൧. പാരാജികകണ്ഡോ

൧. പഠമപാരാജികം

സുദിന്നഭാണവാരവണ്ണനാ

൨൪. വിക്കായികഭണ്ഡസ്സ വിക്കിണനം ഇണദാനഞ്ച ഭണ്ഡപ്പയോജനം നാമ. ഏവം പയോജിതസ്സ മൂലസ്സ സഹ വഡ്ഢിയാ ഗഹണവായാമോ ഉദ്ധാരോ നാമ. അസുകദിവസേ ദിന്നന്തിആദിനാ പമുട്ഠസ്സ സതുപ്പാദനാദി സാരണം നാമ. ചതുബ്ബിധായാതി ഖത്തിയബ്രാഹ്മണഗഹപതിസമണാനം വസേന, ഭിക്ഖുആദീനം വാ വസേന ചതുബ്ബിധായ. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസീതി ഹേതുഅത്ഥേ അയം ദിസ്വാന-സദ്ദോ അസമാനകത്തുകത്താ, യഥാ ഘതം പിവിത്വാ ബലം ഹോതീതി, ഏവമഞ്ഞത്ഥാപി ഏവരൂപേസു. ഭബ്ബകുലപുത്തോതി ഉപനിസ്സയമത്തസഭാവേന വുത്തം, ന പച്ഛിമഭവികതായ. തേനേവസ്സ മാതാദിഅകല്യാണമിത്തസമായോഗേന കതവീതിക്കമനം നിസ്സായ ഉപ്പന്നവിപ്പടിസാരേന അധിഗമന്തരായോ ജാതോ. പച്ഛിമഭവികാനം പുബ്ബബുദ്ധുപ്പാദേസു ലദ്ധബ്യാകരണാനം ന സക്കാ കേനചി അന്തരായം കാതും. തേനേവ അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരാദയോ അകുസലം കത്വാപി അധിഗമസമ്പന്നാ ഏവ അഹേസുന്തി. ചരിമകചിത്തന്തി ചുതിചിത്തം. സങ്ഖം വിയ ലിഖിതം ഘംസിത്വാ ധോവിതം സങ്ഖലിഖിതന്തി ആഹ ധോതഇച്ചാദി. അജ്ഝാവസതാതി അധി-സദ്ദയോഗേന അഗാരന്തി ഭുമ്മത്ഥേ ഉപയോഗവചനന്തി ആഹ ‘‘അഗാരമജ്ഝേ’’തി. കസായരസരത്താനി കാസായാനീതി ആഹ ‘‘കസായരസപീതതായാ’’തി. കസായതോ നിബ്ബത്തതായ ച ഹി രസോപി ‘‘കസായരസോ’’തി വുച്ചതി.

൨൬. യദാ ജാനാതി-സദ്ദോ ബോധനത്ഥോ ന ഹോതി, തദാ തസ്സ പയോഗേ സപ്പിനോ ജാനാതി മധുനോ ജാനാതീതിആദീസു വിയ കരണത്ഥേ സാമിവചനം സദ്ദസത്ഥവിദൂ ഇച്ഛന്തീതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചി ദുക്ഖേന നാനുഭോസീ’’തി. കേനചി ദുക്ഖേന നാനുഭോസീതി അത്ഥോ, കിഞ്ചീതി ഏത്ഥാപി ഹി കരണത്ഥേ സാമിവചനസ്സ ലോപോ കതോ, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘വികപ്പദ്വയേപി പുരിമപദസ്സ ഉത്തരപദേന സമാനവിഭത്തിലോപോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. യദാ പന ജാനാതി-സദ്ദോ സരണത്ഥോ ഹോതി, തദാ മാതു സരതീതിആദീസു വിയ ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനം സദ്ദസത്ഥവിദൂ വദന്തീതി ആഹ ‘‘അഥ വാ കിഞ്ചി ദുക്ഖം നസ്സരതീതി അത്ഥോ’’തി, കസ്സചി ദുക്ഖസ്സ അനനുഭൂതതായ നസ്സരതീതി അത്ഥോ. വികപ്പദ്വയേപീതി അനുഭവനസരണത്ഥവസേന വുത്തേ ദുതിയതതിയവികപ്പദ്വയേ. പുരിമപദസ്സാതി കിഞ്ചീതി പദസ്സ. ഉത്തരപദേനാതി ദുക്ഖസ്സാതിപദേന. സമാനായ സാമിവചനഭൂതായ വിഭത്തിയാ ‘‘കസ്സചി ദുക്ഖസ്സാ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘കിഞ്ചി ദുക്ഖസ്സാ’’തി ലോപോതി ദട്ഠബ്ബോ. മരണേനപി മയം തേതി ഏത്ഥ തേതി പദസ്സ സഹത്ഥേ കരണവസേനപി അത്ഥം ദസ്സേതും തയാ വിയോഗം വാ പാപുണിസ്സാമാതി അത്ഥന്തരം വുത്തം.

൨൮. ഗന്ധബ്ബാ നാമ ഗായനകാ. നടാ നാമ രങ്ഗനടാ. നാടകാ ലങ്ഘനകാദയോ. സുഖൂപകരണേഹി അത്തനോ പരിചരണം കരോന്തോ യസ്മാ ലളന്തോ കീളന്തോ നാമ ഹോതി, തസ്മാ ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ലളാതിആദി വുത്തം. ദാനപ്പദാനാദീനീതി ഏത്ഥ നിച്ചദാനം ദാനം നാമ, വിസേസദാനം പദാനം നാമ, ആദി-സദ്ദേന സീലാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

൩൦. ചുദ്ദസ ഭത്താനീതി സങ്ഘഭത്തം ഉദ്ദേസഭത്തം നിമന്തനം സലാകം പക്ഖികം ഉപോസഥികം പാടിപദികം ആഗന്തുകം ഗമികം ഗിലാനം ഗിലാനുപട്ഠാകം വിഹാര-ധുര-വാരഭത്തന്തി ഇമാനി ചുദ്ദസ ഭത്താനി. ഏത്ഥ ച സേനാസനാദിപച്ചയത്തയനിസ്സിതേസു ആരഞ്ഞകങ്ഗാദിപധാനങ്ഗാനം ഗഹണവസേന സേസധുതങ്ഗാനിപി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. വജ്ജീനന്തി വജ്ജീരാജൂനം. വജ്ജീസൂതി ജനപദാപേക്ഖം ബഹുവചനം, വജ്ജീനാമകേ ജനപദേതി അത്ഥോ. പഞ്ചകാമഗുണായേവ ഉപഭുഞ്ജിതബ്ബതോ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ ച ഉപഭോഗപരിഭോഗാ, ഇത്ഥിവത്ഥാദീനി ച തദുപകരണാനീതി ആഹ ‘‘യേഹി തേസ’’ന്തിആദി. ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികത്താതി സേസധുതങ്ഗപരിവാരിതേന ഉക്കട്ഠപിണ്ഡപാതികധുതങ്ഗേന സമന്നാഗതത്താ, തേനാഹ ‘‘സപദാനചാരം ചരിതുകാമോ’’തി.

൩൧. ദോസാതി രത്തി. തത്ഥ അഭിവുത്ഥം പരിവുസിതം ആഭിദോസികം, അഭിദോസം വാ പച്ചൂസകാലം ഗതോ പത്തോ അതിക്കന്തോ ആഭിദോസികോ, തേനാഹ ഏകരത്താതിക്കന്തസ്സ വാതിആദി.

൩൨. ഉദകകഞ്ജിയന്തി പാനീയപരിഭോജനീയഉദകഞ്ച യാഗു ച. തഥാതി സമുച്ചയത്ഥേ.അനോകപ്പനം അസദ്ദഹനം, അമരിസനം അസഹനം.

൩൪. തദ്ധിതലോപന്തി പിതാമഹതോ ആഗതം ‘‘പേതാമഹ’’ന്തി വത്തബ്ബേ തദ്ധിതപച്ചയനിമിത്തസ്സ ഏ-കാരസ്സ ലോപം കത്വാതി അത്ഥോ. യേസം സന്തകം ധനം ഗഹിതം, തേ ഇണായികാ. പലിബുദ്ധോതി ‘മാ ഗച്ഛ മാ ഭുഞ്ജാ’തിആദിനാ കതാവരണോ, പീളിതോതി അത്ഥോ.

൩൫. അത്തനാതി സയം. സപതിനോ ധനസാമിനോ ഇദം സാപതേയ്യം, ധനം. തദേവ വിഭവോ.

൩൬. ഭിജ്ജന്തീതി അഗഹിതപുബ്ബാ ഏവ ഭിജ്ജന്തി. ദിന്നാപി പടിസന്ധീതി പിതരാ ദിന്നം സുക്കം നിസ്സായ ഉപ്പന്നസ്സ സത്തസ്സ പടിസന്ധിപി തേന ദിന്നാ നാമ ഹോതീതി വുത്തം. സുക്കമേവ വാ ഇധ പടിസന്ധിനിസ്സയത്താ ‘‘പടിസന്ധീ’’തി വുത്തം, തേനാഹ ‘‘ഖിപ്പം പതിട്ഠാതീ’’തി. ന ഹി പിതു സംയോഗക്ഖണേയേവ സത്തസ്സ ഉപ്പത്തിനിയമോ അത്ഥി സുക്കമേവ തഥാ പതിട്ഠാനനിയമതോ. സുക്കേ പന പതിട്ഠിതേ യാവ സത്ത ദിവസാനി, അഡ്ഢമാസമത്തം വാ, തം ഗബ്ഭസണ്ഠാനസ്സ ഖേത്തമേവ ഹോതി മാതു മംസസ്സ ലോഹിതലേസസ്സ സബ്ബദാപി വിജ്ജമാനത്താ. പുബ്ബേപി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനം സബ്ഭാവതോ അപഞ്ഞത്തേ സിക്ഖാപദേതി ഇമസ്സ പഠമപാരാജികസിക്ഖാപദേ അട്ഠപിതേതി അത്ഥോ വുത്തോ. ഏവരൂപന്തി ഏവം ഗരുകസഭാവം, പാരാജികസങ്ഘാദിസേസവത്ഥുഭൂതന്തി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘അവസേസേ പഞ്ചഖുദ്ദകാപത്തിക്ഖന്ധേ ഏവ പഞ്ഞപേസീ’’തി. യം ആദീനവന്തി സമ്ബന്ധോ. കായവിഞ്ഞത്തിചോപനതോതി കായവിഞ്ഞത്തിയാ നിബ്ബത്തചലനതോ.

തേനേവാതി അവധാരണേന യാനി ഗബ്ഭഗ്ഗഹണകാരണാനി നിവത്തിതാനി, താനിപി ദസ്സേതും കിം പനാതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഉഭയേസം ഛന്ദരാഗവസേന കായസംസഗ്ഗോ വുത്തോ. ഇത്ഥിയാ ഏവ ഛന്ദരാഗവസേന നാഭിപരാമസനം വിസും വുത്തം. സാമപണ്ഡിതസ്സ ഹി മാതാ പുത്തുപ്പത്തിയാ സഞ്ജാതാദരാ നാഭിപരാമസനകാലേ കാമരാഗസമാകുലചിത്താ അഹോസി, ഇതരഥാ പുത്തുപ്പത്തിയാ ഏവ അസമ്ഭവതോ. ‘‘സക്കോ ചസ്സാ കാമരാഗസമുപ്പത്തിനിമിത്താനി അകാസീ’’തിപി വദന്തി, വത്ഥുവസേന വാ ഏതം നാഭിപരാമസനം കായസംസഗ്ഗതോ വിസും വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. മാതങ്ഗപണ്ഡിതസ്സ ദിട്ഠമങ്ഗലികായ നാഭിപരാമസനേന മണ്ഡബ്യസ്സ നിബ്ബത്തി അഹോസി. ചണ്ഡപജ്ജോതമാതു നാഭിയം വിച്ഛികാ ഫരിത്വാ ഗതാ, തേന ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ നിബ്ബത്തി അഹോസീതി ആഹ ഏതേനേവ നയേനാതിആദി.

അയന്തി സുദിന്നസ്സ പുരാണദുതിയികാ. യം സന്ധായാതി യം അജ്ഝാചാരം സന്ധായ. മാതാപിതരോ ച സന്നിപതിതാ ഹോന്തീതി ഇമിനാ സുക്കസ്സ സമ്ഭവം ദീപേതി, മാതാ ച ഉതുനീ ഹോതീതി ഇമിനാ സോണിതസ്സ. ഗന്ധബ്ബോതി തത്രുപഗോ സത്തോ അധിപ്പേതോ, ഗന്തബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി, ത-കാരസ്സ ചേത്ഥ ധ-കാരോ കതോ. അഥ വാ ഗന്ധബ്ബാ നാമ രങ്ഗനടാ, തേ വിയ തത്ര തത്ര ഭവേസു നാനാവേസഗ്ഗഹണതോ അയമ്പി ‘‘ഗന്ധബ്ബോ’’തി വുത്തോ, സോ മാതാപിതൂനം സന്നിപാതക്ഖണതോ പച്ഛാപി സത്താഹബ്ഭന്തരേ തത്ര ഉപപന്നോ ‘‘പച്ചുപട്ഠിതോ’’തി വുത്തോ. ഗബ്ഭസ്സാതി കലലരൂപസഹിതസ്സ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ. തഞ്ഹി ഇധ ‘‘ഗബ്ഭോ’’തി അധിപ്പേതം സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹീതിആദീസു (പാരാ. ൩൬) വിയ. അസ്സ തം അജ്ഝാചാരന്തി സമ്ബന്ധോ. പാളിയം നിരബ്ബുദോ വത ഭോ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ നിരാദീനവോതി ഇമസ്സ അനന്തരം തസ്മിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേതി അജ്ഝാഹരിത്വാ സുദിന്നേന…പേ… ആദീനവോ ഉപ്പാദിതോതി യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഇതിഹാതി നിപാതസമുദായസ്സ ഏവന്തി ഇദം അത്ഥഭവനം. മുഹുത്തേനാതി ഇദം ഖണേനാതി പദസ്സ വേവചനം. യാവ ബ്രഹ്മലോകാ അബ്ഭുഗ്ഗതോപി ദേവാനം താവമഹന്തോ സദ്ദോ തേസം രൂപം വിയ മനുസ്സാനം ഗോചരോ ന ഹോതി. തസ്മാ പച്ഛാ സുദിന്നേന വുത്തേ ഏവ ജാനിംസൂതി ദട്ഠബ്ബം.

൩൭. മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയന്തി മഗ്ഗപദട്ഠാനം സിക്ഖത്തയമേവ ഉപചാരതോ വുത്തം തസ്സേവ യാവജീവം ചരിതബ്ബത്താ. അവിപ്ഫാരികോതി ഉദ്ദേസാദീസു അബ്യാവടോ. വഹച്ഛിന്നോതി ഛിന്നപാദോ, ഛിന്നഖന്ധോ വാ. ചിന്തയീതി ഇമിനാ പജ്ഝായീതി പദസ്സ കിരിയാപദത്തം ദസ്സേതി. തേന ‘‘കിസോ അഹോസി…പേ… പജ്ഝായി ചാ’’തി ച-കാരം ആനേത്വാ പാളിയോജനാ കാതബ്ബാ.

൩൮. ഗണേ ജനസമാഗമേ സന്നിപാതനം ഗണസങ്ഗണികാ, സാവ പപഞ്ചാ, തേന ഗണസങ്ഗണികാപപഞ്ചേന. യസ്സാതി യേ അസ്സ. കഥാഫാസുകാതി വിസ്സാസികഭാവേന ഫാസുകകഥാ, സുഖസമ്ഭാസാതി അത്ഥോ. ഉപാദാരൂപം ഭൂതരൂപമുഖേനേവ മന്ദനം പീനനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ പസാദഇച്ചാദി. ദാനീതി നിപാതോ ഇധ പന-സദ്ദത്ഥേ വത്തതി തക്കാലവാചിനോ ഏതരഹി-പദസ്സ വിസും വുച്ചമാനത്താതി ആഹ ‘‘സോ പന ത്വ’’ന്തി. നോ-സദ്ദോപി നു-സദ്ദോ വിയ പുച്ഛനത്ഥോതി ആഹ ‘‘കച്ചി നു ത്വ’’ന്തി. തമേവാതി ഗിഹിഭാവപത്ഥനാലക്ഖണമേവ. അനഭിരതിമേവാതി ഏവ-കാരേന നിവത്തിതായ പന തദഞ്ഞായ അനഭിരതിയാ വിജ്ജമാനത്തം ദസ്സേതും അധികുസലാനന്തിആദി വുത്തം, സമഥവിപസ്സനാ അധികുസലാ നാമ. ഇദം പനാതിആദി ഉപരി വത്തബ്ബവിസേസദസ്സനം. പരിയായവചനമത്തന്തി സദ്ദത്ഥകഥനമത്തം.

തസ്മിന്തി ധമ്മേ, ഏവം വിരാഗായ ദേസിതേ സതീതി അത്ഥോ. നാമാതി ഗരഹായം. ലോകുത്തരനിബ്ബാനന്തി വിരാഗായാതിആദിനാ വുത്തകിലേസക്ഖയനിബ്ബാനതോ വിസേസേതി. ജാതിം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകമാനോ ഏവ മദജനനട്ഠേന മദോതി മാനമദോ. ‘‘അഹം പുരിസോ’’തി പവത്തോ മാനോ പുരിസമദോ. ‘‘അസദ്ധമ്മസേവനാസമത്ഥതം നിസ്സായ മാനോ, രാഗോ ഏവ വാ പുരിസമദോ’’തി കേചി. ആദി-സദ്ദേന ബലമദാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. തേഭൂമകവട്ടന്തി തീസു ഭൂമീസു കമ്മകിലേസവിപാകാ പവത്തനട്ഠേന വട്ടം. വിരജ്ജതീതി വിഗച്ഛതി. യോനിയോതി അണ്ഡജാദയോ, താ പന യവന്തി താഹി സത്താ അമിസ്സിതാപി സമാനജാതിതായ മിസ്സിതാ ഹോന്തീതി ‘‘യോനിയോ’’തി വുത്താ.

ഞാതതീരണപഹാനവസേനാതി ഏത്ഥ ലക്ഖണാദിവസേന സപ്പച്ചയനാമരൂപപരിഗ്ഗഹോ ഞാതപരിഞ്ഞാ നാമ. കലാപസമ്മസനാദിവസേന പവത്താ ലോകിയവിപസ്സനാ തീരണപരിഞ്ഞാ നാമ. അരിയമഗ്ഗോ പഹാനപരിഞ്ഞാ നാമ. ഇധ പന ഞാതതീരണകിച്ചാനമ്പി അസമ്മോഹതോ മഗ്ഗക്ഖണേ സിജ്ഝനതോ അരിയമഗ്ഗമേവ സന്ധായ തിവിധാപി പരിഞ്ഞാ വുത്താ, തേനേവ ‘‘ലോകുത്തരമഗ്ഗോവ കഥിതോ’’തി വുത്തം. കാമേസു പാതബ്യതാനന്തി വത്ഥുകാമേസു പാതബ്യതാസങ്ഖാതാനം സുഭാദിആകാരാനം തദാകാരഗാഹികാനം തണ്ഹാനന്തി അത്ഥോ. വിസയമുഖേന ഹേത്ഥ വിസയിനോ ഗഹിതാ. തീസു ഠാനേസൂതി ‘‘വിരാഗായ ധമ്മോ ദേസിതോ…പേ… നോ സഉപാദാനായാ’’തി ഏവം വുത്തേസു.

