതീതി അത്ഥോ. ചിത്തകേളിന്തി ചിത്തരുചിയം അനാചാരകീളം.

൨൩൧. നിസ്സേവാലപണകകദ്ദമോതി തിലബീജകാദിസേവാലേന നീലമണ്ഡൂകപിട്ഠിവണ്ണേന ഉദകപിട്ഠേ ഉദകം നീലവണ്ണം കുരുമാനേന പണകേന കദ്ദമേന ച വിരഹിതോ. ഉണ്ഹഭാവേന തപനതോ തപം ഉദകം അസ്സാതി തപോദകാതി വത്തബ്ബേ ക-കാരലോപം കത്വാ ‘‘തപോദാ’’തി വുച്ചതി. പേതലോകോതി പകട്ഠേന അകുസലകമ്മേന സുഗതിതോ ദുഗ്ഗതിം ഇതാനം ഗതാനം ലോകോ സമൂഹോ, നിവാസട്ഠാനം വാ. കതഹത്ഥാതി ധനുസിപ്പേ സുട്ഠു സിക്ഖിതഹത്ഥാ, അവിരജ്ഝനലക്ഖവേധാതി അത്ഥോ. സിപ്പദസ്സനവസേന രാജകുലാദീസു രാജസമൂഹം ഉപേച്ച കതം അസനം സരക്ഖേപോ ഏതേസന്തി കതുപാസനാ, സബ്ബത്ഥ ദസ്സിതസിപ്പാതി അത്ഥോ. പഭഗ്ഗോതി പഭഞ്ജിതോ, പരാജിതോതി അത്ഥോ.

൨൩൨. ആനേഞ്ജസമാധിന്തി അരൂപസമാപത്തിയം നിരുദ്ധേ സതിപി സദ്ദകണ്ടകേന ഉട്ഠാനാരഹോ രൂപാവചരസമാധിയേവ ഇധ വത്തബ്ബോതി ആഹ അനേജം അചലന്തിആദി. സമാധിപരിപന്ഥകേതി വിതക്കാദികേ സന്ധായ വദതി, ഇദം പന പഠമബോധിയം ഉപ്പന്നമ്പി വത്ഥും അനാചാരമത്തവസേന ഭിക്ഖൂഹി ചോദിതേപി ഭഗവതാ ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, മോഗ്ഗല്ലാനസ്സാ’’തി (പാരാ. ൨൨൮) ഏവം ആയതിം അത്തനാ പഞ്ഞപിയമാനപാരാജികാനുഗുണം തദാ ഏവ വിനീതന്തി ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി പച്ഛാ പഞ്ഞത്തസ്സ ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ വിനീതവത്ഥുഭാവേന സങ്ഗഹമാരോപിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. സാവകാനം ഉപ്പടിപാടിയാ അനുസ്സരണാഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ന ഉപ്പടിപാടിയാ’’തി വുത്തം. ദുക്കരം കതന്തി അനന്തരേ പഞ്ചകപ്പസതികേ കാലേ വിഞ്ഞാണസന്തതിം അദിസ്വാപി അസമ്മുയ്ഹിത്വാ പരതോ തതിയത്തഭാവേ ദിട്ഠചുതിചിത്തേന സദ്ധിം വത്തമാനഭവപടിസന്ധിയാ അനുമാനേനാപി കാരിയകാരണാഭാവഗഹണം നാമ സാവകാനം ദുക്കരത്താ വുത്തം. പടിവിദ്ധാതി പടിവിദ്ധസദിസാ. യഥാ നാമ സത്തധാ ഫാലിതസ്സ ചാമരവാലലോമസ്സ ഏകായ അഗ്ഗകോടിയാ അപരസ്സ വാലലോമംസുനോ കോടിം ദൂരേ ഠത്വാ വിജ്ഝേയ്യ ആവുനന്തോ വിയ പടിപാദേയ്യ, ഏവമേവ ഇമിനാപി ദുക്കരം കതന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏതദഗ്ഗന്തി ഏസോ അഗ്ഗോ. യദിദന്തി യോ അയം.