൩൯. കലിസാസനാരോപനത്ഥായാതി ദോസാരോപനത്ഥായ. കലീതി കോധസ്സ നാമം, തസ്സ സാസനം കലിസാസനം, കോധവസേന വുച്ചമാനാ ഗരഹാ. അജ്ഝാചാരോവ വീതിക്കമോ. സമണകരണാനം ധമ്മാനന്തി സമണഭാവകരാനം ഹിരോത്തപ്പാദിധമ്മാനം. പാളിയം കഥം-സദ്ദയോഗേന ന സക്ഖിസ്സസീതി അനാഗതവചനം കതം, ‘‘നാമ-സദ്ദയോഗേനാ’’തിപി വദന്തി. അതിവിയ ദുക്ഖവിപാകന്തി ഗഹട്ഠാനം നാതിസാവജ്ജമ്പി കമ്മം പബ്ബജിതാനം ഭഗവതോ ആണാവീതിക്കമതോ ചേവ സമാദിന്നസിക്ഖത്തയവിനാസനതോ ച മഹാസാവജ്ജം ഹോതീതി വുത്തം. ഉദകേ ഭവം ഓദകം, ധോവനകിച്ചന്തി ആഹ ഉദകകിച്ചന്തിആദി. സമാപജ്ജിസ്സസീതി അനാഗതവചനം നാമ-സദ്ദയോഗേന കതന്തി ആഹ ‘‘നാമ-സദ്ദേന യോജേതബ്ബ’’ന്തി. ദുബ്ഭരതാദീനം ഹേതുഭൂതോ അസംവരോ ഇധ ദുബ്ഭരതാദി-സദ്ദേന വുത്തോ കാരണേ കാരിയോപചാരേനാതി ആഹ ‘‘ദുബ്ഭരതാദീനം വത്ഥുഭൂതസ്സ അസംവരസ്സാ’’തി. അത്താതി അത്തഭാവോ. ദുബ്ഭരതന്തി അത്തനാ ഉപട്ഠാകേഹി ച ദുക്ഖേന ഭരിതബ്ബതം. സത്തേഹി കിലേസേഹി ച സങ്ഗണനം സമോധാനം സങ്ഗണികാതി ആഹ ഗണസങ്ഗണികായാതിആദി. അട്ഠകുസീതവത്ഥുപാരിപൂരിയാതി ഏത്ഥ കമ്മം കാതബ്ബന്തി ഏകം, തഥാ അകാസിന്തി, മഗ്ഗോ ഗന്തബ്ബോതി അഗമാസിന്തി, നാലത്ഥം ഭോജനസ്സ പാരിപൂരിന്തി, അലത്ഥന്തി, ഉപ്പന്നോ മേ ആബാധോതി, അചിരവുട്ഠിതോ ഗേലഞ്ഞാതി ഏകന്തി ഇമാനി അട്ഠ കുസീതവത്ഥൂനി നാമ. ഏത്ഥ ച കോസജ്ജം കുസീത-സദ്ദേന വുത്തം. വിനാപി ഹി ഭാവജോതനപച്ചയം ഭാവത്ഥോ വിഞ്ഞായതി യഥാ പടസ്സ സുക്കന്തി. സബ്ബകിലേസാപചയഭൂതായ വിവട്ടായാതി രാഗാദിസബ്ബകിലേസാനം അപചയഹേതുഭൂതായ നിബ്ബാനായ, നിബ്ബാനത്ഥന്തി അത്ഥോ. സംവരപ്പഹാനപടിസംയുത്തന്തി സീലസംവരാദീഹി പഞ്ചഹി സംവരേഹി ചേവ തദങ്ഗപ്പഹാനാദീഹി പഞ്ചഹി പഹാനേഹി ച ഉപേതം. അസുത്തന്ത വിനിബദ്ധന്തി തീസു പിടകേസു പാളിസങ്ഖാതസുത്തന്തവസേന അരചിതം, സങ്ഗീതികാരേഹി ച അനാരോപിതം, തേനാഹ ‘‘പാളിവിനിമുത്ത’’ന്തി. തേന ച അട്ഠകഥാസു യഥാനുരൂപം സങ്ഗഹിതന്തി ദസ്സേതി. ഏവരൂപാ ഹി പകിണ്ണകദേസനാ അട്ഠകഥായ മൂലം. ഓക്കന്തികധമ്മദേസനാ നാമ തസ്മിം തസ്മിം പസങ്ഗേ ഓതാരേത്വാ ഓതാരേത്വാ നാനാനയേഹി കഥിയമാനാ ധമ്മദേസനാ, തേനാഹ ഭഗവാ കിരാതിആദി. പടിക്ഖിപനാധിപ്പായാതി പഞ്ഞത്തമ്പി സിക്ഖാപദം ‘‘കിമേതേനാ’’തി മദ്ദനചിത്താ.

വുത്തത്ഥവസേനാതി പതിട്ഠാഅധിഗമുപായവസേന. സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ യാ തസ്മിം സമയേ കാമേസുമിച്ഛാചാരാ ആരതി വിരതീതിആദിനാ (വിഭ. ൭൦൬) നിദ്ദിട്ഠവിരതിയോ ചേവ, യാ തസ്മിം സമയേ ചേതനാ സഞ്ചേതനാതിആദിനാ (വിഭ. ൭൦൪) നിദ്ദിട്ഠചേതനാ ച, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ വിരമന്തസ്സ ഫസ്സോ…പേ… അവിക്ഖേപോതിആദിനാ (വിഭ. ൭൦൫) നിദ്ദിട്ഠഫസ്സാദിധമ്മാ ച സിക്ഖാപദന്തി ദസ്സേതും ‘‘അയഞ്ച അത്ഥോ സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം. ‘‘യോ തത്ഥ നാമകായോ പദകായോതി ഇദം മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി വദന്തി. നാമകായോതി നാമസമൂഹോ നാമപഞ്ഞത്തിയേവ, സേസാനിപി തസ്സേവ വേവചനാനി. സിക്ഖാകോട്ഠാസോതി വിരതിആദയോ വുത്താ തപ്പകാസകഞ്ച വചനം.

അത്ഥവസേതി ഹിതവിസേസേ ആനിസംസവിസേസേ, തേ ച സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാ ഹേതൂതി ആഹ ‘‘കാരണവസേ’’തി. സുഖവിഹാരാഭാവേ സഹജീവനസ്സ അഭാവതോ സഹജീവിതാതി സുഖവിഹാരോവ വുത്തോ. ദുസ്സീലപുഗ്ഗലാതി നിസ്സീലാ ദൂസിതസീലാ ച. പാരാജികസിക്ഖാപദപ്പസങ്ഗേ ഹി നിസ്സീലാ അധിപ്പേതാ, സേസസിക്ഖാപദപസങ്ഗേ തേഹി തേഹി വീതിക്കമേഹി ഖണ്ഡഛിദ്ദാദിഭാവപ്പത്തിയാ ദൂസിതസീലാ അധിപ്പേതാ. ഉഭയേനപി അലജ്ജിനോവ ഇധ ‘‘ദുസ്സീലാ’’തി വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. സബ്ബസിക്ഖാപദാനമ്പി ദസ അത്ഥവസേ പടിച്ചേവ പഞ്ഞത്തത്താ ഉപരി ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേ നിസ്സായാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ, തേനേവ ‘‘യേ മങ്കുതം…പേ… നിഗ്ഗഹേസ്സതീ’’തി സബ്ബസിക്ഖാപദസാധാരണവസേന അത്ഥോ വുത്തോ. തത്ഥ മങ്കുതന്തി നിത്തേജതം അധോമുഖതം. ധമ്മേനാതിആദീസു ധമ്മോതി ഭൂതം വത്ഥു. വിനയോതി ചോദനാ ചേവ സാരണാ ച. സത്ഥുസാസനന്തി ഞത്തിസമ്പദാ ചേവ അനുസാവനസമ്പദാ ച. സന്ദിട്ഠമാനാതി സംസയം ആപജ്ജമാനാ. ഉബ്ബാള്ഹാതി പീളിതാ. ദുസ്സീലപുഗ്ഗലേ നിസ്സായ ഹി ഉപോസഥോ ന തിട്ഠതി, പവാരണാ ന തിട്ഠതി, സങ്ഘകമ്മാനി നപ്പവത്തന്തി, സാമഗ്ഗീ ന ഹോതീതി ഇമിനാ അലജ്ജീഹി സദ്ധിം ഉപോസഥാദിസകലസങ്ഘകമ്മം കാതും ന വട്ടതി ധമ്മപരിഭോഗത്താതി ദസ്സേതി. ഉപോസഥപവാരണാനം നിയതകാലികതായ ച അവസ്സം കത്തബ്ബത്താ സങ്ഘകമ്മതോ വിസും ഗഹണം വേദിതബ്ബം. അകിത്തി ഗരഹാ. അയസോ പരിവാരഹാനി.

ചുദ്ദസ ഖന്ധകവത്താനി നാമ വത്തക്ഖന്ധകേ (ചൂളവ. ൩൫൬ ആദയോ) വുത്താനി ആഗന്തുകവത്തം ആവാസികഗമികഅനുമോദനഭത്തഗ്ഗപിണ്ഡചാരികആരഞ്ഞകസേനാസനജന്താഘരവച്ചകുടിഉപജ്ഝായസദ്ധിവിഹാരികആചരിയഅന്തേവാസികവത്തന്തി ഇമാനി ചുദ്ദസ വത്താനി, ഏതാനി ച സബ്ബേസം ഭിക്ഖൂനം സബ്ബദാ ച യഥാരഹം ചരിതബ്ബാനി. ദ്വേ അസീതി മഹാവത്താനി പന തജ്ജനീയകമ്മകതാദികാലേയേവ ചരിതബ്ബാനി, ന സബ്ബദാ. തസ്മാ വിസും ഗണിതാനി. താനി പന ‘‘പാരിവാസികാനം ഭിക്ഖൂനം വത്തം പഞ്ഞപേസ്സാമീ’’തി (ചൂളവ. ൭൫) ആരഭിത്വാ ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബം…പേ… ന ഛമായ ചങ്കമന്തേ ചങ്കമേ ചങ്കമിതബ്ബ’’ന്തി വുത്താവസാനാനി ഛസട്ഠി, തതോ പരം ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, പാരിവാസികേന ഭിക്ഖുനാ പാരിവാസികേന വുഡ്ഢതരേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം, മൂലായപടികസ്സനാരഹേന, മാനത്തചാരികേന, മാനത്താരഹേന, അബ്ഭാനാരഹേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം ഏകച്ഛന്നേ ആവാസേ വത്ഥബ്ബ’’ന്തിആദിനാ (ചൂളവ. ൮൨) വുത്തവത്താനി പകതത്തേന ചരിതബ്ബേഹി അനഞ്ഞത്താ വിസും അഗണേത്വാ പാരിവാസികവുഡ്ഢതരാദീസു പുഗ്ഗലന്തരേസു ചരിതബ്ബത്താ തേസം വസേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഏകേകം കത്വാ ഗണിതാനി പഞ്ചാതി ഏകസത്തതിവത്താനി ച ഉക്ഖേപനീയകമ്മകതവത്തേസു ച വുത്തം ‘‘ന പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം…പേ… നഹാനേ പിട്ഠിപരികമ്മം സാദിതബ്ബ’’ന്തി (ചൂളവ. ൮൬) ഇദം അഭിവാദനാദീനം അസാദിയനം ഏകം, ‘‘ന പകതത്തോ ഭിക്ഖു സീലവിപത്തിയാ അനുദ്ധംസേതബ്ബോ’’തിആദീനി (ചൂളവ. ൫൧) ച ദസാതി ഏവം ദ്വാസീതി വത്താനി ഹോന്തി, ഏതേസ്വേവ പന കാനിചി തജ്ജനീയകമ്മാദിവത്താനി കാനിചി പാരിവാസികാദിവത്താനീതി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ദ്വാസീതിയേവ. അഞ്ഞത്ഥ പന അട്ഠകഥാപദേസേ അപ്പകം ഊനമധികം വാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി അസീതിഖന്ധകവത്താനീതി ആഗതം. അഥ വാ പുരിമേഹി ചുദ്ദസവത്തേഹി അസങ്ഗഹിതാനി വിനയാഗതാനി സബ്ബാനി വത്താനി യഥാ ദ്വാസീതി വത്താനി, അസീതി വത്താനി ഏവ വാ ഹോന്തി, തഥാ സങ്ഗഹേത്വാ ഞാതബ്ബാനി.

സംവരവിനയോതി സീലസംവരോ സതിസംവരോ ഞാണസംവരോ ഖന്തിസംവരോ വീരിയസംവരോതി പഞ്ചവിധോപി സംവരോ യഥാസകം സംവരിതബ്ബാനം വിനേതബ്ബാനഞ്ച കായദുച്ചരിതാദീനം സംവരണതോ സംവരോ, വിനയനതോ വിനയോതി വുച്ചതി. പഹാനവിനയോതി തദങ്ഗപ്പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം സമുച്ഛേദപ്പഹാനം പടിപ്പസ്സദ്ധിപ്പഹാനം നിസ്സരണപ്പഹാനന്തി പഞ്ചവിധമ്പി പഹാനം, യസ്മാ ചാഗട്ഠേന പഹാനം, വിനയനട്ഠേന വിനയോ, തസ്മാ ‘‘പഹാനവിനയോ’’തി വുച്ചതി. സമഥവിനയോതി സത്ത അധികരണസമഥാ. പഞ്ഞത്തിവിനയോതി സിക്ഖാപദമേവ. തമ്പി ഹി ഭഗവതോ സിക്ഖാപദപഞ്ഞത്തിയാവ അനുഗ്ഗഹിതം ഹോതി തബ്ഭാവേ ഏവ ഭാവതോ. സങ്ഖലികനയം കത്വാ ദസക്ഖത്തും യോജനഞ്ച കത്വാ യം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ പുരിമപുരിമപദസ്സ അനന്തരപദേനേവ യോജിതത്താ അയോസങ്ഖലികസദിസന്തി ‘‘സങ്ഖലികനയ’’ന്തി വുത്തം. ദസസു പദേസു ഏകമേകം പദം തദവസേസേഹി നവനവപദേഹി യോജിതത്താ ‘‘ഏകേകപദമൂലിക’’ന്തി വുത്തം.

അത്ഥസതം ധമ്മസതന്തി ഏത്ഥ യോ ഹി സോ പരിവാരേ (പരി. ൩൩൪) യം സങ്ഘസുട്ഠു, തം സങ്ഘഫാസൂതി ആദിംകത്വാ യം സദ്ധമ്മട്ഠിതിയാ, തം വിനയാനുഗ്ഗഹായാതി പരിയോസാനം ഖണ്ഡചക്കവസേനേവ സങ്ഖലികനയോ വുത്തോ, തസ്മിം ഏകമൂലകനയേ ആഗതബദ്ധചക്കനയേന യം വിനയാനുഗ്ഗഹായ, തം സങ്ഘസുട്ഠൂതി ഇദമ്പി യോജേത്വാ ബദ്ധചക്കേ കതേ പുരിമപുരിമാനി ദസ ധമ്മപദാനി, പച്ഛിമപച്ഛിമാനി ദസ അത്ഥപദാനി ചാതി വീസതി പദാനി ഹോന്തി. ഏകമൂലകനയേ പന ഏകസ്മിം വാരേ നവേവ അത്ഥപദാനി ലബ്ഭന്തി. ഏവം ദസഹി വാരേഹി നവുതി അത്ഥപദാനി നവുതി ധമ്മപദാനി ച ഹോന്തി, താനി സങ്ഖലികനയേ വുത്തേഹി ദസഹി അത്ഥപദേഹി ദസഹി ധമ്മപദേഹി ച സദ്ധിം യോജിതാനി യഥാവുത്തം അത്ഥസതം ധമ്മസതഞ്ച ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. യം പനേത്ഥ സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൩൯) സങ്ഖലികനയേപി ഏകമൂലകനയേപി പച്ചേകം അത്ഥസതസ്സ ധമ്മസതസ്സ യോജനാമുഖം വുത്തം, തം തഥാ സിദ്ധേപി അത്ഥസതം ധമ്മസതന്തി (പരി. ൩൩൪) ഗാഥായ ന സമേതി ദ്വേ അത്ഥസതാനി ദ്വേ ധമ്മസതാനി ചത്താരി നിരുത്തിസതാനി അട്ഠ ഞാണസതാനീതി വത്തബ്ബതോ. തസ്മാ ഇധ വുത്തനയേനേവ അത്ഥസതം ധമ്മസതന്തി വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. ദ്വേ ച നിരുത്തിസതാനീതി അത്ഥജോതികാനം നിരുത്തീനം വസേന നിരുത്തിസതം, ധമ്മഭൂതാനം നിരുത്തീനഞ്ച വസേന നിരുത്തിസതന്തി ദ്വേ നിരുത്തിസതാനി. ചത്താരി ച ഞാണസതാനീതി അത്ഥസതേ ഞാണസതം, ധമ്മസതേ ഞാണസതം, ദ്വീസു നിരുത്തിസതേസു ദ്വേ ഞാണസതാനീതി ചത്താരി ഞാണസതാനി. അതിരേകാനയനത്ഥോതി അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ.

പഠമപഞ്ഞത്തികഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

സുദിന്നഭാണവാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മക്കടീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൪൦. പചുരത്ഥേ ഹി വത്തമാനവചനന്തി ഏകദാ പടിസേവിത്വാ പച്ഛാ അനോരമിത്വാ ദിവസേ ദിവസേ സേവനിച്ഛായ വത്തമാനത്താ സേവനായ അഭാവക്ഖണേപി ഇഹ മല്ലാ യുജ്ഝന്തീതിആദീസു വിയ അബ്ബോച്ഛിന്നതം ബാഹുല്ലവുത്തിതഞ്ച ഉപാദായ പടിസേവതീതി വത്തമാനവചനം കതന്തി അത്ഥോ. ആഹിണ്ഡന്താതി വിചരന്താ.

൪൧. സഹോഡ്ഢഗ്ഗഹിതോതി സഭണ്ഡഗ്ഗഹിതോ, അയമേവ വാ പാഠോ. തം സിക്ഖാപദം തഥേവ ഹോതീതി മനുസ്സാമനുസ്സാദിപുഗ്ഗലവിസേസം കിഞ്ചി അനുപാദിയിത്വാ സാമഞ്ഞതോ ‘‘യോ പന ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൩൯) വുത്തത്താ മനുസ്സാമനുസ്സതിരച്ഛാനഗതാനം ഇത്ഥിപുരിസപണ്ഡകഉഭതോബ്യഞ്ജനാനം തിംസവിധേപി മഗ്ഗേ മേഥുനം സേവന്തസ്സ തം സിക്ഖാപദം മൂലച്ഛേജ്ജകരം ഹോതി ഏവാതി അധിപ്പായോ. ഏതേന യം അനുപഞ്ഞത്തിമൂലപഞ്ഞത്തിയാ ഏവ അധിപ്പായപ്പകാസനവസേന സുബോധത്ഥായ വത്ഥുവസേന പവത്താനം വിസേസത്ഥജോതകവസേനാതി ദസ്സിതം ഹോതി. ആമസനം ആമട്ഠമത്തം. തതോ ദള്ഹതരം ഫുസനം. ഘട്ടനം പന തതോ ദള്ഹതരം കത്വാ സരീരേന സരീരസ്സ സങ്ഘട്ടനം. തം സബ്ബമ്പീതി അനുരാഗേന പവത്തിതം ദസ്സനാദിസബ്ബമ്പി.

൪൨. പാണാതിപാതാദിസചിത്തകസിക്ഖാപദാനം സുരാപാനാദിഅചിത്തകസിക്ഖാപദാനഞ്ച (പാചി. ൩൨൬ ആദയോ) ഏകേനേവ ലക്ഖണവചനേന ലോകവജ്ജതം ദസ്സേതും ‘‘യസ്സ സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ ഹോതി, തം ലോകവജ്ജം നാമാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ സചിത്തകപക്ഖേതി ഇദം കിഞ്ചാപി അചിത്തകസിക്ഖാപദം സന്ധായേവ വത്തും യുത്തം തസ്സേവ സചിത്തകപക്ഖസമ്ഭവതോ, തഥാപി സചിത്തകസിക്ഖാപദാനമ്പി അസഞ്ചിച്ച ചങ്കമനാദീസു ലോകേ പാണഘാതവോഹാരസമ്ഭവേന അചിത്തകപക്ഖം പരികപ്പേത്വാ ഉഭിന്നമ്പി സചിത്തകാചിത്തകസിക്ഖാപദാനം സാധാരണവസേന ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ’’തി വുത്തം. ഇതരഥാ സചിത്തകസിക്ഖാപദാനം ഇമസ്മിം വാക്യേ ലോകവജ്ജതാലക്ഖണം ന വുത്തം സിയാ. ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവാ’’തി വുത്തേ പന സചിത്തകസിക്ഖാപദാനം ചിത്തം അകുസലമേവ, ഇതരേസം സചിത്തകപക്ഖേയേവ അകുസലനിയമോ, ന അചിത്തകപക്ഖേ. തത്ഥ പന യഥാസമ്ഭവം കുസലം വാ സിയാ, അകുസലം വാ, അബ്യാകതം വാതി അയമത്ഥോ സാമത്ഥിയതോ സിജ്ഝതീതി വേദിതബ്ബം. സചിത്തകപക്ഖേതി വത്ഥുവീതിക്കമവിജാനനചിത്തേന സചിത്തകപക്ഖേതി ഗഹേതബ്ബം, ന പണ്ണത്തിവിജാനനചിത്തേന തഥാ സതി സബ്ബസിക്ഖാപദാനമ്പി ലോകവജ്ജതാപസങ്ഗതോ. ‘‘പടിക്ഖിത്തമിദം കാതും ന വട്ടതീ’’തി ജാനന്തസ്സ ഹി പണ്ണത്തിവജ്ജേപി അനാദരിയവസേന പടിഘചിത്തമേവ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ ഇദം വാക്യം നിരത്ഥകമേവ സിയാ സബ്ബസിക്ഖാപദാനിപി ലോകവജ്ജാനീതി ഏത്തകമത്തസ്സേവ വത്തബ്ബതാപസങ്ഗതോ.

ഏത്ഥ ച സചിത്തകപക്ഖേയേവ ചിത്തം അകുസലന്തി നിയമസ്സ അകതത്താ സുരാപാനാദീസു അചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലം ന ഹോതേവാതി ന സക്കാ നിയമേതും, കേവലം പന സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ, ന കുസലാദീതി ഏവമേത്ഥ നിയമോ സിജ്ഝതി, ഏവഞ്ച സുരാതി അജാനിത്വാ പിവന്താനമ്പി അകുസലചിത്തേനേവ പാനം ഗന്ധവണ്ണകാദിഭാവം അജാനിത്വാ ലിമ്പന്തീനം ഭിക്ഖുനീനം വിനാപി അകുസലചിത്തേന ലിമ്പനഞ്ച, ഉഭയത്ഥാപി ആപത്തിസമ്ഭവോ ച സമത്ഥിതോ ഹോതി. യം പന സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൪൨) ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവാതി വചനതോ അചിത്തകസ്സ വത്ഥുഅജാനനവസേന അചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവാതി അയം നിയമോ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതീ’’തി വുത്തം, തം ന യുത്തം. അചിത്തകേസു ഹി തേരസസു ലോകവജ്ജേസു സുരാപാനസ്സേവ അചിത്തകപക്ഖേപി അകുസലചിത്തനിയമോ, ന ഇതരേസം ദ്വാദസന്നം അകുസലാദിചിത്തേനാപി ആപജ്ജിതബ്ബതോ. യം പന ഏവം കേനചി അനിച്ഛമാനം സദ്ദതോപി അപതീയമാനമിമം നിയമം പരാധിപ്പായം കത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യദി ഹി അചിത്തകസ്സ അചിത്തകപക്ഖേപി ചിത്തം അകുസലമേവ സിയാ, സചിത്തകപക്ഖേതി ഇദം വിസേസനം നിരത്ഥകം സിയാ’’തിആദി വുത്തം, തം നിരത്ഥകമേവ ഏവം നിയമസ്സ കേനചി അനധിപ്പേതത്താ. ന ഹി കോചി സദ്ദസത്ഥവിദൂ നിയമം ഇച്ഛതി, യേന സചിത്തകപക്ഖേതി ഇദം വിസേസനം നിരത്ഥകം സിയാതിആദി വുത്തം ഭവേയ്യ, കിന്തു സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവ, അചിത്തകപക്ഖേ പന ചിത്തം അനിയതം അകുസലമേവ വാ സിയാ, കുസലാദീസു വാ അഞ്ഞതരന്തി ഏവമേവ ഇച്ഛതി. തേന സചിത്തകപക്ഖേതി വിസേസനമ്പി സാത്ഥകം സിയാ. അചിത്തകസിക്ഖാപദാനം സചിത്തകപക്ഖേസു അകുസലനിയമേന ലോകവജ്ജതാ ച സിജ്ഝതി. തേസു ച സുരാപാനസ്സേവ അചിത്തകപക്ഖേപി ലോകവജ്ജതാ അകുസലചിത്തതാ ച, ഇതരേസം പന സചിത്തകപക്ഖേ ഏവാതി വാദോപി ന വിരുജ്ഝതീതി ന കിഞ്ചേത്ഥ അനുപപന്നം നാമ.

യം പനേത്ഥ ‘‘സുരാതി അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സ…പേ… വിനാപി അകുസലചിത്തേന ആപത്തിസമ്ഭവതോ…പേ… സുരാപാനാദിഅചിത്തകസിക്ഖാപദാനം ലോകവജ്ജതാ ന സിയാ’’തിആദി വുത്തം. യഞ്ച തമത്ഥം സാധേതും ഗണ്ഠിപദേസു ആഗതവചനം ദസ്സേത്വാ ബഹും പപഞ്ചിതം, തം ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം അട്ഠകഥാഹി വിരുദ്ധത്താ. തഥാ ഹി ‘‘വത്ഥുഅജാനനതായ ചേത്ഥ അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജതാ’’തി വുത്തം. യഞ്ചേതസ്സ ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ അകുസലേനേവ പാതബ്ബതോ ലോകവജ്ജതാ’’തി വുത്തം അട്ഠകഥാവചനം, തം ന സുന്ദരം. ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ ചിത്തം അകുസലമേവാ’’തി സബ്ബേസം ലോകവജ്ജാനം ഇധേവ പാരാജികട്ഠകഥായ സാമഞ്ഞതോ വത്വാ സുരാപാനസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ‘‘അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായാ’’തി ഏവം അചിത്തകപക്ഖേപി അകുസലചിത്തതായ വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. ന ഹി ‘‘സാമഞ്ഞതോ ഇധ വുത്തോവ അത്ഥോ പുന സുരാപാനട്ഠകഥായമ്പി വുത്തോ’’തി സക്കാ വത്തും വുത്തസ്സേവ പുന വചനേ പയോജനാഭാവാ, തദഞ്ഞേസുപി അചിത്തകലോകവജ്ജേസു വത്തബ്ബതാപസങ്ഗതോ ച, നാപി ഏകത്ഥ വുത്തോ നയോ തദഞ്ഞേസുപി ഏകലക്ഖണതായ വുത്തോ ഏവ ഹോതീതി ‘‘സുരാപാനസിക്ഖാപദേയേവ (പാചി. ൩൨൬ ആദയോ) വുത്തോ’’തി സക്കാ വത്തും അചിത്തകലോകവജ്ജാനം സബ്ബപഠമേ ഉയ്യുത്തസിക്ഖാപദേയേവ (പാചി. ൩൧൧ ആദയോ) വത്തബ്ബതോ, സുരാപാനസിക്ഖാപദേയേവ വാ വത്വാ ഏസേവ നയോ സേസേസു അചിത്തകലോകവജ്ജേസുപീതി അതിദിസിതബ്ബതോ ച.

അപിച വുത്തമേവത്ഥം വദന്തേന ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായാ’’തി പുബ്ബേ വുത്തക്കമേനേവ വത്തബ്ബം സന്ദേഹാദിവിഗമത്ഥത്താ പുന വചനസ്സ. സിക്ഖാപദവിസയേ ച വിസേസിതബ്ബം വിസേസേത്വാവ വുച്ചതി, ഇതരഥാ ആപത്താനാപത്താദിഭേദസ്സ ദുവിഞ്ഞേയ്യത്താ. തഥാ ഹി ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം ‘‘വിനാപി ചിത്തേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ അചിത്തകാനി, ചിത്തേ പന സതി അകുസലേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ലോകവജ്ജാനി ചേവ അകുസലചിത്താനി ചാ’’തി ഗിരഗ്ഗസമജ്ജാദീനം സചിത്തകപക്ഖേ ഏവ ലോകവജ്ജതാ അകുസലചിത്തതാ ച വിസേസേത്വാ വുത്താ, ന ഏവം സുരാപാനസ്സ. തസ്സ പന പക്ഖദ്വയസ്സാപി സാധാരണവസേന ‘‘അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായാ’’തി വുത്തം, ന പന ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ’’തി വിസേസേത്വാ. തസ്മാ ഇദം സുരാപാനം സചിത്തകാചിത്തകപക്ഖദ്വയേപി ലോകവജ്ജം അകുസലചിത്തഞ്ചാതി ദസ്സേതുമേവ ‘‘അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജതാ’’തി വിസും വുത്തന്തി സുട്ഠു സിജ്ഝതി. ഏതേനേവ യം സാരത്ഥദീപനിയം ‘‘സചിത്തകപക്ഖേ അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജതാ’’തി വുത്തസ്സ ഇമസ്സേവ അധിപ്പായസ്സ പടിപാദകമേതന്തി സഞ്ഞായ ഇമിനാ ഏവ ഹി അധിപ്പായേന അഞ്ഞേസുപി ലോകവജ്ജേസു അചിത്തകസിക്ഖാപദേസു അകുസലചിത്തതാ ഏവ വുത്താ, ന പന തിചിത്തതാ. തേനേവ ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘ഗിരഗ്ഗസമജ്ജം ചിത്താഗാരസിക്ഖാപദം സങ്ഘാണി ഇത്ഥാലങ്കാരോ ഗന്ധവണ്ണകോ വാസിതകപിഞ്ഞാകോ ഭിക്ഖുനീആദീഹി ഉമ്മദ്ദനപരിമദ്ദനാനീതി ഇമാനി ദസ സിക്ഖാപദാനി അചിത്തകാനി അകുസലചിത്താനി, അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ വിനാപി ചിത്തേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ അചിത്തകാനി, ചിത്തേ പന സതി അകുസലേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ലോകവജ്ജാനി ചേവ അകുസലചിത്താനി ചാ’’തി വുത്തം, തമ്പി പടിസിദ്ധം ഹോതി തബ്ബിപരീതസ്സേവ അത്ഥസ്സ യഥാവുത്തനയേന സാധനതോ. തസ്മാ സുരാപാനസ്സ അചിത്തകപക്ഖേപി ചിത്തം അകുസലമേവാതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതുമേവ ഇദം വചനം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ വത്ഥുഅജാനനതായ ചേത്ഥാതി ഏത്ഥ ച-കാരോ വിസേസത്ഥജോതകോ അപിചാതി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ. തസ്മാ യദിദം അഞ്ഞേസു അചിത്തകലോകവജ്ജേസു വിനാപി ചിത്തേന ആപജ്ജിതബ്ബത്താ അചിത്തകാനി, ചിത്തേ പന സതി അകുസലേനേവ ആപജ്ജിതബ്ബത്താ ലോകവജ്ജാനി ചേവ അകുസലചിത്താനി ചാതി ലോകവജ്ജതായ അകുസലചിത്തതായ ച ലക്ഖണം വുച്ചതി, തം ഏത്ഥ സുരാപാനസിക്ഖാപദേ നാഗച്ഛതി, ഇധ പന വിസേസോ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. സോ കതരോതി ചേ? വത്ഥുഅജാനനതായ ഏവ വത്ഥുജാനനചിത്തേന വിനാപി ആപജ്ജിതബ്ബതായ ഏവ അചിത്തകതാ വേദിതബ്ബാ, നത്ഥേത്ഥ അചിത്തകതായ വിസേസോ. കിന്തു വത്ഥുഅജാനനസങ്ഖാതഅചിത്തകപക്ഖേപി അകുസലചിത്തേനേവ സുരാമേരയസ്സ അജ്ഝോഹരിതബ്ബതായാതി ഇമസ്സ സിക്ഖാപദസ്സ സചിത്തകപക്ഖേപി അചിത്തകപക്ഖേപി ലോകവജ്ജതാ അകുസലചിത്തതാ ച വേദിതബ്ബാതി അയമേത്ഥ വിസേസോ. ഇധ ഹി ‘‘ചിത്തേ പന സതീ’’തി അവിസേസേത്വാ ‘‘അകുസലേനേവാ’’തി സാമഞ്ഞതോ വുത്തത്താ ഉഭയപക്ഖേപി ലോകവജ്ജതാ അകുസലചിത്തതാ ച സിദ്ധാതി വേദിതബ്ബാ. തേനേവ പരമത്ഥജോതികായ (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൨.പച്ഛിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) ഖുദ്ദകട്ഠകഥായ സിക്ഖാപദവണ്ണനായ ‘‘സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം കായതോ ച കായചിത്തതോ ചാതി ദ്വിസമുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. സുരാതി ജാനനചിത്താഭാവേനേവ ഹേത്ഥ ചിത്തങ്ഗവിരഹിതോ കേവലോപി കായോ ഏകസമുട്ഠാനം വുത്തോ, തസ്മിഞ്ച ഏകസമുട്ഠാനക്ഖണേപി യായ ചേതനായ പിവതി, സാ ഏകന്തഅകുസലാ ഏവ ഹോതി. തേനേവ തത്ഥേവ അട്ഠകഥായം ‘‘പഠമാ ചേത്ഥ പഞ്ച ഏകന്തഅകുസലചിത്തസമുട്ഠാനത്താ പാണാതിപാതാദീനം പകതിവജ്ജതോ വേരമണിയോ, സേസാ പണ്ണത്തിവജ്ജതോ’’തി ഏവം പഞ്ചന്നമ്പി സാമഞ്ഞതോ അകുസലചിത്തതാ ലോകവജ്ജതാസങ്ഖാതാ പകതിവജ്ജതാ ച വുത്താ. അങ്ഗേസു ച ജാനനങ്ഗം ന വുത്തം. തഥാ ഹി ‘‘സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനസ്സ പന സുരാദീനം അഞ്ഞതരം ഹോതി മദനീയം, പാതുകാമതാചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, തജ്ജഞ്ച വായാമം ആപജ്ജതി, പീതേ ച പവിസതീതി ഇമാനി ചത്താരി അങ്ഗാനീ’’തി വുത്തം, ന പന സുരാതി ജാനനങ്ഗേന സദ്ധിം പഞ്ചാതി. യദി ഹി സുരാതി ജാനനമ്പി അങ്ഗം സിയാ, അവസ്സമേവ തം വത്തബ്ബം സിയാ, ന ച വുത്തം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം അഞ്ഞാസുപി സുത്തപിടകാദിഅട്ഠകഥാസു കത്ഥചി ജാനനങ്ഗം ന വുത്തം. തസ്മാ ‘‘അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജതാ’’തി ഇമസ്സ അട്ഠകഥാപാഠസ്സ അചിത്തകപക്ഖേപി ‘‘അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജതാ’’തി ഏവമേവ അത്ഥോതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം.

അപിച യം ഗണ്ഠിപദേസു ‘‘ഏതം സത്തം മാരേസ്സാമീതി തസ്മിംയേവ പദേസേ നിപന്നം അഞ്ഞം മാരേന്തസ്സ പാണസാമഞ്ഞസ്സ അത്ഥിതായ യഥാ പാണാതിപാതോ ഹോതി, ഏവം ഏതം മജ്ജം പിവിസ്സാമീതി അഞ്ഞം മജ്ജം പിവന്തസ്സ മജ്ജസാമഞ്ഞസ്സ അത്ഥിതായ അകുസലമേവ ഹോതി, യഥാ പന കട്ഠസഞ്ഞായ സപ്പം ഘാതേന്തസ്സ പാണാതിപാതോ ന ഹോതി, ഏവം നാളികേരപാനസഞ്ഞായ മജ്ജം പിവന്തസ്സ അകുസലം ന ഹോതീ’’തി പാണാതിപാതേന സദ്ധിം സബ്ബഥാ സമാനത്തേന ഉപമേത്വാ വുത്തം, തം അതിവിയ അയുത്തം സബ്ബേസം സിക്ഖാപദാനം പാണാതിപാതാദിഅകുസലാനഞ്ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനതായ നിയമാഭാവാ. പാണാതിപാതോ ഹി പരിയായേനാപി സിജ്ഝതി, ന തഥാ അദിന്നാദാനം. തം പന ആണത്തിയാപി സിജ്ഝതി, ന ച മേഥുനാദീസു. തസ്മാ പയോഗങ്ഗാദീഹിപി ഭിന്നാനമേവ സംസട്ഠം സബ്ബഥാ സമീകരണം അയുത്തമേവ. ‘‘പാണാതിപാതോ വിയ അദിന്നാദാനമേഥുനാദീനിപി പരിയായകഥാദീഹി സിജ്ഝന്തീ’’തി കേനചി വുത്തേ തം കിന്തി ന ഗയ്ഹതി തഥാ വചനാഭാവാതി ചേ? ഇധാപി ‘‘തഥാ പാണാതിപാതസദിസം സുരാപാന’’ന്തി വചനാഭാവാ ഇദമ്പി ന ഗഹേതബ്ബമേവ. കിഞ്ചി അട്ഠകഥാവചനേനേവ സിദ്ധമേവത്ഥം പടിബാഹന്തേന വിനയഞ്ഞുനാ സുത്തസുത്താനുലോമാദീഹി തസ്സ വിരോധം ദസ്സേത്വാ പടിബാഹേതബ്ബം, ന പന പയോഗങ്ഗാദീഹി അച്ചന്തവിഭിന്നേന സിക്ഖാപദന്തരേന സഹ സമീകരണമത്തേന. ന ഹി ‘‘സുരാതി അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സാപി അകുസലമേവാ’’തി ഏത്ഥ സുത്താദിവിരോധോ അത്ഥി, വിനയപിടകേ താവ ഏതസ്സ അത്ഥസ്സ വിരുദ്ധം സുത്താദികം ന ദിസ്സതി, നാപി സുത്തപിടകാദീസു.

യം പനേത്ഥ കേചി വദന്തി ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാതി (ധ. പ. ൧, ൨) വുത്തത്താ സബ്ബാനി അകുസലാനി പുബ്ബേ വീതിക്കമവത്ഥും ജാനന്തസ്സേവ ഹോന്തീ’’തി. തം തേസം സുത്താധിപ്പായാനഭിഞ്ഞാതമേവ പകാസേതി. ന ഹി ‘‘മനോപുബ്ബങ്ഗമാ ധമ്മാ’’തി ഇദം വചനം പുബ്ബേ വീതിക്കമവത്ഥും ജാനന്തസ്സേവ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി, അഥ ഖോ കുസലാകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജമാനാ ഉപ്പാദപച്ചയട്ഠേന പുബ്ബങ്ഗമഭൂതം സഹജാതചിത്തം നിസ്സായേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന വിനാ ചിത്തേനാതി ഇമമത്ഥം ദീപേതി. ന ഹേത്ഥ ‘‘സുരാതി അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സ അകുസലമേവാ’’തി വുത്തേ സഹജാതചിത്തം വിനാപി ലോഭാദിഅകുസലചേതസികാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി അയമത്ഥോ ആപജ്ജതി. യേന തം നിസേധായ ഇദം സുത്തം ആഹരണീയം സിയാ, അഭിധമ്മവിരോധോപേത്ഥ നത്ഥി പുബ്ബേ നാമജാതിആദിവസേന അജാനന്തസ്സേവ പഞ്ചവിഞ്ഞാണവീഥിയം കുസലാകുസലജവനുപ്പത്തിവചനതോ.

അപിച ബാലപുഥുജ്ജനാനം ഛസു ദ്വാരേസു ഉപ്പജ്ജമാനാനി ജവനാനി യേഭുയ്യേന അകുസലാനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി. കുസലാനി പന തേസം കല്യാണമിത്താദിഉപനിസ്സയബലേന അപ്പകാനേവ ഉപ്പജ്ജന്തി, തുണ്ഹീഭൂതാനമ്പി നിദ്ദായിത്വാ സുപിനം പസ്സന്താനമ്പി ഉദ്ധച്ചാദിഅകുസലജവനസ്സേവ യേഭുയ്യപ്പവത്തിതോ കുസലാകുസലവിരഹിതസ്സ ജവനസ്സ തേസം അഭാവാ. അകുസലാ ഹി വിസയാനുഗുണം വാസനാനുഗുണഞ്ച യഥാപച്ചയം സമുപ്പജ്ജന്തി, തത്ഥ കിം പുബ്ബേ ജാനനാജാനനനിബദ്ധേന. യേ പന ജാനനാദിഅങ്ഗസമ്പന്നാ പാണാതിപാതാദയോ, യേ ച ജാനനാദിം വിനാപി സിജ്ഝമാനാ സുരാപാനമിച്ഛാദിട്ഠിആദയോ, തേ തേ തഥാ തഥാ യാഥാവതോ ഞത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന നിദ്ദിട്ഠാ, തേസഞ്ച യഥാനിദ്ദിട്ഠവസേന ഗഹണേ കോ നാമ അഭിധമ്മവിരോധോ. ഏവം സുത്താദിവിരോധാഭാവതോ, അട്ഠകഥായ ച വുത്തത്താ യഥാവുത്തവസേനേവേത്ഥ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘സാമണേരോ ജാനിത്വാ പിവന്തോ സീലഭേദം ആപജ്ജതി, ന അജാനിത്വാ’’തി അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി? നായം ദോസോ സീലഭേദസ്സ ഭഗവതോ ആണായത്തത്താ ഉക്ഖിത്താനുവത്തികാദീനം സീലഭേദോ വിയ. ന ഹി താസം അകുസലുപ്പത്തിയാ ഏവ സീലഭേദോ ഹോതി സങ്ഘായത്തസമനുഭാസനാനന്തരേയേവ വിഹിതത്താ. ഏവമിധാപി ജാനിത്വാ പിവനേ ഏവ വിഹിതോ, ന അജാനിത്വാ പിവനേ. അഞ്ഞോ ഹി സിക്ഖാപദവിസയോ, അഞ്ഞോ അകുസലവിസയോ. തേനേവ സാമണേരാനം പുരിമേസു പഞ്ചസു സിക്ഖാപദേസു ഏകസ്മിം ഭിന്നേ സബ്ബാനിപി സിക്ഖാപദാനി ഭിജ്ജന്തി. അകുസലം പന യം ഭിന്നം, തേന ഏകേനേവ ഹോതി, നാഞ്ഞേഹി. തസ്മാ സാമണേരസ്സ അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സ സീലഭേദാഭാവേപി കമ്മപഥപ്പത്തം അകുസലമേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

യം പന സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൪൨) ‘‘സാമണേരസ്സ സുരാതി അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സ പാരാജികം നത്ഥി, അകുസലം പന ഹോതീ’’തി കേഹിചി വുത്തവചനം ‘‘തം തേസം മതിമത്ത’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഭിക്ഖുനോ അജാനിത്വാപി ബീജതോ പട്ഠായ മജ്ജം പിവന്തസ്സ പാചിത്തിയം. സാമണേരോ ജാനിത്വാ പിവന്തോ സീലഭേദം ആപജ്ജതി, ന അജാനിത്വാതി ഏത്തകമേവ ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തം, അകുസലം പന ഹോതീതി ന വുത്ത’’ന്തി തത്ഥ കാരണം വുത്തം, തം അകാരണം. ന ഹി അട്ഠകഥായം സാമണേരാനം ജാനിത്വാ പിവനേ ഏവ സീലഭേദോ, ന അജാനിത്വാതി സീലഭേദകഥനട്ഠാനേ അകുസലം പന ഹോതീതി അവചനം അജാനനപക്ഖേ അകുസലാഭാവസ്സ കാരണം ഹോതി, തത്ഥ പസങ്ഗാഭാവാ, വത്തബ്ബട്ഠാനേ ഏവ ‘‘അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ ലോകവജ്ജതാ’’തി വുത്തത്താ ച. ന ച തേ ‘‘അകുസലം പന ഹോതീ’’തി വദന്താ ആചരിയാ ഇമം സാമണേരാനം സീലഭേദപ്പകാസകം ഖന്ധകട്ഠകഥാപാഠമേവ ഗഹേത്വാ അവോചും, യേന ‘‘ഏത്തകമേവ അട്ഠകഥായം വുത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബം സിയാ, അഥ ഖോ സുരാപാനട്ഠകഥാഗതം സുത്തപിടകട്ഠകഥാഗതഞ്ച അനേകവിധം വചനം, മഹാവിഹാരവാസീനം പരമ്പരോപദേസഞ്ച ഗഹേത്വാ അവോചും. ഭിന്നലദ്ധികാനം അഭയഗിരികാദീനം മതഞ്ഹേതം, യദിദം ജാനിത്വാ പിവന്തസ്സേവ അകുസലന്തി ഗഹണം. തസ്മാ യം വുത്തം കേഹിചി ‘‘സാമണേരസ്സ സുരാതി അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സ പാരാജികം നത്ഥി, അകുസലം പന ഹോതീ’’തി, തം സുവുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