നിഗമനവണ്ണനാ

൨൩൩. ഇധാതി ഭിക്ഖുവിഭങ്ഗേ. ഉദ്ദിട്ഠപാരാജികപരിദീപനന്തി സിക്ഖാപദേസു പാതിമോക്ഖുദ്ദേസവസേന ഉദ്ദിട്ഠപാരാജികപരിദീപനം, ന പന സബ്ബസ്മിം പാരാജികവിഭങ്ഗേ ആഗതആപത്തിപരിദീപനം തത്ഥ ഥുല്ലച്ചയാദീനമ്പി ആഗതത്താ തേനേവ ഉദ്ദിട്ഠ-സദ്ദേന വുത്തവിഭങ്ഗസ്സ നിദ്ദേസത്താ. ഭിക്ഖുനീനം അസാധാരണാനി ചത്താരീതി ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ (പാചി. ൬൫൮) വജ്ജപ്പടിച്ഛാദികാ (പാചി. ൬൬൫) ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാ (പാചി. ൬൬൯) അട്ഠവത്ഥുകാതി (പാചി. ൬൭൫) ഇമാനി ഭിക്ഖൂഹി അസാധാരണാനി ഭിക്ഖുനീനം ഏവ പഞ്ഞത്താനി പാരാജികാനീതി അത്ഥോ. വത്ഥുവിപന്നാതി പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാനം വത്ഥുഭാവോ വത്ഥു നാമ, തേന വത്ഥുമത്തേന വിപന്നാ, വിപന്നവത്ഥുകാതി അത്ഥോ. അഹേതുകപടിസന്ധികാതി മഗ്ഗാനുപ്പത്തികാരണമാഹ. കിഞ്ചാപി ദുഹേതുകാനമ്പി മഗ്ഗോ നുപ്പജ്ജതി, തേ പന പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാസു ഠത്വാ ആയതിം മഗ്ഗഹേതും സമ്പാദേതും സക്കോന്തി, അഹേതുകാ പന പരിസുദ്ധേ ചതുപാരിസുദ്ധിസീലേ ഠത്വാ സമ്പാദേതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ തേ തമ്പി പടിച്ച വത്ഥുവിപന്നാവാതി വേദിതബ്ബാ. പാരാജികാതി കമ്മവിപത്തിയാ പടിസന്ധിക്ഖണേയേവ പരാജയം ആപന്നാ. ഥേയ്യസംവാസകാദീനം ഗിഹിഭാവേ ഠത്വാ വിപസ്സനായ വായമന്താനമ്പി തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗുപ്പത്തിഅഭാവതോ ‘‘മഗ്ഗോ പന വാരിതോ’’തി വുത്തം. ദീഘതായ ലമ്ബമാനം അങ്ഗജാതം ലമ്ബം നാമ, തം യസ്സ അത്ഥി സോ ലമ്ബീ. സോ ഏത്താവതാ ന പാരാജികോ, തം പന ദീഘം അങ്ഗജാതം അത്തനോ മുഖേ വാ വച്ചമഗ്ഗേ വാ സേവനാധിപ്പായേന പവേസേന്തോവ പാരാജികോ, ഇധ പന വച്ചമഗ്ഗേ പവേസേന്തോവ അധിപ്പേതോ മുദുപിട്ഠികേനേവ മുഖേ പവേസനസ്സ വുത്തത്താ. സോപി ഹി കതപരികമ്മതായ മുദുഭൂതായ പിട്ഠിയാ ഓനമിത്വാ അത്തനോ അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗണ്ഹന്തോവ പാരാജികോ ഹോതി, ന കേവലോ. യോ പന മുഖേന അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗം വാ പരേസം വച്ചമഗ്ഗമുഖം വാ ഇത്ഥീനം പസ്സാവമഗ്ഗം വാ ഗണ്ഹാതി, തസ്സ ച പുരിസനിമിത്തേന പുരിസനിമിത്തം ഛുപന്തസ്സ ച മഗ്ഗേന മഗ്ഗപടിപാദനേപി പാരാജികം ന ഹോതി പുരിസനിമിത്തേന തദിതരമഗ്ഗസമ്പടിപാദനേനേവ മേഥുനധമ്മവോഹാരതോ. പരസ്സ അങ്ഗജാതേ അഭിനിസീദതീതി പരസ്സ ഉത്താനം സയന്തസ്സ കമ്മനിയേ അങ്ഗജാതേ അത്തനോ വച്ചമഗ്ഗം പവേസേന്തോ തസ്സൂപരി നിസീദതി, ഇദഞ്ച ഉപലക്ഖണമത്തം പരേസം അങ്ഗജാതം വച്ചമഗ്ഗേ പവേസേന്തോ സാദിയന്തോപി പാരാജികോവ, ബലക്കാരേന പന വച്ചമഗ്ഗേ വാ മുഖേ വാ പരേന പവേസിയമാനോ യദി ന സാദിയതി, അനാപത്തികോവ. ഏത്ഥ അസാദിയനം നാമ ദുക്കരം വിരജ്ജിതബ്ബതോ. ഏത്ഥ ച അനുപസമ്പന്നഭാവേ ഠത്വാ മാതുപിതുഅരഹന്തേസു അഞ്ഞതരം ഘാതേന്തോ ഭിക്ഖുനിം ദൂസേന്തോ ച സാമണേരപബ്ബജ്ജമ്പി ന ലഭതീതി ദസ്സനത്ഥം വിസും ഗഹിതത്താ മാതുഘാതകാദീനം ചതുന്നം തതിയപഠമപാരാജികേസു അന്തോഗധതാ വേദിതബ്ബാ. യഥാ ഏത്ഥ, ഏവം ഗിഹിഭാവേ ഠത്വാ ലോഹിതുപ്പാദം കരോന്തോ ലോഹിതുപ്പാദകോവാതി ഗഹേതബ്ബം. ഏതേന പരിയായേനാതി ഉഭിന്നം രാഗപരിയുട്ഠാനസങ്ഖാതേന പരിയായേന. ദുതിയവികപ്പേ കച്ചി അത്ഥാതി പദച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വിമതിവിനോദനിയം

ചതുത്ഥപാരാജികവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

നിട്ഠിതോ ച പാരാജികകണ്ഡവണ്ണനാനയോ.