യഞ്ച സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൪൨) ‘‘അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സാപി സോതാപന്നസ്സ മുഖം സുരാ ന പവിസതി കമ്മപഥപ്പത്തഅകുസലചിത്തേനേവ പാതബ്ബതോ’’തി കേഹിചി വുത്തവചനം ‘‘ന സുന്ദര’’ന്തി പടിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ബോധിസത്തേ കുച്ഛിഗതേ ബോധിസത്തമാതു സീലം വിയ ഹി ഇദമ്പി അരിയസാവകാനം ധമ്മതാസിദ്ധന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വത്വാ ധമ്മതാസിദ്ധത്തംയേവ സമത്ഥേതും ‘‘ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ ജീവിതഹേതുപി നേവ പാണം ഹനതി, ന സുരം പിവതി. സചേ പിസ്സ സുരഞ്ച ഖീരഞ്ച മിസ്സേത്വാ മുഖേ പക്ഖിപന്തി, ഖീരമേവ പവിസതി, ന സുരാ. യഥാ കിം? യഥാ കോഞ്ചസകുണാനം ഖീരമിസ്സകേ ഉദകേ ഖീരമേവ പവിസതി, ന ഉദകം. ഇദം യോനിസിദ്ധന്തി ചേ, ഇദമ്പി ധമ്മതാസിദ്ധന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി ഇദം അട്ഠകഥാവചനം ദസ്സിതം, തമ്പി ന യുത്തമേവ. യഥാ ഹി ബോധിസത്തമാതു സീലം വിയ അരിയസാവകാനം ധമ്മതാസിദ്ധന്തി ഏത്ഥ ബോധിസത്തമാതു ധമ്മതാ നാമ ബോധിസത്തസ്സ ച അത്തനോ ച പാരമിതാനുഭാവേന അകുസലാനുപ്പത്തിനിയമോ ഏവ. തഥാ അരിയസാവകാനമ്പി ഭവന്തരേ പാണാതിപാതാദീനം ദസന്നം കമ്മപഥാനം അഞ്ഞേസഞ്ച അപായഹേതുകാനം അകുസലാനം അച്ചന്തപ്പഹായകസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആനുഭാവേന തംതംസീലവീതിക്കമഹേതുകസ്സ അകുസലസ്സ അനുപ്പത്തിനിയമോ ഏവ ധമ്മതാ. ന ഹി സഭാവവാദീനം ധമ്മതാ വിയ അഹേതുകതാ ഇധ ധമ്മതാ നാമ. യഥാ വാ ഏവംധമ്മതാനയേ കാരണസ്സ ഭാവേ അഭാവേ ച കാരിയസ്സ ഭാവോ അഭാവോ ച ധമ്മതാ, ന അഹേതുഅപ്പച്ചയാഭാവാഭാവോ, ഏവമിധാപി പാണാതിപാതാദികമ്മപഥാനം ഹേതുഭൂതസ്സ കിലേസസ്സ അച്ചന്താഭാവേന തേസം അഭാവോ, തദവസേസാനം അകുസലാനം ഹേതുനോ ഭാവേന ഭാവോ ച ധമ്മതാ, ന അഹേതുകതാ. തസ്മാ അപായഹേതുനോ രാഗസ്സ അഭാവേനേവ അരിയാനം അജാനിത്വാപി സുരായ അനജ്ഝോഹരണന്തി സുവുത്തമേവിദം കേഹിചി ‘‘അജാനിത്വാ പിവന്തസ്സാപി സോതാപന്നസ്സ മുഖം സുരാ ന പവിസതി കമ്മപഥപ്പത്തഅകുസലചിത്തേനേവ പാതബ്ബതോ’’തി, തം കേന ഹേതുനാ ന സുന്ദരം ജാതന്തി ന ഞായതി, ധമ്മതാസിദ്ധന്തി വാ കഥനേന കഥം തം പടിക്ഖിത്തന്തി.

യമ്പി ദീഘനികായട്ഠകഥായം (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൩൫൨) ‘‘സുരഞ്ച ഖീരഞ്ച മിസ്സേത്വാ…പേ… ഇദം ധമ്മതാസിദ്ധ’’ന്തി വചനം, തമ്പി സുരാപാനസ്സ അചിത്തകപക്ഖേപി അകുസലചിത്തഞ്ഞേവ സാധേതി. തഥാ ഹി ‘‘ഭവന്തരേപി ഹി അരിയസാവകോ ജീവിതഹേതുപി പാണം ന ഹനതി, നാദിന്നം ആദിയതി…പേ… ന സുരം പിവതീ’’തി വുത്തേ ‘‘പുരിമാനം താവ ചതുന്നം കമ്മപഥാനം സചിത്തകത്താ വിരമണം സുകരം, പച്ഛിമസ്സ പന സുരാപാനസ്സ അചിത്തകത്താ കഥം വിരമണം ഭവേയ്യാ’’തി ചോദനാസമ്ഭവം മനസികത്വാ വത്ഥുഅജാനനവസേന അചിത്തകത്തേപി യസ്മാ കമ്മപഥപ്പത്തഅകുസലേനേവ സുരാ അജ്ഝോഹരിതബ്ബാ, താദിസീ ച അകുസലപ്പവത്തി അരിയസാവകസ്സ മഗ്ഗേനേവ ഹതാ, തസ്മാസ്സ പരഗലം സുരായ പവിസനം നത്ഥീതി അത്ഥതോ ഗമ്യമാനത്ഥം പരിഹാരവചനം വദതാ ‘‘സചേ പിസ്സ സുരഞ്ച ഖീരഞ്ചാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഖീരമേവ പവിസതി, ന സുരാതി ഇദം സുരായ സബ്ബഥാപി പരഗലപ്പവേസാഭാവദസ്സനപരം, ന പന സുരാമിസ്സഖീരസ്സ സുരായ വിയോജനസാമത്ഥിയദസ്സനപരം. അയഞ്ഹേത്ഥ അധിപ്പായോ – യദി ഹി സുരാമിസ്സേ ഖീരേ കിഞ്ചി പവിസേയ്യ, ഖീരമേവ പവിസേയ്യ, ന സുരാ. ഖീരേ പന സുരായ അവിയുത്തേ ന കിഞ്ചി പവിസതീതി. ഇദം യോനിസിദ്ധന്തി ഉദകസ്സ മുഖേ അപ്പവിസനം യോനിസിദ്ധം. യോനീതി ചേത്ഥ ജാതി അധിപ്പേതാ. തസ്മാ കോഞ്ചജാതികാനം മുഖതുണ്ഡസങ്ഖാതാനം രൂപധമ്മാനം ഖീരമിസ്സഉദകജ്ഝോഹരണഹേതുത്താഭാവേന തം അപ്പവിസനം സിദ്ധന്തി അത്ഥോ. ഇദമ്പി ഹി ഖീരമിസ്സായ സുരായ ഖീരേ പവിസന്തേപി പരഗലാപവിസനന്തി. ധമ്മതാസിദ്ധന്തി അരിയസാവകസ്സ അരൂപധമ്മാനം സുരാപിവനഹേതുഭൂതകിലേസസഹിതത്താഭാവസങ്ഖാതായ ധമ്മതായ സിദ്ധം. ഏവമേത്ഥ അചിത്തകപക്ഖേപി സുരായ അകുസലചിത്തേനേവ പാതബ്ബതോ അരിയസാവകാനം അപിവനം സമത്ഥിതന്തി വേദിതബ്ബം. അഥാപി സിയാ അജാനനപക്ഖേ അകുസലചിത്തേന വിനാവ പാതബ്ബത്തേപി സുരായ അപിവനം അരിയാനം ധമ്മതാതി സമത്ഥനപരമേതന്തി, തം ന, അട്ഠകഥാവചനന്തരേഹി വിരുജ്ഝനതോ. യഥാ ഹി വചനന്തരേഹി ന വിരുജ്ഝതി, തഥായേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

അപിച പാണാതിപാതാദീനം പഞ്ചന്നം കമ്മപഥാനം ഭവന്തരേപി അകരണം അരിയാനം ധമ്മതാസീലമേവ, തേസഞ്ച യദി സചിത്തകതം സമാനം. സുരാപാനം വിയ ഇതരാനിപി ചത്താരി അജാനന്തേനാപി അരിയസാവകേന ന കത്തബ്ബാനി സിയും, തഥാ ച അജാനന്താനം അരിയാനം കുസലാബ്യാകതചിത്തേഹിപി വിരമണപരമാരണപരസന്തകഗഹണാദീസു കായവചീപവത്തി ന സമ്പജ്ജേയ്യ, നോ ചേ സമ്പജ്ജതി, ചക്ഖുപാലത്ഥേരസ്സ ചങ്കമനേന പാണവിയോഗസ്സ, ഉപ്പലവണ്ണത്ഥേരിയാ ബലക്കാരേന മഗ്ഗേനമഗ്ഗഫുസനസ്സ ച പവത്തത്താ. തസ്മാ സുരാപാനസ്സ അചിത്തകപക്ഖേപി അകുസലേനേവ പാതബ്ബതായ സുരാ അരിയാനം പരഗലം ന പവിസതീതി വിസേസേത്വാ വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

നനു വത്ഥും ജാനന്തസ്സേവ സബ്ബേ കമ്മപഥാ വുത്താതി? ന, മിച്ഛാദിട്ഠിയാ വിപരീതഗ്ഗഹണേനേവ പവത്തത്താ. കഥഞ്ഹി നാമ അസബ്ബഞ്ഞും സബ്ബഞ്ഞുതോ, അനിച്ചാദിം നിച്ചാദിതോ ച ഗഹണന്തീ ദിട്ഠി വത്ഥും വിജാനാതി. യദി ഹി ജാനേയ്യ, മിച്ഛാദിട്ഠിയേവ ന സിയാ. സാ ച കമ്മപഥേസു ഗണിതാതി കുതോ ജാനന്തസ്സേവ കമ്മപഥപ്പവത്തിനിയമോ. അഥ സബ്ബഞ്ഞും സബ്ബഞ്ഞൂതി ഗണ്ഹന്തീപി ‘‘അയം സത്തോ’’തി തസ്സ സരൂപഗ്ഗഹണതോ ദിട്ഠിപി വത്ഥും വിജാനാതീതി ചേ? ന, സുരാപാനസ്സപി ‘‘അയം ന സുരാ’’തി സരൂപഗ്ഗഹണസ്സ സമാനത്താ. ‘‘അയ’’ന്തി ച വത്ഥുപരാമസനേപി ‘‘സുരാ’’തി വിസേസവിജാനനാഭാവാ ന ജാനാതീതി ചേ? ‘‘അയ’’ന്തി പുഗ്ഗലത്തം ജാനന്തീപി ‘‘അസബ്ബഞ്ഞൂ’’തിപി വിസേസജാനനാഭാവാ ദിട്ഠിപി വത്ഥും ന ജാനാതീതി സമാനമേവ. ഏവഞ്ഹി തേസം ബുദ്ധാതി അഹിതോതി അഹിതം വാ പൂരണകസ്സപാദിം ഹിതോ പടിഘസ്സ വാ അനുനയസ്സ വാ ഉപ്പാദനേപി ഏസേവ നയോ. വിപല്ലാസപുബ്ബകഞ്ഹി സബ്ബം അകുസലം.

അപിച സുരായ പീയമാനായ നിയമേന അകുസലുപ്പാദനം സഭാവോ പീതായ വിയ. ഖീരാദിസഞ്ഞായ പീതസുരസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ മാതുഭഗിനിആദീസുപി രാഗദോസാദിഅകുസലപ്പബന്ധോ വത്ഥുസഭാവേനേവ ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം പീയമാനക്ഖണേപി തിഖിണോ രാഗോ ഉപ്പജ്ജതേവ, തേനേവ സാഗതത്ഥേരസ്സ അജാനിത്വാ പിവനകാലേ പഞ്ചാഭിഞ്ഞാദിഝാനപരിഹാനി, പച്ഛാ ച ബുദ്ധാദീസു അഗാരവാദിഅകുസലപ്പബന്ധോ യാവ സുരാവിഗമാ പവത്തിത്ഥ. തേനേവ ഭഗവാപി തസ്സ അഗാരവാദിഅകഉസലപ്പവത്തിദസ്സനമുഖേന സുരാദോസം പകാസേത്വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേസി. ന ഹി പഞ്ചനീവരണുപ്പത്തിം വിനാ ഝാനപരിഹാനി ഹോതി. തസ്മാ അജാനന്തസ്സാപി സുരാ പീയമാനാ പീതാ ച അത്തനോ സഭാവേനേവ അകുസലുപ്പാദികാതി അയമത്ഥോ സാഗതത്ഥേരസ്സ ഝാനപരിഹാനിയാ അന്വയതോപി, അരിയാനം കിലേസാഭാവേന മുഖേന സുരായ അപ്പവേസസങ്ഖാതബ്യതിരേകതോപി സിജ്ഝതീതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം, ഏവം ഗഹണമേവ ഹി വിഭജ്ജവാദീമതാനുസാരം.

യം പന ‘‘ജാനിത്വാ പിവന്തസ്സേവ അകുസല’’ന്തി ഗഹണം, തം ഭിന്നലദ്ധികാനം അഭയഗിരികാദീനമേവ മതം, തം പന ഗണ്ഠിപദകാരകാദീഹി ‘‘പരവാദോ’’തി അജാനന്തേഹി അത്തനോ മതിയാ സംസന്ദിത്വാ ലിഖിതം വിഭജ്ജവാദീമണ്ഡലമ്പി പവിസിത്വാ യാവജ്ജതനാ സാസനം ദൂസേതി, പുരാപി കിര ഇമസ്മിമ്പി ദമിളരട്ഠേ കോചി ഭിന്നലദ്ധികോ നാഗസേനോ നാമ ഥേരോ കുണ്ഡലകേസീവത്ഥും പരവാദമഥനനയദസ്സനത്ഥം ദമിളകബ്ബരൂപേന കാരേന്തോ ‘‘ഇമം സുരാപാനസ്സ ജാനിത്വാവ പിവനേ അകുസലനയം, അഞ്ഞഞ്ച ദേസകാലാദിഭേദേന അനന്തമ്പി ഞേയ്യം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സലക്ഖണവസേനേവ ഞാതും ന സക്കോതി ഞാണേന പരിച്ഛിന്നത്തേന ഞേയ്യസ്സ അനന്തത്തഹാനിപ്പസങ്ഗതോ. അനിച്ചാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണവസേനേവ പന ഞാതും സക്കോതീ’’തി ച, ‘‘പരമത്ഥധമ്മേസു നാമരൂപന്തിആദിഭേദോ വിയ പുഗ്ഗലാദിസമ്മുതിപി വിസും വത്ഥുഭേദോ ഏവാ’’തി ച ഏവമാദികം ബഹും വിപരീതത്ഥനയം കബ്ബാകാരസ്സ കവിനോ ഉപദിസിത്വാ തസ്മിം പബന്ധേ കാരണാഭാസേഹി സതിം സമ്മോഹേത്വാ പബന്ധാപേസി, തഞ്ച കബ്ബം നിസ്സായ ഇമം ഭിന്നലദ്ധികമതം ഇധ വിഭജ്ജവാദീമതേ സമ്മിസ്സം ചിരം പവത്തിത്ഥ. തം പന പച്ഛാ ആചരിയബുദ്ധപ്പിയമഹാഥേരേന ബാഹിരബ്ഭരികം ദിട്ഠിജാലം വിഘാടേത്വാ ഇധ പരിസുദ്ധം സാസനം പതിട്ഠാപേന്തേന സോധിതമ്പി സാരത്ഥദീപനിയാ (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൪൨) വിനയടീകായ സുരാപാനസ്സ സചിത്തകപക്ഖേയേവ ചിത്തം അകുസലന്തി സമത്ഥനവചനം നിസ്സായ കേഹിചി വിപല്ലത്തചിത്തേഹി പുന ഉക്ഖിത്തസിരം ജാതം, തഞ്ച മഹാഥേരേഹി വിനിച്ഛിനിത്വാ ഗാരയ്ഹവാദം കത്വാ മദ്ദിത്വാ ലദ്ധിഗാഹകേ ച ഭിക്ഖൂ വിയോജേത്വാ ധമ്മേന വിനയേന സത്ഥുസാസനേന ചിരേനേവ വൂപസമിതം. തേനേവേത്ഥ മയം ഏവം വിത്ഥാരതോ ഇദം പടിക്ഖിപിമ്ഹ ‘‘മാ അഞ്ഞേപി വിഭജ്ജവാദിനോ അയം ലദ്ധി ദൂസേസീ’’തി. തസ്മാ ഇധ വുത്താനി അവുത്താനി ച കാരണാനി സുട്ഠു സല്ലക്ഖേത്വാ യഥാ ആഗമവിരോധോ ന ഹോതി, തഥാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

സേസന്തി യസ്സ വത്ഥുവിജാനനചിത്തേന സചിത്തകപക്ഖേപി ചിത്തം അകുസലമേവാതി നിയമോ നത്ഥി, തം സബ്ബന്തി അത്ഥോ. രുന്ധന്തീതി ‘‘തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ ദോസോ നത്ഥീ’’തിആദിനാ അനാപത്തിയാ ലേസഗ്ഗഹണം നിവാരേന്തീ. ദ്വാരം പിദഹന്തീതി ‘‘തഞ്ച ഖോ മനുസ്സിത്ഥിയാ’’തിആദിനാ (പാരാ. ൪൧) ലേസഗ്ഗഹണസ്സ കാരണസങ്ഖാതം ദ്വാരം പിദഹന്തീ. സോതം പച്ഛിന്ദമാനാതി തദുഭയലേസഗ്ഗഹണദ്വാരാനം വസേന അവിച്ഛിന്നം വീതിക്കമസോതം പച്ഛിന്ദമാനാ. ഗാള്ഹതരം കരോന്തീതി യഥാവുത്തേഹി കാരണേഹി പഠമപഞ്ഞത്തിസിദ്ധം ആപത്തിഞ്ഞേവ ദള്ഹം കരോന്തീ, അനാപത്തിയാ ഓകാസം അദദമാനാതി അത്ഥോ. സാ ച യസ്മാ വീതിക്കമാഭാവേ, അവിസയതായ അബ്ബോഹാരികേ വീതിക്കമേ ച ലോകവജ്ജേപി സിഥിലം കരോന്തീ ഉപ്പജ്ജതി, തസ്മാ തഥാ ഉപ്പത്തിം ഉപ്പത്തികാരണഞ്ച ദസ്സേന്തോ ആഹ അഞ്ഞത്ര അധിമാനാതിആദി. അഞ്ഞത്ര അധിമാനാതി ഇമിസ്സാ അനുപഞ്ഞത്തിയാ ‘‘വീതിക്കമാഭാവാ’’തി കാരണം വുത്തം. അഞ്ഞത്ര സുപിനന്താതി ഇമിസ്സാ ‘‘അബ്ബോഹാരികത്താ’’തി കാരണം വുത്തം. തത്ഥ വീതിക്കമാഭാവാതി പാപിച്ഛായ അവിജ്ജമാനസ്സ ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മസ്സ വിജ്ജമാനതോ പകാസനവസപ്പവത്തവിസംവാദനാധിപ്പായസങ്ഖാതസ്സ വീതിക്കമസ്സ അഭാവതോ. അധിമാനികസ്സ ഹി അനധിഗതേ അധിഗതസഞ്ഞിതായ യഥാവുത്തവീതിക്കമോ നത്ഥി. അബ്ബോഹാരികത്താതി ‘‘അത്ഥേസാ, ഭിക്ഖവേ, ചേതനാ, സാ ച ഖോ അബ്ബോഹാരികാ’’തി (പാരാ. ൨൩൫) വചനതോ മോചനസ്സാദചേതനായ ഉപക്കമനസ്സ ച വിജ്ജമാനത്തേപി ഥിനമിദ്ധേന അഭിഭൂതതായ അവസത്തേന അബ്ബോഹാരികത്താ, ആപത്തികാരണവോഹാരാഭാവാതി അത്ഥോ. വാ-സദ്ദോ ചേത്ഥ സമുച്ചയത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ, ‘‘അബ്ബോഹാരികത്താ ചാ’’തി വാ പാഠോ. വുത്താതി ദുവിധാപി ചേസാ അനുപഞ്ഞത്തി അനാപത്തികരാ വുത്താതി അധിപ്പായോ.

അകതേ വീതിക്കമേതി ആപദാസുപി ഭിക്ഖൂഹി സിക്ഖാപദവീതിക്കമേ അകതേ, കുക്കുച്ചാ ന ഭുഞ്ജിംസൂതിആദീസു വിയ വീതിക്കമം അകത്വാ ഭിക്ഖൂഹി അത്തനോ ദുക്ഖുപ്പത്തിയാ ആരോചിതായാതി അത്ഥോ. സിഥിലം കരോന്തീതി പഠമം സാമഞ്ഞതോ ബദ്ധസിക്ഖാപദം മോചേത്വാ അത്തനോ വിസയേ അനാപത്തികരണവസേന സിഥിലം കരോന്തീ. ദ്വാരം ദദമാനാതി അനാപത്തിയാ ദ്വാരം ദദമാനാ. അപരാപരമ്പി അനാപത്തിം കുരുമാനാതി ദിന്നേന തേന ദ്വാരേന ഉപരൂപരി അനാപത്തിഭാവം ദീപേന്തീ. പഞ്ഞത്തേപി സിക്ഖാപദേ ഉദായിനാ ‘‘മുഹുത്തികായ വേസിയാ ന ദോസോ’’തി ലേസേന വീതിക്കമിത്വാ സഞ്ചരിത്താപജ്ജനവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൨൯൬ ആദയോ) പഞ്ഞത്തത്താ ‘‘കതേ വീതിക്കമേ’’തി വുത്തം. പഞ്ഞത്തിഗതികാതി അത്ഥതോ മൂലപഞ്ഞത്തിയേവാതി അധിപ്പായോ.

മക്കടീവത്ഥുകഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

സന്ഥതഭാണവാരോ

വജ്ജിപുത്തകവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൪൩-൪൪. വജ്ജിപുത്തകവത്ഥുകഥായ പാളിയം ‘‘വേസാലികാ…പേ… മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിംസൂ’’തി ഏത്ഥ തേ ഞാതികുലം ഗന്ത്വാ ഗിഹിലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ‘‘ഗിഹിഭൂതാ മയ’’ന്തി സഞ്ഞായ മേഥുനം പടിസേവിംസൂതി ഗഹേതബ്ബം, തേനാഹ ഞാതിബ്യസനേനപി ഫുട്ഠാതിആദി. ഞാതീനം വിനാസോ രാജദണ്ഡാദികാരണേന ഹോതീതി ആഹ രാജദണ്ഡഇച്ചാദി. ധഞ്ഞഹിരഞ്ഞദാസിദാസഗോമഹിംസാദിധനാനി ഭോഗാ നാമ, തേസമ്പി രാജദണ്ഡാദിനാവ വിനാസോതി ആഹ ‘‘ഏസ നയോ ദുതിയപദേപീ’’തി. ന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോതിആദിനാ തീസു വത്ഥൂസു അപ്പസന്നാവ സാസനേ അഭബ്ബാതി സഞ്ഞായ അത്തനോ ഭബ്ബതം പകാസേന്താ ന മയന്തിആദിമാഹംസൂതി വേദിതബ്ബം. ‘‘അട്ഠതിംസാരമ്മണേസൂ’’തി പാളിയം അനാഗതേ ആലോകാകാസകസിണേ വജ്ജേത്വാ വുത്തം, തേഹി പന സദ്ധിം ചത്താലീസ ഹോന്തി. വിഭത്താ കുസലാ ധമ്മാതി ‘‘ഇമസ്മിം ആരമ്മണേ ഇദം ഹോതീ’’തി വിഭാഗസോ ദസ്സിതാ സഉപചാരജ്ഝാനാ മഹഗ്ഗതകുസലാ ധമ്മാ. ഗിഹിപലിബോധന്തി സഹസോകിതാദിവസേന ഗിഹീസു ബ്യാവടതം. ആവാസപലിബോധന്തി സേനാസനേസു നവകമ്മാദിവസേന നിച്ചബ്യാവടതം. ദുപ്പരിച്ചാഗാനം ഇമേസം ദ്വിന്നം പലിബോധാനം വസേന സബ്ബേപി പലിബോധാ സങ്ഗഹിതാ ഏവാതി വേദിതബ്ബം.

യേനാതി കാരണേന. അസംവാസോതി ഇദം തസ്മിം അത്തഭാവേ കേനചിപി പരിയായേന ഭിക്ഖു ഹുത്വാ ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം സംവാസം നാരഹതീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘അസംവാസോ’’തി. പഞ്ഞത്തം സമൂഹനേയ്യാതി ‘‘സോ ആഗതോ ന പബ്ബാജേതബ്ബോ’’തി അവത്വാ ‘‘ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി ഏത്തകസ്സേവ വുത്തത്താ പാരാജികസ്സ സാമണേരഭൂമി അനുഞ്ഞാതാതി വിഞ്ഞായതി, തേനാഹ സാമണേരഭൂമിയം പന ഠിതോതിആദി. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തത്താ (പാരാ. ൩൯) പച്ചക്ഖാതസിക്ഖോ യസ്മാ ഭിക്ഖു ന ഹോതി, മേഥുനസേവനേ ച പാരാജികം നാപജ്ജതി, തസ്മാസ്സ ‘‘ആഗതോ ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി ഉപസമ്പദം അനുജാനന്തോ പാരാജികം ന സമൂഹനതി നാമ, തേനാഹ ‘‘ഭിക്ഖുഭാവേ ഠത്വാ അവിപന്നസീലതായാ’’തി. ഉത്തമത്ഥം അരഹത്തം, നിബ്ബാനമേവ വാ.

ചതുബ്ബിധവിനയാദികഥാവണ്ണനാ

൪൫. നീഹരിത്വാതി പാളിതോ ഉദ്ധരിത്വാ, തഥാ ഹി ‘‘പഞ്ചഹുപാലി, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേന ഭിക്ഖുനാ നാനുയുഞ്ജിതബ്ബം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? സുത്തം ന ജാനാതി, സുത്താനുലോമം ന ജാനാതീ’’തിആദിപാളിതോ സുത്തം സുത്താനുലോമഞ്ച നീഹരിംസു. ‘‘അനാപത്തി ഏവം അമ്ഹാകം ആചരിയാനം ഉഗ്ഗഹോ പരിപുച്ഛാതി ഭണതീ’’തി ഏവമാദിതോ ആചരിയവാദം. ‘‘ആയസ്മാ ഉപാലി ഏവമാഹ – ‘അനാപത്തി, ആവുസോ, സുപിനന്തേനാ’തി’’ ഏവമാദിതോ അത്തനോ മതിം നീഹരിംസു, സാ ച ഥേരസ്സ അത്തനോമതി സുത്തേന സങ്ഗഹിതത്താ സുത്തം ജാതം, ഏവമഞ്ഞാപി സുത്താദീഹി സങ്ഗഹിതാവ ഗഹേതബ്ബാ, നേതരാതി വേദിതബ്ബം. അഥ വാ നീഹരിത്വാതി വിഭജിത്വാ സാട്ഠകഥം സകലം വിനയപിടകം സുത്താദീസു ചതൂസു പദേസേസു പക്ഖിപിത്വാ ചതുധാ വിഭജിത്വാ വിനയം പകാസേസും തബ്ബിനിമുത്തസ്സ അഭാവാതി അധിപ്പായോ. വുത്തന്തി നാഗസേനത്ഥേരേന മിലിന്ദപഞ്ഹേ വുത്തം. കണ്ഠാദിവണ്ണുപ്പത്തിട്ഠാനകരണാദീഹി ആഹരിത്വാ അത്തനോ വചീവിഞ്ഞത്തിയാവ ഭാസിതവചനം ആഹച്ചപദം. രസോതി സാരോ ‘‘പത്തരസോ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൬൨൮-൬൩൦) വിയ, പടിക്ഖിത്തഅനുഞ്ഞാതസുത്തസാരോതി അത്ഥോ, രസോതി വാ ലക്ഖണം പടിവത്ഥുകം അനുദ്ധരിത്വാ ലക്ഖണാനുലോമേന വുത്തത്താ. ധമ്മസങ്ഗാഹകാദിആചരിയവംസേന ആഭതാ അട്ഠകഥാ ആചരിയവംസോതി ആഹ ‘‘ആചരിയവംസോതി ആചരിയവാദോ’’തി.

വിനയപിടകേ പാളീതി ഇധ അധികാരവസേന വുത്തം. സേസപിടകേസുപി സുത്താദിചതുനയാ യഥാനുരൂപം ലബ്ഭന്തേവ. മഹാപദേസാതി മഹാഓകാസാ മഹാവിസയാ, തേ അത്ഥതോ ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിപാളിവസേന അകപ്പിയാനുലോമതോ കപ്പിയാനുലോമതോ ച പുഗ്ഗലേഹി നയതോ തഥാ തഥാ ഗയ്ഹമാനാ അത്ഥനയാ ഏവ. തേ ഹി ഭഗവതാ സരൂപതോ അവുത്തേസുപി പടിക്ഖിത്താനുലോമേസു, അനുഞ്ഞാതാനുലോമേസു ച സേസേസു കിച്ചേസു നിവത്തിപവത്തിഹേതുതായ മഹാഗോചരാതി ‘‘മഹാപദേസാ’’തി വുത്താ, ന പന ‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, മയാ ഇദം ന കപ്പതീ’’തിആദിനാ വുത്താ സാധിപ്പായാ പാളിയേവ തസ്സാ സുത്തേ പവിട്ഠത്താ. ‘‘സുത്താനുലോമമ്പി സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബം…പേ… സുത്തമേവ ബലവതര’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫) ഹി വുത്തം, ന ഹേസാ സാധിപ്പായാ പാളി സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബാ, ന ഗഹേതബ്ബാ വാ ഹോതി, യേനായം സുത്താനുലോമം സിയാ. തസ്മാ ഇമം പാളിഅധിപ്പായം നിസ്സായ പുഗ്ഗലേഹി ഗഹിതാ യഥാവുത്തഅത്ഥാവ സുത്താനുലോമം. തപ്പകാസകത്താ പന അയം പാളിപി സുത്താനുലോമന്തി ഗഹേതബ്ബം, തേനാഹ യേ ഭഗവതാ ഏവം വുത്താതിആദി. യം ഭിക്ഖവേതിആദിപാളിനയേന ഹി പുഗ്ഗലേഹി ഗഹേതബ്ബാ യേ അകപ്പിയാനുലോമാദയോ അത്ഥാ വുത്താ, തേ മഹാപദേസാതി അത്ഥോ.

ഭഗവതോ പകിണ്ണകദേസനാഭൂതാ ച സുത്താനുലോമഭൂതാ ച അട്ഠകഥാ. യസ്മാ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹി പാളിവണ്ണനാക്കമേന സങ്ഗഹേത്വാ വുത്താ, തസ്മാ ‘‘ആചരിയവാദോ’’തി വുത്താ, ഏതേന ച അട്ഠകഥാ സുത്തസുത്താനുലോമേസു അത്ഥതോ സങ്ഗയ്ഹതീതി വേദിതബ്ബാ. യഥാ ച ഏസാ, ഏവം അത്തനോമതിപി പമാണഭൂതാ. ന ഹി ഭഗവതോ വചനം വചനാനുലോമഞ്ച അനിസ്സായ അഗ്ഗസാവകാദയോപി അത്തനോ ഞാണബലേന സുത്താഭിധമ്മവിനയേസു കഞ്ചി സമ്മുതിപരമത്ഥഭേദം അത്ഥം വത്തും സക്കോന്തി, തസ്മാ സബ്ബമ്പി വചനം സുത്തേ സുത്താനുലോമേ ച സങ്ഗയ്ഹതി. വിസും പന അട്ഠകഥാദീനം സങ്ഗഹിതത്താ തദവസേസം സുത്തസുത്താനുലോമതോ ഗഹേത്വാ ചതുധാ വിനയോ നിദ്ദിട്ഠോ. സുത്താദയോ നിസ്സായേവ പവത്താപി അത്തനോമതി തേസു സരൂപേന അനാഗതത്താ വുത്തം ‘‘സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദേ മുഞ്ചിത്വാ’’തി, തേനാഹ ‘‘അനുബുദ്ധിയാ നയഗ്ഗാഹേനാ’’തി. തത്ഥ സുത്താദീനി അനുഗതായ ഏവ ബുദ്ധിയാ തേഹി ലദ്ധനയഗ്ഗാഹേന ചാതി അത്ഥോ.

ഥേരവാദോതി മഹാസുമത്ഥേരാദീനം ഗാഹോ. സുത്താദിം നിസ്സായേവ വിപരീതതോപി അത്തനോമതി ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ തം പനാതിആദി. അത്ഥേനാതി അത്തനാ നയഗ്ഗഹിതേന അത്ഥേന. പാളിന്തി അത്തനോ ഗാഹസ്സ നിസ്സയഭൂതം സാട്ഠകഥം പാളിം. പാളിയാതി തപ്പടിക്ഖേപത്ഥം പരേനാഹടായ സാട്ഠകഥായ പാളിയാ, അത്തനാ ഗഹിതം അത്ഥം നിസ്സായ പാളിഞ്ച സംസന്ദിത്വാതി അത്ഥോ. ആചരിയവാദേതി അത്തനാ പരേന ച സമുദ്ധടഅട്ഠകഥായ. ഓതരതി ചേവ സമേതി ചാതി അത്തനാ ഉദ്ധടേഹി സംസന്ദനവസേന ഓതരതി, പരേന ഉദ്ധടേന സമേതി. സബ്ബദുബ്ബലാതി അസബ്ബഞ്ഞുപുഗ്ഗലസ്സ ദോസവാസനായ യാഥാവതോ അത്ഥസമ്പടിപത്തിഅഭാവതോ വുത്തം. പമാദപാഠവസേന ആചരിയവാദസ്സ സുത്താനുലോമേന അസംസന്ദനാപി സിയാതി ആഹ ‘‘ഇതരോ ന ഗഹേതബ്ബോ’’തി.

സമേന്തമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി യേ സുത്തേന സംസന്ദന്തി, ഏവരൂപാവ അത്ഥാ മഹാപദേസതോ ഉദ്ധരിതബ്ബാതി ദസ്സേതി തഥാ തഥാ ഉദ്ധടഅത്ഥാനമേവ സുത്താനുലോമത്താ, തേനാഹ ‘‘സുത്താനുലോമതോ ഹി സുത്തമേവ ബലവതര’’ന്തി. അപ്പടിവത്തിയന്തി അപ്പടിബാഹിയം. കാരകസങ്ഘസദിസന്തി പമാണത്താ സങ്ഗീതികാരകസങ്ഘസദിസം. ബുദ്ധാനം ഠിതകാലസദിസന്തി ധരമാനകബുദ്ധസദിസന്തി അത്ഥോ. സകവാദീ സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതീതിആദീസു യോ യഥാഭൂതമത്ഥം ഗഹേത്വാ കഥനസീലോ, സോ സകവാദീ. സുത്തന്തി സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹം പാളിവചനം. പരവാദീതി മഹാവിഹാരവാസീ വാ ഹോതു അഞ്ഞനികായവാസീ വാ, യോ വിപരീതതോ അത്ഥം ഗഹേത്വാ കഥനസീലോ, സോവ ഇധ ‘‘പരവാദീ’’തി വുത്തോ. സുത്താനുലോമന്തി സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹം വാ അനാരുള്ഹം വാ യംകിഞ്ചി വിപല്ലാസതോ വാ വഞ്ചനായ വാ ‘‘സങ്ഗീതിത്തയാഗതമിദ’’ന്തി ദസ്സിയമാനം സുത്താനുലോമം. കേചി ‘‘അഞ്ഞനികായേ സുത്താനുലോമ’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം സകവാദീപരവാദീനം ഉഭിന്നമ്പി സങ്ഗീതിത്തയാരുള്ഹസുത്താദീനം ഏവ ഗഹേതബ്ബതോ. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘തിസ്സോ സങ്ഗീതിയോ ആരുള്ഹം പാളിആഗതം പഞ്ഞായതി, ഗഹേതബ്ബ’’ന്തിആദി. ന ഹി സകവാദീ അഞ്ഞനികായസുത്താദിം പമാണതോ ഗണ്ഹാതി, യേന തേസു സുത്താദീസു ദസ്സിതേസു തത്ഥ ഠാതബ്ബം ഭവേയ്യ, വക്ഖതി ച ‘‘പരോ തസ്സ അകപ്പിയഭാവസാധകം സുത്തതോ ബഹും കാരണഞ്ച വിനിച്ഛയഞ്ച ദസ്സേതി…പേ… ‘സാധൂ’തി സമ്പടിച്ഛിത്വാ അകപ്പിയേയേവ ഠാതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൪൫). തസ്മാ പരവാദിനാപി സങ്ഗീതിത്തയേ അനാരുള്ഹമ്പി അനാരുള്ഹമിച്ചേവ ദസ്സീയതി, കേവലം തസ്സ തസ്സ സുത്താദിനോ സങ്ഗീതിത്തയേ അനാഗതസ്സ കൂടതാ, ആഗതസ്സ ച ബ്യഞ്ജനച്ഛായായ അഞ്ഞഥാ അധിപ്പായയോജനാ ച വിസേസോ. തത്ഥ ച യം കൂടം, തം അപനീയതി. യം അഞ്ഞഥാ യോജിതം, തസ്സ വിപരീതതാസന്ദസ്സനത്ഥം തദഞ്ഞേന സുത്താദിനാ സംസന്ദനാ കരീയതി. യോ പന പരവാദിനാ ഗഹിതോ അധിപ്പായോ സുത്തന്താദിനാ സംസന്ദതി, സോ സകവാദിനാപി അത്തനോ ഗാഹം വിസ്സജ്ജേത്വാ ഗഹേതബ്ബോതി ഉഭിന്നമ്പി സങ്ഗീതിത്തയാഗതമേവ സുത്താദിപമാണന്തി വേദിതബ്ബം. തേനേവ കഥാവത്ഥുപ്പകരണേ സകവാദേ പഞ്ച സുത്തസതാനി പരവാദേ പഞ്ചാതി (ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ; കഥാ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ) സുത്തസഹസ്സമ്പി അധിപ്പായഗ്ഗഹണനാനത്തേന സങ്ഗീതിത്തയാഗതമേവ ഗഹിതം, ന നികായന്തരേ കിഞ്ചീതി.

ഖേപന്തി ‘‘കിം ഇമിനാ’’തി പടിക്ഖേപം ഛഡ്ഡനം. ഗരഹന്തി ‘‘കിമേസ ബാലോ ജാനാതീ’’തി നിന്ദനം. സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബന്തി യസ്സ സുത്തസ്സ അനുലോമനതോ ഇദം സുത്താനുലോമം അകാസി, തസ്മിം, തദനുരൂപേ വാ അഞ്ഞതരസ്മിം സുത്തേ അത്തനാ ഗഹിതം സുത്താനുലോമം അത്ഥതോ സംസന്ദനവസേന ഓതാരേതബ്ബം, ‘‘ഇമിനാ ച ഇമിനാ ച കാരണേന ഇമസ്മിം സുത്തേ സംസന്ദതീ’’തി സംസന്ദിത്വാ ദസ്സേതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അയന്തി സകവാദീ. പരോതി പരവാദീ. ആചരിയവാദോ സുത്തേ ഓതാരേതബ്ബോതി യസ്സ സുത്തസ്സ വണ്ണനാവസേന അയം ആചരിയവാദോ പവത്തോ, തസ്മിം, താദിസേ ച അഞ്ഞതരസ്മിം സുത്തേ പുബ്ബാപരഅത്ഥസംസന്ദനവസേന ഓതാരേതബ്ബം. ഗാരയ്ഹാചരിയവാദോതി പമാദലിഖിതോ, ഭിന്നലദ്ധികേഹി വാ ഠപിതോ, ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

യം കിഞ്ചി കൂടസുത്തം ബാഹിരകസുത്താദിവചനം ന ഗഹേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും സുത്തം സുത്താനുലോമേ ഓതാരേതബ്ബന്തിആദി വുത്തം. ഗുള്ഹവേസ്സന്തരാദീനി മഹാസങ്ഘികാദിഭിന്നലദ്ധികാനം പകരണാനി. ആദി-സദ്ദേന ഗുള്ഹഉമ്മഗ്ഗാദീനം ഗഹണം. സകവാദീ സുത്തം ഗഹേത്വാ കഥേതി, പരവാദീപി സുത്തന്തിആദിനാ അഞ്ഞേപി വാദാലമ്ബനാ വുത്തനയേന സക്കാ ഞാതുന്തി ഇധ ന വുത്താ.

ഏവം സുത്തസുത്താനുലോമാദിമുഖേന സാമഞ്ഞതോ വിവാദം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിസേസതോ വിവാദവത്ഥും തബ്ബിനിച്ഛയമുഖേന സുത്താദീനഞ്ച ദസ്സേതും അഥ പനായം കപ്പിയന്തിആദി വുത്തം. സുത്തേ ച സുത്താനുലോമേ ചാതി ഏത്ഥ ച-കാരോ വികപ്പത്ഥോ, തേന ആചരിയവാദാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ, തേനാഹ ‘‘കാരണഞ്ച വിനിച്ഛയഞ്ച ദസ്സേതീ’’തി. തത്ഥ കാരണന്തി സുത്താദിനയം നിസ്സായ അത്തനോമതിയാ ഉദ്ധടം ഹേതും. വിനിച്ഛയന്തി അട്ഠകഥാവിനിച്ഛയം. കാരണച്ഛായാതി സുത്താദീസു ‘‘കപ്പിയ’’ന്തി ഗാഹസ്സ, ‘‘അകപ്പിയ’’ന്തി ഗാഹസ്സ ച നിമിത്തഭൂതം കിച്ഛേന പടിപാദനീയം അവിഭൂതകാരണം കാരണച്ഛായാ, കാരണപതിരൂപകന്തി അത്ഥോ. വിനയഞ്ഹി പത്വാതി ഇമസ്സ വിവരണം കപ്പിയാകപ്പിയവിചാരണമാഗമ്മാതി. രുന്ധിതബ്ബന്തി കപ്പിയസഞ്ഞായ വീതിക്കമകരണം രുന്ധിതബ്ബം, തംനിവാരണചിത്തം ദള്ഹതരം കാതബ്ബം. സോതം പച്ഛിന്ദിതബ്ബന്തി തത്ഥ വീതിക്കമപ്പവത്തി പച്ഛിന്ദിതബ്ബാ. ഗരുകഭാവേതി അകപ്പിയഭാവേ. സുത്തവിനിച്ഛയകാരണേഹീതി സുത്തേന അട്ഠകഥാവിനിച്ഛയേന ച ലദ്ധകാരണേഹി. ഏവന്തിആദി യഥാവുത്തസ്സ അത്ഥസ്സ നിഗമനവചനം. അതിരേകകാരണന്തി സുത്താദീസു പുരിമം പുരിമം അതിരേകകാരണം നാമ, ബഹുകാരണം വാ.

വാചുഗ്ഗതന്തി വാചായ ഉഗ്ഗതം, തത്ഥ നിരന്തരം ഠിതന്തി അത്ഥോ. ‘‘സുത്തം നാമ സകലം വിനയപിടക’’ന്തി വുത്തത്താ പുന സുത്തതോതി തദത്ഥപടിപാദകം സുത്താഭിധമ്മപാളിവചനം അധിപ്പേതം. അനുബ്യഞ്ജനതോതി ഇമസ്സ വിവരണം പരിപുച്ഛതോ ച അട്ഠകഥാതോ ചാതി. തത്ഥ പരിപുച്ഛാതി ആചരിയസ്സ സന്തികാ പാളിയാ അത്ഥസവനം. അട്ഠകഥാതി പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയോ. തദുഭയമ്പി ഹി പാളിം അനുഗന്ത്വാ അത്ഥസ്സ ബ്യഞ്ജനതോ ‘‘അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി വുത്തം. വിനയേതി വിനയാചാരേ, തേനേവ വക്ഖതി വിനയം അവിജഹന്തോ അവോക്കമന്തോതിആദി. തത്ഥ പതിട്ഠാനം നാമ സഞ്ചിച്ച ആപത്തിയാ അനാപജ്ജനാദി ഹോതീതി ആഹ ‘‘ലജ്ജീഭാവേന പതിട്ഠിതോ’’തി, തേന ലജ്ജീ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. വിനയധരസ്സ ലക്ഖണേ വത്തബ്ബേ കിം ഇമിനാ ലജ്ജീഭാവേനാതി ആഹ അലജ്ജീ ഹീതിആദി. തത്ഥ ബഹുസ്സുതോപീതി ഇമിനാ പഠമലക്ഖണസമന്നാഗമം ദസ്സേതി. ലാഭഗരുതായാതിആദിനാ വിനയേ ഠിതതായ അഭാവേ പഠമലക്ഖണയോഗോ കിച്ചകരോ ന ഹോതി, അഥ ഖോ അകിച്ചകരോ അനത്ഥകരോ ഏവാതി ദസ്സേതി. സങ്ഘഭേദസ്സ പുബ്ബഭാഗോ കലഹോ സങ്ഘരാജി.

വിത്ഥുനതീതി വിത്ഥമ്ഭതി, നിത്ഥുനതി വാ സന്തിട്ഠിതും ന സക്കോതി, തേനാഹ യം യന്തിആദി. ആചരിയപരമ്പരാതി ആചരിയാനം വിനിച്ഛയപരമ്പരാ, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘അത്തനോ മതിം പഹായ…പേ… യഥാ ആചരിയോ ച ആചരിയാചരിയോ ച പാളിഞ്ച പരിപുച്ഛഞ്ച വദന്തി, തഥാ ഞാതും വട്ടതീ’’തി. ന ഹി ആചരിയാനം നാമമത്തതോ പരമ്പരാജാനനേ പയോജനമത്ഥി. പുബ്ബാപരാനുസന്ധിതോതി പുബ്ബവചനസ്സ അപരവചനേന സഹ അത്ഥസമ്ബന്ധജാനനതോ. അത്ഥതോതി പദത്ഥപിണ്ഡത്ഥഅധിപ്പേതത്ഥാദിതോ. കാരണതോതി തദത്ഥുപപത്തിതോ. ഥേരവാദങ്ഗന്തി ഥേരവാദപടിപാടിം, തേസം വിനിച്ഛയപടിപാടിന്തി അത്ഥോ.

ഇമേഹി ച പന തീഹി ലക്ഖണേഹീതി ഏത്ഥ പഠമേന ലക്ഖണേന വിനയസ്സ സുട്ഠു ഉഗ്ഗഹിതഭാവോ വുത്തോ. ദുതിയേനസ്സ ലജ്ജീഭാവേന ചേവ അചലതായ ച പതിട്ഠിതതാ. തതിയേന പാളിഅട്ഠകഥാസു അനുരൂപേന അനാഗതമ്പി തദനുലോമതോ ആചരിയേഹി ദിന്നനയതോ വിനിച്ഛിനിതും സമത്ഥതാ. ഓതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിന്തി ചോദനാവസേന വീതിക്കമവത്ഥുസ്മിം സങ്ഘമജ്ഝേ ഓതിണ്ണേ. ചോദകേന ചുദിതകേന ച വുത്തേ വത്തബ്ബേതി ഏവം ഓതിണ്ണേ വത്ഥും നിസ്സായ ചോദകേന ‘‘ദിട്ഠം സുത’’ന്തിആദിനാ ചുദിതകേന ‘‘അത്ഥി നത്ഥീ’’തിആദിനാ ച യം വത്തബ്ബം, തസ്മിം വത്തബ്ബേ വുത്തേതി അത്ഥോ. ഥുല്ലച്ചയദുബ്ഭാസിതാനം മാതികായ അനാഗതത്താ ‘‘പഞ്ചന്നം ആപത്തീന’’ന്തി വുത്തം. തികദുക്കടന്തി ‘‘അനുപസമ്പന്നേ ഉപസമ്പന്നസഞ്ഞീ ഉജ്ഝായതി വാ ഖീയതി വാ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദിനാ (പാചി. ൧൦൬ ഥോകം വിസദിസം) ആഗതം തികദുക്കടം. അഞ്ഞതരം വാ ആപത്തിന്തി ‘‘കാലേ വികാലസഞ്ഞീ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ, കാലേ വേമതികോ ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തിആദികം (പാചി. ൨൫൦) ദുകദുക്കടം സന്ധായ വുത്തം. അന്തരാപത്തിന്തി തസ്മിം തസ്മിം സിക്ഖാപദേ ആഗതവത്ഥുവീതിക്കമം വിനാ അഞ്ഞസ്മിം വത്ഥുവീതിക്കമേ നിദാനതോ പഭുതി വിനീതവത്ഥുപരിയോസാനാ അന്തരന്തരാ വുത്തം ആപത്തിം. ഇധ പന ‘‘വത്ഥും ഓലോകേതീ’’തി വിസും ഗഹിതത്താ തദവസേസാ അന്തരാപത്തീതി ഗഹിതാ. പടിലാതം ഉക്ഖിപതീതി ഇദം വിസിബ്ബനസിക്ഖാപദേ (പാചി. ൩൫൦-൩൫൧) ആഗതം. തത്ഥ ഡയ്ഹമാനം അലാതം അഗ്ഗികപാലാദിതോ ബഹി പതിതം അവിജ്ഝാതമേവ പടിഉക്ഖിപതി, പുന യഥാഠാനേ ഠപേതീതി അത്ഥോ. വിജ്ഝാതം പന പക്ഖിപന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. അനാപത്തിന്തി ഏത്ഥ അന്തരന്തരാ വുത്താ അനാപത്തിപി അത്ഥി, ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിമസ്സ ഇദ്ധിവിസയേ’’തിആദി (പാരാ. ൧൫൯) വിയ സാപി സങ്ഗയ്ഹതി.

പാരാജികാപത്തീതി ന താവ വത്തബ്ബന്തി ഇദം ആപന്നപുഗ്ഗലേന ലജ്ജീധമ്മേ ഠത്വാ യഥാഭൂതം ആവികരണേപി ദുബ്ബിനിച്ഛയം അദിന്നാദാനാദിം സന്ധായ വുത്തം. യം പന മേഥുനാദീസു വിജാനനം, തം വത്തബ്ബമേവ, തേനാഹ മേഥുനധമ്മവീതിക്കമോ ഹീതിആദി. യോ പന അലജ്ജിതായ പടിഞ്ഞം അദത്വാ വിക്ഖേപം കരോതി, തസ്സ ആപത്തി ന സക്കാ ഓളാരികാപി വിനിച്ഛിനിതും, യാവ സോ യഥാഭൂതം നാവി കരോതി, സങ്ഘസ്സ ച ആപത്തിസന്ദേഹോ ന വിഗച്ഛതി, താവ നാസിതകോവ ഭവിസ്സതി. സുഖുമാതി ചിത്തപരിവത്തിയാ സുഖുമതായ സുഖുമാ. തേനാഹ ‘‘ചിത്തലഹുകാ’’തി, ചിത്തം തസ്സ ലഹുകന്തി അത്ഥോ. തേതി വീതിക്കമേ. തംവത്ഥുകന്തി അദിന്നാദാനാദിമൂലകം. യം ആചരിയോ ഭണതി, തം കരോഹീതിആദി സബ്ബം ലജ്ജീപേസലം കുക്കുച്ചകമേവ സന്ധായ വുത്തം. യോ യാഥാവതോ പകാസേത്വാ സുദ്ധിമേവ ഗവേസതി, തേനാപി, പാരാജികോസീതി ന വത്തബ്ബോതി അനാപത്തികോടിയാപി സങ്കിയമാനത്താ വുത്തം, തേനേവ ‘‘പാരാജികച്ഛായാ’’തി വുത്തം. സീലാനി സോധേത്വാതി യസ്മിം വീതിക്കമേ പാരാജികാസങ്കാ വത്തതി, തത്ഥ പാരാജികാഭാവപക്ഖം ഗഹേത്വാ ദേസനാവുട്ഠാനഗാമിനീനം ആപത്തീനം സോധനവസേന സീലാനി സോധേത്വാ. ദ്വത്തിംസാകാരന്തി പാകടഭാവതോ ഉപലക്ഖണവസേന വുത്തം, യം കിഞ്ചി അഭിരുചിതം മനസികാതും വട്ടതേവ. കമ്മട്ഠാനം ഘടിയതീതി വിപ്പടിസാരമൂലകേന വിക്ഖേപേന അന്തരന്തരാ ഖണ്ഡം അദസ്സേത്വാ പബന്ധവസേന ചിത്തേന സങ്ഘടിയതി. സങ്ഖാരാതി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനവസേന വുത്തം. സാപത്തികസ്സ ഹി പഗുണമ്പി കമ്മട്ഠാനം ന സുട്ഠു ഉപട്ഠാതി, പഗേവ പാരാജികസ്സ. തസ്സ ഹി വിപ്പടിസാരനിന്നതായ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ന ഹോതി. ഏകസ്സ പന വിതക്കവിക്ഖേപാദിബഹുലസ്സ സുദ്ധസീലസ്സപി ചിത്തം ന സമാധിയതി, തം ഇധ പാരാജികമൂലകന്തി ന ഗഹേതബ്ബം. കതപാപമൂലകേന വിപ്പടിസാരേനേവേത്ഥ ചിത്തസ്സ അസമാധിയനം സന്ധായ ‘‘കമ്മട്ഠാനം ന ഘടിയതീ’’തി വുത്തം, തേനാഹ വിപ്പടിസാരഗ്ഗിനാതിആദി. അത്തനാതി ചിത്തേന കരണഭൂതേന പുഗ്ഗലോ കത്താ ജാനാതി, പച്ചത്തേ വാ കരണവചനം, അത്താ സയം പജാനാതീതി അത്ഥോ.

ചതുബ്ബിധവിനയാദികഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

യോ വിയ ദിസ്സതീതി യാദിസോ, യം-സദ്ദത്ഥേ യഥാ-സദ്ദോ വത്തതീതി ആഹ ‘‘യേന വാ തേന വാ യുത്തോ’’തി. യേന തേനാതി ഹി പദദ്വയേന അനിയമതോ യം-സദ്ദത്ഥോവ ദസ്സിതോ. വാസധുരയുത്തോതി വിപസ്സനാധുരയുത്തോ. യാ ജാതി അസ്സാതി യംജാതി, പുഗ്ഗലോ, സോവ യംജച്ചോ സകത്ഥേ യപച്ചയം കത്വാ. ഗോത്തവസേന യേന വാ തേന വാ ഗോത്തേന യഥാഗോത്തോ വാ തഥാഗോത്തോ വാ ഹോതൂതി സമ്ബന്ധോ. സീലേസൂതി പകതീസു. അഥ ഖോതി ഇദം കിന്തൂതി ഇമസ്മിം അത്ഥേ. കിം വുത്തം ഹോതീതി അത്ഥോ. ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ഇമസ്മിം പാരാജികവിസയേ. ഏസോതി യഥാവുത്തേഹി പകാരേഹി യുത്തോ. അരിയായാതി ‘‘ഉദ്ദിസ്സ അരിയാ തിട്ഠന്തി, ഏസാ അരിയാനം യാചനാ’’തി ഏവം വുത്തായ, ന, ‘‘ദേഹി മേ’’തി കപണായ. ലിങ്ഗസമ്പടിച്ഛനേനാതി ‘‘ഭിക്ഖം ചരിസ്സാമീ’’തി ചിത്താഭാവേപി ഭിക്ഖാഹാരനിസ്സിതപബ്ബജ്ജാലിങ്ഗസ്സ സമ്പടിച്ഛനേന. കാജഭത്തന്തി കാജേഹി ആനീതഭത്തം. അധമ്മികായാതി അധിസീലസിക്ഖാദിഭിക്ഖുഗുണാഭാവതോ വുത്തം, തേനാഹ ‘‘അഭൂതായാ’’തി. ‘‘മയം ഭിക്ഖൂ’’തി വദന്താ പടിഞ്ഞാമത്തേനേവ ഭിക്ഖൂ, ന അത്ഥതോതി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച ‘‘മയം ഭിക്ഖൂ’’തി പടിജാനനസ്സാപി സമ്ഭവതോ വുത്തം. ‘‘മയം ഭിക്ഖൂ’’തി അപ്പടിജാനന്താപി ഹി ഭിക്ഖുവോഹാരനിമിത്തസ്സ ലിങ്ഗസ്സ ഗഹണേന ചേവ ഭിക്ഖൂനം ദിന്നപച്ചയഭാഗഗ്ഗഹണാദിനാ ച ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞാ ഏവ നാമ ഹോന്തി. തഥാ ഹി വുത്തം പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിഅട്ഠകഥായം –

‘‘‘അബ്രഹ്മചാരീ ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ’തി അഞ്ഞേ ബ്രഹ്മചാരിനോ സുനിവത്ഥേ സുപാരുതേ സുമ്ഭകപത്തധരേ ഗാമനിഗമജനപദരാജധാനീസു പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ജീവികം കപ്പേന്തേ ദിസ്വാ സയമ്പി താദിസേന ആകാരേന തഥാ പടിപജ്ജനതോ ‘അഹം ബ്രഹ്മചാരീ’തി പടിഞ്ഞം ദേന്തോ വിയ ഹോതി. ‘അഹം ഭിക്ഖൂ’തി വത്വാ ഉപോസഥഗ്ഗാദീനി പവിസന്തോ പന ബ്രഹ്മചാരിപടിഞ്ഞോ ഹോതിയേവ, തഥാ സങ്ഘികം ലാഭം ഗണ്ഹന്തോ’’തി (പു. പ. അട്ഠ. ൯൧).

തസ്മാ ഏവരൂപേഹി പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖൂഹി ഗോത്രഭുപരിയോസാനേഹി സദ്ധിം സമ്ഭോഗപരിഭോഗോ ന വട്ടതി, അലജ്ജീപരിഭോഗോവ ഹോതി. സഞ്ചിച്ച ആപത്തിആപജ്ജനാദിഅലജ്ജീലക്ഖണം പന ഉക്കട്ഠാനം ഭിക്ഖൂനം വസേന വുത്തം സാമണേരാദീനമ്പി അലജ്ജീവോഹാരദസ്സനതോ. ‘‘അലജ്ജീസാമണേരേഹി ഹത്ഥകമ്മമ്പി ന കാരേതബ്ബ’’ന്തി ഹി വുത്തം. യഥാവിഹിതപടിപത്തിയം അതിട്ഠനഞ്ഹി സബ്ബസാധാരണം അലജ്ജീലക്ഖണം. ദുസ്സീലാ ലിങ്ഗഗ്ഗഹണതോ പട്ഠായ യഥാവിഹിതപടിപത്തിയാ അഭാവതോ ഏകന്താ ലജ്ജിനോവ മഹാസങ്ഘികാദിനികായന്തരികാ വിയ, ലിങ്ഗത്ഥേനകാദയോ വിയ, ച. യാവ ൧൧ ച തേസം ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞാ അനുവത്തതി, താവ ഭിക്ഖു ഏവ, തേഹി ച പരിഭോഗോ അലജ്ജിപഅഭോഗോവ, തേസഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസഞ്ഞായ ദിന്നം സങ്ഘേ ദിന്നം നാമ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘ഭവിസ്സന്തി ഖോ പനാനന്ദ, അനാഗതമദ്ധാനം ഗോത്രഭുനോ കാസാവകണ്ഠാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ, തേസു ദുസ്സീലേസു സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദസ്സന്തി, തദാപാഹം, ആനന്ദ, സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം അസങ്ഖ്യേയ്യം അപ്പമേയ്യം വദാമീ’’തി (മ. നി. ൩.൩൮൦).

ഭഗവതോ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നത്താ ദക്ഖിണാ അസങ്ഖ്യേയ്യാ അപ്പമേയ്യാ ജാതാ. ദുസ്സീലാനം ദിന്നത്താ നാതി ചേ? ന, തേസു സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സാതി ഗോത്രഭൂനം പടിഗ്ഗാഹകത്തേന പരാമട്ഠത്താ, ഇതരഥാ ‘‘യേസു കേസുചി ഗഹട്ഠേസു വാ പബ്ബജിതേസു വാ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സാ’’തി വത്തബ്ബതാപസങ്ഗതോ, തഥാ ച ‘‘തദാപാഹം, ആനന്ദാ’’തി ഹേട്ഠിമകോടിദസ്സനസ്സ പയോജനം ന സിയാ. തസ്മാ ഗോത്രഭൂനമ്പി അഭാവേ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം നത്ഥി, ഹേട്ഠിമകോടിയാ തേസുപി ദിന്നാ സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ അസങ്ഖ്യേയ്യാ, ന തതോ പരം സിജ്ഝതീതി തേപി പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖു ഏവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ബ്രഹ്മഘോസന്തി ഉത്തമഘോസം, ബ്രഹ്മുനോ ഘോസസദിസം വാ ഘോസം. ഏഹി ഭിക്ഖൂതി ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തിസമ്ബോധനം. സംസാരേ ഭയഇക്ഖക തസ്സ ഭയസ്സ സബ്ബസോ വിനാസനത്ഥം തിസരണം, സാസനം വാ ഏഹി മനസാ ‘‘താണം ലേണ’’ന്തി പവിസ ഉപഗച്ഛ. ഉപഗന്ത്വാപി ചര ബ്രഹ്മചരിയന്തി സാസനബ്രഹ്മചരിയം മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയഞ്ച ചരസ്സു. ഭണ്ഡൂതി മുണ്ഡിതകേസോ. വാസീതി ദന്തകട്ഠാദിച്ഛേദനവാസി. ബന്ധനന്തി കായബന്ധനം. യുത്തോ യോഗോ സമാധിപഞ്ഞാവസേന സോ യുത്തയോഗോ, തസ്സ അട്ഠേതേ പരിക്ഖാരാതി സേസോ. സരീരേ പടിമുക്കേഹിയേവ ഉപലക്ഖിതോതി സേസോ. ‘‘തീണി സതാനീ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥം ‘‘തീണി സത’’ന്തി വുത്തം.

തസ്മാതി ഭഗവാ ഹേട്ഠാ വുത്തം പരാമസതി. ഹേട്ഠാ ഹി ‘‘അഹം ഖോ പന, കസ്സപ, ജാനഞ്ഞേവ വദാമി ‘ജാനാമീ’തി, പസ്സഞ്ഞേവ വദാമി ‘പസ്സാമീ’’’തി (സം. നി. ൨.൧൫൪) വുത്തം, തം പരാമസതി, യസ്മാ അഹം ജാനം വദാമി, തസ്മാതി അത്ഥോ. ഇഹാതി ഇമസ്മിം സാസനേ. തിബ്ബന്തി മഹന്തം. പച്ചുപട്ഠിതം ഭവിസ്സതീതി ഥേരാദിഉപസങ്കമനതോ പുരേതരമേവ തേസു യംനൂന മേ ഹിരോത്തപ്പം ഉപട്ഠിതം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. കുസലൂപസംഹിതന്തി അനവജ്ജധമ്മനിസ്സിതം. അട്ഠിം കത്വാതി അത്താനം തേന ധമ്മേന അട്ഠികം കത്വാ, തം വാ ധമ്മം ‘‘ഏസ മേ അത്ഥോ’’തി അത്ഥം കത്വാ. ഓഹിതസോതോതി ധമ്മേ നിഹിതസോതോ. ഏവഞ്ഹി തേ, കസ്സപ, സിക്ഖിതബ്ബന്തി ഞാണസോതഞ്ച പസാദസോതഞ്ച ഓദഹിത്വാ ‘‘ധമ്മം സക്കച്ചമേവ സുണിസ്സാമീ’’തി ഏവമേവ തയാ സിക്ഖിതബ്ബം. സാതസഹഗതാ ച മേ കായഗതാസതീതി അസുഭേസു ചേവ ആനാപാനേ ച പഠമജ്ഝാനവസേന സുഖസമ്പയുത്തകായഗതാസതി. യം പനേതസ്സ ഓവാദസ്സ സക്കച്ചപടിഗ്ഗഹണം, അയമേവ ഥേരസ്സ പബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച അഹോസി (സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൧൫൪).

ഉദ്ധുമാതകപടിഭാഗാരമ്മണം ഝാനം ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാ. കസിണാരമ്മണം രൂപാവചരജ്ഝാനം രൂപസഞ്ഞാ. ഇമേതി സഞ്ഞാസീസേന നിദ്ദിട്ഠാ ഇമേ ദ്വേ ഝാനധമ്മാ. സോപാകോ ച ഭഗവതാ പുട്ഠോ ‘‘രൂപാവചരഭാവേന ഏകത്ഥാ, ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി ആഹ. ആരദ്ധചിത്തോതി ആരാധിതചിത്തോ. ഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണാദിഉപസമ്പദാ ഉപരി സയമേവ ആവി ഭവിസ്സതി.

സബ്ബന്തിമേന പരിയായേനാതി സബ്ബന്തിമേന പരിച്ഛേദേന. ഞത്തിചതുത്ഥാ കമ്മവാചാ ഉപസമ്പദാകമ്മസ്സ കാരണത്താ ഠാനം, തസ്സ ഠാനസ്സ അരഹം അനുച്ഛവികന്തി വത്ഥുദോസാദിവിനിമുത്തകമ്മം ‘‘ഠാനാരഹ’’ന്തി വുത്തം വത്ഥാദിദോസയുത്തസ്സ കമ്മസ്സ സഭാവതോ കമ്മവാചാരഹത്താഭാവാ. അഥ വാ ഠാനന്തി നിബ്ബാനപ്പത്തിഹേതുതോ സിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം സാസനം വുച്ചതി, തസ്സ അനുച്ഛവികം കമ്മം ഠാനാരഹം. യഥാവിഹിതലക്ഖണേന ഹി കമ്മേന ഉപസമ്പന്നോവ സകലം സാസനം സമാദായ പരിപൂരേതുമരഹതി. തസ്മാ പരിസുദ്ധകമ്മവാചാപരിയോസാനം സബ്ബം സങ്ഘകിച്ചം ഠാനാരഹം നാമ, തേനാഹ ‘‘സത്ഥുസാസനാരഹേനാ’’തി, സീലാദിസകലസാസനപരിപുണ്ണസ്സ അനുച്ഛവികേനാതി അത്ഥോ. അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേതി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേന ഉപസമ്പന്നസ്സേവ സബ്ബസിക്ഖാപദേസു വുത്തത്താ കിഞ്ചാപി ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാദീഹി ഉപസമ്പന്നാനം സുദ്ധസത്താനം പണ്ണത്തിവജ്ജസിക്ഖാപദവീതിക്കമേപി അഭബ്ബതാ വാ ദോസാഭാവോ വാ സദ്ദതോ പഞ്ഞായതി, തഥാപി അത്ഥതോ തേസമ്പി പണ്ണത്തിവജ്ജേസു, ലോകവജ്ജേസുപി വാ സുരാപാനാദിലഹുകേസു മഗ്ഗുപ്പത്തിതോ പുബ്ബേ അസഞ്ചിച്ചാദിനാ ആപത്തിആപജ്ജനം സിജ്ഝതിയേവ. തഥാ ഹി ‘‘ദ്വേ പുഗ്ഗലാ അഭബ്ബാ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ബുദ്ധാ ച പച്ചേകബുദ്ധാ ച. ദ്വേ പുഗ്ഗലാ ഭബ്ബാ ആപത്തിം ആപജ്ജിതും ഭിക്ഖൂ ച ഭിക്ഖുനിയോ ചാ’’തി (പരി. ൩൨൨) വുത്തം. ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന ഉപസമ്പന്നോതി ഇദം പന സബ്ബസിക്ഖാപദവീതിക്കമാരഹേ സബ്ബകാലികേ ച ഭിക്ഖൂ ഗഹേത്വാ യേഭുയ്യവസേന വുത്തം. നിരുത്തിവസേനാതി നിബ്ബചനവസേന. അഭിലാപവസേനാതി വോഹാരവസേന. ഗുണവസേനാതി ഭിക്ഖുവോഹാരനിമിത്താനം ഗുണാനം വസേന.

സാജീവപദഭാജനീയവണ്ണനാ

വിവട്ടൂപനിസ്സയാ സീലാദയോ ലോകിയേഹി അഭിവിസിട്ഠത്താ അധിസീലാദിവോഹാരേന വുത്താതി ദസ്സേതും കതമം പനാതിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പഞ്ചങ്ഗദസങ്ഗസീലന്തി അബുദ്ധുപ്പാദകാലേ സീലം സന്ധായ വുത്തം തസ്സ വിവട്ടൂപനിസ്സയത്താഭാവാ. യം പന ബുദ്ധുപ്പാദേ രതനത്തയഗുണം തഥതോ ഞത്വാ സാസനേ സുനിവിട്ഠസദ്ധാഹി ഉപാസകോപാസികാഹി ചേവ സാമണേരസിക്ഖമാനാഹി ച രക്ഖിയമാനം പഞ്ചങ്ഗഅട്ഠങ്ഗദസങ്ഗസീലം, തമ്പി അധിസീലമേവ മഗ്ഗുപ്പത്തിഹേതുതോ. വിപസ്സനാമഗ്ഗുപ്പത്തിനിമിത്തതായ ഹി പാതിമോക്ഖസംവരസീലം ലോകിയാനം സീലേഹി അധിസീലം ജാതം അധിചിത്തം വിയ. ന ഹി വിപസ്സനാമഗ്ഗനിമിത്തതം മുഞ്ചിത്വാ ലോകിയചിത്തതോ അധിചിത്തസ്സ അഞ്ഞോ കോചി വിസേസോ ഉപലബ്ഭതി, തദുഭയഞ്ച അനാദിമതോ സംസാരവട്ടസ്സ അത്താദിസാരവിരഹിതതായ തിലക്ഖണബ്ഭാഹതത്തം, ‘‘അഹം മമാ’’തി ആകാരേന പവത്തഅവിജ്ജാതണ്ഹാദിദോസമൂലകത്തഞ്ച, തംദോസമൂലവിദ്ധംസനസമത്ഥായ സീലചിത്തബലോപത്ഥദ്ധായ വിപസ്സനായ ഉക്കംസേനേവ തസ്സ സംസാരവട്ടസ്സ വിഗമഞ്ച, തദുപദേസകസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതാദിഅപരിമിതഗുണഗണയോഗേന അവിപരീതസദ്ധമ്മദേസകത്തഞ്ച യാഥാവതോ ഞത്വാ പടിപന്നേന സമാദായ സിക്ഖിതബ്ബതായ വിവട്ടൂപനിസ്സയം ജാതം, ന അഞ്ഞേന കാരണേന, തഞ്ച വിവട്ടൂപനിസ്സയത്തം യദി സാസനേ പഞ്ചസീലാദിസ്സാപി സമാനം, കിമിദം അധിസീലം ന സിയാ. പഞ്ചസീലാദിമത്തേ ഠിതാനഞ്ഹി അനാഥപിണ്ഡികാദീനം ഗഹട്ഠാനമ്പി മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി. ന ഹി അധിസീലാധിചിത്തം വിനാ മഗ്ഗുപ്പത്തി ഹോതി, തഞ്ച കിഞ്ചാപി കേസഞ്ചി അനുപനിസ്സയതായ തസ്മിം അത്തഭാവേ മഗ്ഗുപ്പത്തിയാ ഹേതു ന ഹോതി, തഥാപി ഭവന്തരേ അവസ്സം ഹോതേവാതി അധിസീലമേവ കാലം കരോന്താനം കല്യാണപുഥുജ്ജനാനം പാതിമോക്ഖസംവരസീലം വിയ, തേനാഹ ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ ച പവത്തതീതിആദി. വിവട്ടം പത്ഥേത്വാ രക്ഖിയമാനമ്പി പഞ്ചസീലാദി ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ പവത്തതി. ന ഹി തം പഞ്ഞത്തിന്തിആദി പന ഉക്കട്ഠവസേന സബ്ബം പാതിമോക്ഖം സന്ധായ വുത്തം. തദേകദേസഭൂതമ്പി ഹി പാണാതിപാതാദിന്നാദാനാദിഗഹട്ഠസീലമ്പി. ബുദ്ധായേവ വിനയേ പാരാജികസുത്തവിഭങ്ഗാദീസു ആഗതവസേന സബ്ബസോ കായവചീദ്വാരേസു മഗ്ഗുപ്പത്തിയാ വിബന്ധകഅജ്ഝാചാരസോതം വിച്ഛിന്ദിത്വാ മഗ്ഗുപ്പത്തിയാ പദട്ഠാനഭാവേന പഞ്ഞപേതും സക്കോന്തി, ന അഞ്ഞേ. മഗ്ഗുപ്പത്തിം സന്ധായ ഹിസ്സ അധിസീലതാ വുത്താ. തേനാഹ ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരതോപി ച മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തമേവ സീലം അധിസീല’’ന്തി. തസ്സേവ ഹി അധിസീലന്തി അബ്യവധാനേന മഗ്ഗാധിട്ഠാനാതി. ഇധ അനധിപ്പേതന്തി ഇമസ്മിം പഠമപാരാജികവിസയേ ‘‘സിക്ഖാ’’തി അനധിപ്പേതം.

ലോകിയഅട്ഠസമാപത്തിചിത്താനീതി സാസനസഭാവം അജാനന്തേഹി ലോകിയജനേഹി സമാപജ്ജിതബ്ബാനി അട്ഠ രൂപാരൂപജ്ഝാനസമ്പയുത്തചിത്താനി സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി മഹഗ്ഗതേസു ലോകിയലോകുത്തരഭേദോ അത്ഥി, യേന ലോകിയവിസേസനം ലോകുത്തരനിവത്തനം സിയാ. തസ്മാ സാസനികേഹി സമാപജ്ജിതബ്ബമഹഗ്ഗതജ്ഝാനനിവത്തനമേവ ലോകിയവിസേസനം കതം. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം കാമാവചരാനി പന അട്ഠ കുസലചിത്താനീതി ഏത്ഥാപി ലോകിയവിസേസനം കാതബ്ബമേവ. അയമേവ ഹി അധിചിത്തതോ ചിത്തസ്സ ഭേദോ, യം സാസനം അജാനന്തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സമുപ്പജ്ജനം. ഏവഞ്ച അബുദ്ധുപ്പാദേപി സാസനസഭാവം ജാനന്താനം പച്ചേകബുദ്ധാദീനമ്പി സീലചിത്താനം അധിസീലാധിചിത്തതാ സമത്ഥിതാ ഹോതി. ന വിനാ ബുദ്ധുപ്പാദാതി ഇദം പന അഞ്ഞേസം അഭിസമയഹേതുഭാവേന പച്ചേകബുദ്ധബോധിസത്താദീനം ദേസനാസാമത്ഥിയാഭാവതോ വുത്തം. ആയതിം വാസനാഹേതും പന സീലചിത്തം തേപി ദേസേന്തിയേവ, തഞ്ച മഗ്ഗഹേതുതായ അധിസീലാധിചിത്തമ്പി ഹോന്തം അപ്പകതായ വിപ്ഫാരികതാബാഹുജഞ്ഞത്താഭാവേന അബ്ബോഹാരികന്തി ‘‘ബുദ്ധുപ്പാദേയേവാ’’തി അവധാരണം കതന്തി വേദിതബ്ബം. ന ഹി തംസമാപന്നോതിആദിഅട്ഠകഥാവചനേഹി ഇധ അധിചിത്തനിദ്ദേസേ, ഉപരി അധിപഞ്ഞാനിദ്ദേസേ ച മഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തഅധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാനമേവ പടിക്ഖേപതോ ലോകിയാധിചിത്താധിപഞ്ഞാനം ഇധ അധിപ്പേതതാ, തം ദ്വയം സമാപന്നസ്സാപി മേഥുനധമ്മസമാപജ്ജനസഭാവോ ച വിഞ്ഞായതി, പാളിയം പന ‘‘യായം അധിസീലസിക്ഖാ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതാ സിക്ഖാ’’തി വുത്തത്താ ലോകിയാപി അധിചിത്താധിപഞ്ഞാ അനധിപ്പേതാതി വിഞ്ഞായതി. തസ്മാ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച ഏവമധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ – ‘‘മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തേ ഉപ്പന്നമത്തേ ലോകിയം അധിചിത്തം അധിപഞ്ഞാ ച പരിഹായതി, അധിസീലം പന ചിത്തുപ്പാദമത്തേന ന പരിഹായതീതി പാളിയം അധിസീലസിക്ഖാവ വുത്താ. അട്ഠകഥായം പന പടിലദ്ധലോകുത്തരമഗ്ഗസ്സ ഭിക്ഖുനോ ‘‘മേഥുനം പടിസേവിസ്സാമീ’’തി ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി സബ്ബസോ അകുപ്പധമ്മത്താ, പുഥുജ്ജനാനം സമാപത്തിലാഭീനമ്പി കേനചി കാരണേന ഉപ്പജ്ജതി കുപ്പധമ്മത്താതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘ന ഹി തംസമാപന്നോ’’തി ലോകുത്തരാവ പടിക്ഖിത്താതി വേദിതബ്ബം.

അത്ഥി ദിന്നന്തി ഏത്ഥ ദിന്നന്തി ദാനചേതനാ അധിപ്പേതാ, തസ്സ ദിന്നസ്സ ഫലം അത്ഥീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ അത്ഥി യിട്ഠന്തി ഏത്ഥാപി. ആദി-സദ്ദേന ഹുതാദീനം സങ്ഗഹോ. തത്ഥ യിട്ഠന്തി മഹായാഗോ സബ്ബസാധാരണം മഹാദാനമേവ. ഹുതന്തി പഹോനകസക്കാരോ, അത്തനോ വാ ഹോതു, പരേസം വാ ദസ അകുസലകമ്മപഥാ, സബ്ബേപി വാ അകുസലാ ധമ്മാ അനത്ഥുപ്പാദനതോ ന സകം കമ്മം നാമ, തബ്ബിപരീതാ കുസലാ ധമ്മാ സകം നാമ, തദുഭയമ്പി വാ കുസലാകുസലം കമ്മസ്സകോമ്ഹീതിആദിവചനതോ സതി സംസാരപ്പവത്തിയം അധിമുച്ചനട്ഠേന സത്താനം സകന്തി ഏവം കമ്മസ്സകതായ സകഭാവേ അത്തനോ സന്തകതായ ഉപ്പജ്ജനകഞാണം കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണം, ഉപലക്ഖണമത്തഞ്ചേതം. സാസനനിസ്സിതാ പന സബ്ബാപി വട്ടഗാമിനികുസലപഞ്ഞാ കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണേ പവിട്ഠാ. സാസനനിസ്സിതാ ഹി വിവട്ടഗാമിനീ സബ്ബാപി പഞ്ഞാ ‘‘സച്ചാനുലോമികഞാണ’’ന്തി വുച്ചതി. സാ ഏവ ച അധിപഞ്ഞാ തദവസേസം സബ്ബം കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണന്തി വേദിതബ്ബം, തേനേവ ഭഗവാ ‘‘കമ്മസ്സകതഞ്ഞാണം സച്ചാനുലോമികഞാണം മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം ഫലസമങ്ഗിസ്സ ഞാണ’’ന്തി സബ്ബമ്പി ഞാണചതുക്കേയേവ സങ്ഗഹേസി. തിലക്ഖണാകാരപരിച്ഛേദകം പന വിപസ്സനാഞാണന്തി ഇദം പന മഗ്ഗസ്സ ആസന്നപച്ചയതായ ഉക്കട്ഠവസേന വുത്തം. തദിതരാസഞ്ഹി രതനത്തയാനുസ്സരണാദിപഞ്ഞാനമ്പി മഗ്ഗഹേതുതായ അധിപഞ്ഞതാ സമാനാവാതി ഗഹേതബ്ബം.

സാജീവപദഭാജനീയവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

പച്ചക്ഖാനവിഭങ്ഗവണ്ണനാ

ദുബ്ബല്യേ ആവികതേതി യംനൂനാഹം ബുദ്ധം പച്ചക്ഖേയ്യന്തിആദിനാ ദുബ്ബലഭാവേ പകാസിതേ. മുഖാരുള്ഹതാതി ലോകജനാനം സത്തട്ഠാതിആദീസു മുഖാരുള്ഹഞായേനാതി അധിപ്പായോ. ദിരത്തതിരത്തന്തി (പാചി. ൫൨) ഏത്ഥ യഥാ അന്തരന്തരാ സഹസേയ്യാവസേന തിരത്തം അഗ്ഗഹേത്വാ നിരന്തരമേവ തിസ്സോ രത്തിയോ അനുപസമ്പന്നേന സദ്ധിം സഹസേയ്യായ അരുണുട്ഠാപനവസേന തിരത്തഗ്ഗഹണത്ഥം ‘‘ദിരത്തതിരത്ത’’ന്തി അബ്യവധാനേന വുത്തന്തി ദിരത്തഗ്ഗഹണസ്സ പയോജനമ്പി സക്കാ ഗഹേതും, ഏവമിധാപി ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാതി ഇമസ്സാപി ഗഹണസ്സ പയോജനമത്ഥേവാതി ദസ്സേതും യസ്മാ വാ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സാതിആദി വുത്തം.

ഇദാനി ദുബ്ബല്യം അനാവികത്വാതി ഇമസ്സ പുരിമപദസ്സേവ വിവരണഭാവം വിനാപി വിസും അത്ഥസബ്ഭാവം ദസ്സേതും അപിചാതിആദി വുത്തം. വിസേസാവിസേസന്തി ഏത്ഥ യേന വാക്യേന ദുബ്ബല്യാവികമ്മമേവ ഹോതി, ന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം, തത്ഥ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനദുബ്ബല്യാവികമ്മാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസേസോ ഹോതി. യേന പന വചനേന തദുഭയമ്പി ഹോതി, തത്ഥ നേവത്ഥി വിസേസോ അവിസേസോപി, തം വിസേസാവിസേസം. ‘‘കഠ കിച്ഛജീവനേ’’തി ധാതൂസു പഠിതത്താ വുത്തം ‘‘കിച്ഛജീവികപ്പത്തോ’’തി. ഉക്കണ്ഠനഞ്ഹി ഉക്കണ്ഠാ, തം ഇതോ ഗതോതി ഉക്കണ്ഠിതോ, കിച്ഛജീവികം പത്തോതി അത്ഥോ. ഉദ്ധം ഗതോ കണ്ഠോ ഏതിസ്സാതി ഉക്കണ്ഠാ, അനഭിരതിയാ വജേ നിരുദ്ധഗോഗണോ വിയ ഗമനമഗ്ഗം ഗവേസന്തോ പുഗ്ഗലോ ഉക്കണ്ഠോ ഹോതി, തം ഉക്കണ്ഠം. അനഭിരതിം ഇതോതിപി ഉക്കണ്ഠിതോതി അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ഉദ്ധം കണ്ഠം കത്വാ വിഹരമാനോ’’തി. സാ ച ഉക്കണ്ഠതാ വിക്ഖേപേനേവാതി വിക്ഖിത്തോതിആദി വുത്തം.

സമണഭാവതോതി ഉപസമ്പദതോ. ഭാവവികപ്പാകാരേനാതി ഭിക്ഖുഭാവതോ ചവിത്വാ യം യം ഗിഹിആദിഭാവം പത്തുകാമോ ‘‘അഹം അസ്സ’’ന്തി അത്തനോ ഭവനം വികപ്പേതി, തേന തേന ഗിഹിആദിആകാരേന, അത്തനോ ഭവനസ്സ വികപ്പനാകാരേനാതി അധിപ്പായോ.

൪൬. പാളിയം യദി പനാഹന്തി അഹം യദി ബുദ്ധം പച്ചക്ഖേയ്യം, സാധു വതസ്സാതി അത്ഥോ. അപാഹം, ഹന്ദാഹന്തി ഏത്ഥാപി വുത്തനയേനേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘ഹോതി മേ ബുദ്ധം പച്ചക്ഖേയ്യ’’ന്തി മമ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി വദതി.

൫൦. ന രമാമീതി പബ്ബജ്ജായ ദുക്ഖബഹുലതായ സുഖാഭാവം ദസ്സേതി. നാഭിരമാമീതി പബ്ബജ്ജായ വിജ്ജമാനേപി അനവജ്ജസുഖേ അത്തനോ അഭിരതിഅഭാവം ദസ്സേതി.

൫൧. തേനേവ വചീഭേദേനാതി വചീഭേദം കത്വാപി അഞ്ഞേന കായപ്പയോഗേന വിഞ്ഞാപനം നിവത്തേതി. അയം സാസനം ജഹിതുകാമോതിആദിനാ ഭാസാകോസല്ലാഭാവേന സബ്ബസോ പദത്ഥാവബോധാഭാവേപി ‘‘അയം അത്തനോ പബ്ബജിതഭാവം ജഹിതുകാമോ ഇമം വാക്യഭേദം കരോതീ’’തി ഏത്തകം അധിപ്പേതത്ഥമത്തം ചേപി സോ താവ ജാനാതി, പച്ചക്ഖാനമേവ ഹോതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ഏത്തകമത്തമ്പി ജാനാതീ’’തി. പദപച്ഛാഭട്ഠന്തി പദപരാവത്തി, മാഗധഭാസതോ അവസിട്ഠാ സബ്ബാപി ഭാസാ ‘‘മിലക്ഖഭാസാ’’തി വേദിതബ്ബാ. ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണന്തി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ രുഹനട്ഠാനഭൂതം ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണം.

ദൂതന്തി മുഖസാസനം. സാസനന്തി പണ്ണസാസനം, ഭിത്തിഥമ്ഭാദീസു അക്ഖരം വാ ഛിന്ദിത്വാ ദസ്സേതി. പച്ചക്ഖാതുകാമതാചിത്തേ ധരന്തേയേവ വചീഭേദസമുപ്പത്തിം സന്ധായ ‘‘ചിത്തസമ്പയുത്ത’’ന്തി വുത്തം, ചിത്തസമുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. നിയമിതാനിയമിതവസേന വിജാനനഭേദം ദസ്സേതുമാഹ യദി അയമേവ ജാനാതൂതിആദി. അയഞ്ച വിഭാഗോ വദതി വിഞ്ഞാപേതീതി ഏത്ഥ യസ്സ വദതി, തസ്സേവ വിജാനനം അധിപ്പേതന്തി ഇമിനാ വുത്തനയേന ലദ്ധോതി ദട്ഠബ്ബം, ന ഹേത്ഥ ഏകസ്സ വദതി അഞ്ഞസ്സ വിഞ്ഞാപേതീതി അയമത്ഥോ സമ്ഭവതി. ‘‘തേസു ഏകസ്മിം ജാനന്തേപീ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ദ്വേയേവ ജാനന്തു ഏകോ മാ ജാനാതൂ’’തി ഏവം ദ്വിന്നമ്പി ജനാനം നിയമേത്വാ ആരോചിതേപി തേസു ഏകസ്മിമ്പി ജാനന്തേ പച്ചക്ഖാനം ഹോതിയേവാതി ഗഹേതബ്ബം. പരിസങ്കമാനോതി ‘‘വാരേസ്സന്തീ’’തി ആസങ്കമാനോ. സമയഞ്ഞൂതി സാസനസങ്കേതഞ്ഞൂ, ഇധ പന അധിപ്പായമത്തജാനനേനാപി സമയഞ്ഞൂ നാമ ഹോതി, തേനാഹ ഉക്കണ്ഠിതോതിആദി. തസ്മാ ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീതിആദിഖേത്തപദാനം സബ്ബസോ അത്ഥം ഞത്വാപി സചേ ‘‘ഭിക്ഖുഭാവതോ ചവിതുകാമതായ ഏസ വദതീ’’തി അധിപ്പായം ന ജാനാതി, അപ്പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അത്ഥം പന അജാനിത്വാപി ‘‘ഉക്കണ്ഠിതോ വദതീ’’തി തം ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. സോതവിഞ്ഞാണവീഥിയാ സദ്ദമത്തഗ്ഗഹണമേവ, അത്ഥഗ്ഗഹണം പന മനോവിഞ്ഞാണവീഥിപരമ്പരായാതി ആഹ തങ്ഖണഞ്ഞേവാതിആദി.

൫൩. വണ്ണപട്ഠാനന്തി സത്ഥുഗുണവണ്ണപ്പകാസകം പകരണം. ഉപാലിഗാഥാസൂതി ഉപാലിസുത്തേ ഉപാലിഗഹപതിനാ ധീരസ്സ വിഗതമോഹസ്സാതിആദിനാ വുത്തഗാഥാസു. യഥാരുതന്തി പാളിയം വുത്തമേവാതി അത്ഥോ. അനന്തബുദ്ധീതിആദീനി വണ്ണപട്ഠാനേ ആഗതനാമാനി. ധീരന്തിആദീനി (മ. നി. ൨.൭൬) പന ഉപാലിഗാഥാസു. തത്ഥ ബോധി വുച്ചതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം, സാ ജാനനഹേതുത്താ പഞ്ഞാണം ഏതസ്സാതി ബോധിപഞ്ഞാണോ. സ്വാക്ഖാതം ധമ്മന്തിആദീസു ധമ്മ-സദ്ദോ സ്വാക്ഖാതാദിപദാനം ധമ്മവേവചനഭാവം ദസ്സേതും വുത്തോ. തസ്മാ സ്വാക്ഖാതം പച്ചക്ഖാമീതിആദിനാ വുത്തേയേവ വേവചനേന പച്ചക്ഖാനം നാമ ഹോതി. ധമ്മ-സദ്ദേന സഹ യോജേത്വാ വുത്തേ പന യഥാരുതവസേന പച്ചക്ഖാനന്തി വേദിതബ്ബം. സുപ്പടിപന്നം സങ്ഘന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. കുസലം ധമ്മന്തിആദീനിപി കുസലാ ധമ്മാ അകുസലാ ധമ്മാതിആദിധമ്മമേവ (ധ. സ. തികമാതികാ ൧) സന്ധായ വുത്തനാമാനി, ഇതരഥാ അകുസലധമ്മപച്ചക്ഖാനേ ദോസാഭാവപ്പസങ്ഗതോതി, തേനാഹ ചതുരാസീതിധമ്മക്ഖന്ധസഹസ്സേസൂതിആദി. പഠമപാരാജികന്തിആദിനാ സിക്ഖാപദാനംയേവ ഗഹണം വേദിതബ്ബം, ന ആപത്തീനം.

യസ്സ മൂലേനാതി യസ്സ സന്തികേ. ആചരിയവേവചനേസു യോ ഉപജ്ഝം അദത്വാ ആചരിയോവ ഹുത്വാ പബ്ബാജേസി, തം സന്ധായ ‘‘യോ മം പബ്ബാജേസീ’’തി വുത്തം. തസ്സ മൂലേനാതി തസ്സ സന്തികേ. ഓകല്ലകോതി ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖാതുരാനം കിസലൂഖസരീരവേസാനം ഗഹട്ഠമനുസ്സാനം അധിവചനം. മോളിബദ്ധോതി ബദ്ധകേസകലാപോ ഗഹട്ഠോ. കുമാരകോതി കുമാരാവത്ഥോ അതിവിയ ദഹരോ സാമണേരോ. ചേല്ലകോതി തതോ കിഞ്ചി മഹന്തോ. ചേടകോതി മജ്ഝിമോ. മോളിഗല്ലോതി മഹാസാമണേരോ. സമണുദ്ദേസോതി അവിസേസതോ സാമണേരാധിവചനം. അസുചിസങ്കസ്സരസമാചാരോതി അസുചി ഹുത്വാ ‘‘മയാ കതം പരേ ജാനന്തി നു ഖോ, ന നു ഖോ’’തി അത്തനാ, ‘‘അസുകേന നു ഖോ ഇദം കത’’ന്തി പരേഹി ച സങ്കായ സരിതബ്ബേന അനുസ്സരിതബ്ബേന സമാചാരേന യുത്തോ. സഞ്ജാതരാഗാദികചവരത്താ കസമ്ബുജാതോ. കോണ്ഠോതി ദുസ്സീലാധിവചനമേതം.

൫൪. തിഹേതുകപടിസന്ധികാതി അതിഖിപ്പം ജാനനസമത്ഥേ സന്ധായ വുത്തം, ന ദുഹേതുകാനം തത്ഥ അസമ്ഭവതോ. സഭാഗസ്സാതി പുരിസസ്സ. വിസഭാഗസ്സാതി മാതുഗാമസ്സ. പോത്ഥകരൂപസദിസസ്സാതി മത്തികാദീഹി കതരൂപസദിസസ്സ. ഗരുമേധസ്സാതി ആരമ്മണേസു ലഹുപ്പവത്തിയാ അഭാവതോ ദന്ധഗതികതായ ഗരുപഞ്ഞസ്സ, മന്ദപഞ്ഞസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

ഇദാനേത്ഥ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനവാരസ്സ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തനയാനം സമ്പിണ്ഡനത്ഥവസേന ഏവം വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ – തത്ഥ ഹി സാമഞ്ഞാ ചവിതുകാമോതിആദീഹി പദേഹി ചിത്തനിയമം ദസ്സേതി. ബുദ്ധന്തിആദീഹി പദേഹി ഖേത്തനിയമം, പച്ചക്ഖാമി ധാരേതീതി ഏതേന കാലനിയമം, വദതീതി ഇമിനാ പയോഗനിയമം, അലം മേ ബുദ്ധേന, കിം നു മേ, ന മമത്ഥോ, സുമുത്താഹന്തിആദീഹി അനാമട്ഠകാലവസേനപി പച്ചക്ഖാനം ഹോതീതി ദസ്സേതി, വിഞ്ഞാപേതീതി ഇമിനാ വിജാനനനിയമം, ഉമ്മത്തകോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതി ഉമ്മത്തകസ്സ സന്തികേതിആദീഹി പുഗ്ഗലനിയമം, സോ ച നപ്പടിവിജാനാതീതിആദീഹി വിജാനനനിയമാഭാവേന പച്ചക്ഖാനാഭാവം ദസ്സേതി, ദവായാതിആദീഹി ചിത്തനിയമാഭാവേന, സാവേതുകാമോ ന സാവേതീതി ഇമിനാ പയോഗനിയമാഭാവേന, അവിഞ്ഞുസ്സ സാവേതി വിഞ്ഞുസ്സ ന സാവേതീതി ഏതേഹി യം പുഗ്ഗലം ഉദ്ദിസ്സ സാവേതി, തസ്സേവ സവനേ സീസം ഏതി, നാഞ്ഞസ്സാതി. സബ്ബസോ വാ പന ന സാവേതി അപ്പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി സിക്ഖാതി ഇദം പന ചിത്താദിനിയമേനേവ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തസ്മാ ചിത്തഖേത്തകാലപയോഗപുഗ്ഗലവിജാനനവസേന സിക്ഖായ പച്ചക്ഖാനം ഞത്വാ തദഭാവേന അപ്പച്ചക്ഖാനം വേദിതബ്ബം.

കഥം? ഉപസമ്പന്നഭാവതോ ചവിതുകാമതാചിത്തേനേവ ഹി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന ദവാ വാ രവാ വാ ഭണന്തസ്സ. ഏവം ചിത്തവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. തഥാ ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീതിആദിനാ വുത്താനം ബുദ്ധാദീനം സബ്രഹ്മചാരിപരിയോസാനാനം ചതുദ്ദസന്നഞ്ചേവ ഗിഹീതി മം ധാരേഹീതിആദിനാ വുത്താനം ഗിഹിആദീനം അസക്യപുത്തിയപരിയോസാനാനം അട്ഠന്നഞ്ചാതി ഇമേസം ദ്വാവീസതിയാ ഖേത്തപദാനം യസ്സ കസ്സചി സവേവചനസ്സ വസേന തേസു യം കിഞ്ചി വത്തുകാമസ്സ യം കിഞ്ചി വദതോപി സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി. ഏവം ഖേത്തവസേന സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. തത്ഥ യദേതം ‘‘പച്ചക്ഖാമീതി ച മം ധാരേഹീതി ചാ’’തി വുത്തം വത്തമാനകാലവചനം, യാനി ച ‘‘അലം മേ ബുദ്ധേന, കിം നു മേ ബുദ്ധേന, ന മമത്ഥോ ബുദ്ധേന, സുമുത്താഹം ബുദ്ധേനാ’’തിആദിനാ നയേന ആഖ്യാതവസേന കാലം അനാമസിത്വാ പുരിമേഹി ചുദ്ദസഹി പദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ വുത്താനി അലം മേതിആദീനി ചത്താരി പദാനി, തേസംയേവ ച സവേവചനാനം വസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന പന ‘‘പച്ചക്ഖാസി’’ന്തി വാ, ‘‘പച്ചക്ഖിസ്സ’’ന്തി വാ, ‘‘മം ധാരേസീ’’തി വാ, ‘‘മം ധാരേസ്സസീ’’തി വാ, ‘‘യംനൂന പച്ചക്ഖേയ്യ’’ന്തി വാതിആദീനി അതീതാനാഗതപരികപ്പവചനാനി ഭണന്തസ്സ. ഏവം വത്തമാനകാലവസേന ചേവ അനാമട്ഠകാലവസേന ച പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. പയോഗോ പന ദുവിധോ കായികോ വാചസികോ, തത്ഥ ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാമീതിആദിനാ നയേന യായ കായചി ഭാസായ വചീഭേദം കത്വാ വാചസികപയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന അക്ഖരലിഖനം വാ ഹത്ഥമുദ്ദാദിദസ്സനം വാ കായപയോഗം കരോന്തസ്സ. ഏവം വാചസികപയോഗേനേവ പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന.

പുഗ്ഗലോ പന ദുവിധോ യോ ച പച്ചക്ഖാതി, യസ്സ ച പച്ചക്ഖാതി, തത്ഥ യോ പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ ഉമ്മത്തകഖിത്തചിത്തവേദനട്ടാനം അഞ്ഞതരോ ന ഹോതി, യസ്സ പന പച്ചക്ഖാതി, സോ സചേ മനുസ്സജാതികോ ഹോതി, ന ച ഉമ്മത്തകാദീനം അഞ്ഞതരോ സമ്മുഖീഭൂതോ ച, സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി. ന ഹി അസമ്മുഖീഭൂതസ്സ ദൂതേന വാ പണ്ണേന വാ ആരോചനം രുഹതി. ഏവം യഥാവുത്തപുഗ്ഗലവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. വിജാനനമ്പി നിയമിതാനിയമിതവസേന ദുവിധം. തത്ഥ യസ്സ യേസം വാ നിയമേത്വാ ഇമസ്സ ഇമേസം വാ ആരോചേമീതി വദതി, സചേ തേ യഥാ പകതിയാ ലോകേ മനുസ്സാ വചനം സുത്വാ ആവജ്ജനസമയേ ജാനന്തി, ഏവം തസ്സ വചനാനന്തരമേവ ‘‘അയം ഉക്കണ്ഠിതോ’’തി വാ, ‘‘ഗിഹിഭാവം പത്ഥയതീ’’തി വാ യേന കേനചി ആകാരേന മനുസ്സജാതികോ വചനത്ഥം ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി സിക്ഖാ. അഥ അപരഭാഗേ ‘‘കിം ഇമിനാ വുത്ത’’ന്തി ചിന്തേത്വാ ജാനന്തി, അഞ്ഞേ വാ ജാനന്തി, അപ്പച്ചക്ഖാതാവ ഹോതി. അനിയമേത്വാ ആരോചേന്തസ്സ പന സചേ വുത്തനയേന യോ കോചി മനുസ്സജാതികോ വചനത്ഥം ജാനാതി, പച്ചക്ഖാതാ ഹോതി സിക്ഖാ, ഏവം ജാനനവസേന പച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന തദഭാവേന. ഇതി ഇമേസം വുത്തപ്പകാരാനം ചിത്താദീനം വസേനേവ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനം ഹോതി, ന അഞ്ഞഥാതി ദട്ഠബ്ബം.

സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

മൂലപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

൫൫. ഇതോ പട്ഠായാതി ദുട്ഠുല്ലപദതോ പട്ഠായ. മേഥുനധമ്മോ യഥാ സരൂപേനേവ ദുട്ഠുല്ലം, ഏവം ദസ്സനാദിദുട്ഠുല്ലധമ്മപരിവാരത്താപി ദുട്ഠുല്ലന്തി ദസ്സേതും യസ്മാതിആദി വുത്തം. അവസ്സുതാനന്തി മേഥുനരാഗേന തിന്താനം. പരിയുട്ഠിതാനന്തി മേഥുനരാഗേന അഭിഭൂതചിത്താനം. മേഥുന-സദ്ദസ്സ സദിസസദ്ദപഅയായത്താ വുത്തം ‘‘സദിസാന’’ന്തി, രത്തതാദീഹി സദിസാനന്തി അത്ഥോ. ഇദഞ്ച യേഭുയ്യതോ വുത്തം ഉഭോസു അഞ്ഞതരസ്സ രാഗാഭാവേപി ഇതരസ്സ മേഥുനസേവനസംസിദ്ധിതോ. മേഥുന-സദ്ദോ വാ ഉഭയസദ്ദപഅയായോ, മേഥുനം യുഗളം യമകം ഉഭയന്തി ഹി അത്ഥതോ ഏകം, തേനാഹ ‘‘ഉഭിന്നം രത്താന’’ന്തി. ‘‘ദ്വയംദ്വയസമാപത്തീ’’തി ഹി പാളിയമ്പി വുത്തം. നിമിത്തേനാതി ഭുമ്മത്ഥേ കരണവചനം, ഇത്ഥിനിമിത്തേ അത്തനോ നിമിത്തം പവേസേതീതി അത്ഥോ. നിമിത്തം അങ്ഗജാതന്തി അത്ഥതോ ഏകം. തിലഫലന്തി സാസപമത്തം തിലബീജം അധിപ്പേതം, ന കോസസഹിതം ഫലന്തി ആഹ ‘‘തിലബീജമത്തമ്പീ’’തി. അല്ലോകാസേതി സഭാവേന പിഹിതസ്സ നിമിത്തസ്സ പകതിവാതേന അസമ്ഫുട്ഠേ തിന്തപ്പദേസേ. താദിസോ പദേസോ സചേപി കേനചി വാതാദിവികാരേന സുക്ഖതി, തഥാപി അനല്ലോകാസോതി ഉപക്കമതോ പാരാജികമേവ.

വേമജ്ഝന്തി യഥാ ചത്താരി പസ്സാനി അഫുസന്തോ പവേസേതി, ഏവം കതവിവരസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തസ്സ അബ്ഭന്തരതലം വുച്ചതി. പുരിസനിമിത്തേ പന മജ്ഝന്തി അഗ്ഗകോടിം സന്ധായ വദതി. ഉപരീതി മജ്ഝിമപബ്ബേന സമിഞ്ജിത്വാ പവേസിയമാനസ്സ അങ്ഗജാതസ്സ സമിഞ്ജിതങ്ഗുലിയാ മജ്ഝിമപബ്ബപിട്ഠിസദിസഅഗ്ഗകോടിയേവ. ഹേട്ഠാ പവേസേന്തോതി ഇത്ഥിനിമിത്തസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേന ഛുപിയമാനം പവേസേന്തോ, യഥാ ഇത്ഥിനിമിത്തസ്സ അല്ലോകാസം ഹേട്ഠിമതലം തിലബീജമത്തമ്പി അത്തനോ നിമിത്തേന ഛുപതി, ഏവം പവേസേന്തോതി അത്ഥോ. ഛുപനമേവ ഹേത്ഥ പവേസനം, ഏവം സേസേസുപി. മജ്ഝേന പവേസേന്തോതി അബ്ഭന്തരതലേന ഛുപിയമാനം പവേസേന്തോ, യഥാ അബ്ഭന്തരതലം ഛുപതി, ഏവം പവേസേന്തോതി അത്ഥോ. കത്ഥചി അച്ഛുപന്തം പവേസേത്വാ ആകാസഗതമേവ നീഹരന്തസ്സ നത്ഥി പാരാജികം, ദുക്കടം പന ഹോതി ഛിന്നസീസവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൭൩) വിയ. മജ്ഝേനേവ ഛുപന്തം പവേസേന്തോതി അഗ്ഗകോടിയാ ഛുപന്തം പവേസേന്തോ. മജ്ഝിമപബ്ബപിട്ഠിയാ സങ്കോചേത്വാതി നിമിത്തം അത്തനോ മജ്ഝിമപബ്ബപിട്ഠിയാ സമിഞ്ജിത്വാ ഉപരിഭാഗേന ഛുപന്തം പവേസേന്തോപി. കിം വിയ? സമിഞ്ജിതങ്ഗുലി വിയാതി യോജനാ. അഥ വാ മജ്ഝിമപബ്ബപിട്ഠിയാ സമിഞ്ജിതങ്ഗുലി വിയാതി സമ്ബന്ധോ, സമിഞ്ജിതങ്ഗുലിം വാ മജ്ഝിമപബ്ബപിട്ഠിയാ പവേസേന്തോ വിയാതിപി യോജേതബ്ബം. ഉപരിഭാഗേനാതി സങ്കോചിതസ്സ നിമിത്തസ്സ ഉപരികോടിയാ.

ഇദാനി പുരിസനിമിത്തസ്സ ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ഛസു ‘‘ഉപരീ’’തി വുത്തസ്സ ഛട്ഠസ്സ ഠാനസ്സ വസേന വിസും ചത്താരി പസ്സാനി ഗഹേത്വാ പുരിസനിമിത്തേ ദസട്ഠാനഭേദം ദസ്സേന്തോ തത്ഥാതിആദിമാഹ. ഹേട്ഠാ പന അഗഹിതഗ്ഗഹണവസേന ഛ ഠാനാനി വുത്താനി. തുലാദണ്ഡസദിസം പവേസേന്തസ്സാപീതി അസമിഞ്ജിത്വാ ഉജുകം പവേസേന്തസ്സ. ചമ്മഖീലന്തി ഏളകാദീനം ഗീവായ വിയ നിമിത്തേ ജാതം ചമ്മങ്കുരം, ‘‘ഉണ്ണിഗണ്ഡോ’’തിപി വദന്തി. ‘‘ഉപഹതകായപ്പസാദ’’ന്തി അവത്വാ നട്ഠകായപ്പസാദന്തി വചനേന ഉപാദിന്നഭാവേ സതി കേനചി പച്ചയേന ഉപഹതേപി കായപ്പസാദേ ഉപഹതിന്ദ്രിയവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൭൩) വിയ പാരാജികമേവാതി ദസ്സേതി. ഇത്ഥിനിമിത്തസ്സ പന നട്ഠേപി ഉപാദിന്നഭാവേ സതി മതസരീരേ വിയ പാരാജികക്ഖേത്തതാ ന വിജഹതീതി വേദിതബ്ബാ. മേഥുനസ്സാദേനാതി ഇദം കായസംസഗ്ഗരാഗേ സതി സങ്ഘാദിസേസോ ഹോതീതി വുത്തം. ബീജാനീതി അണ്ഡാനി.

മുഖം അപിധായാതി പമാദേന സമുപ്പന്നമ്പി ഹാസം ബീജനിയാ പടിച്ഛാദനമ്പി അകത്വാ നിസീദനം അഗാരവന്തി വുത്തം. അഥ വാ അപിധായാതി പിദഹിത്വാ, ബീജനിയാ മുഖം പടിച്ഛാദേത്വാ ഹസമാനേന ന നിസീദിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. ദന്തവിദംസകന്തി ദന്തേ ദസ്സേത്വാ. ഗബ്ഭിതേനാതി ‘‘അയുത്തകഥാ’’തി സങ്കോചം അനാപജ്ജന്തേന, നിരവസേസാധിപ്പായകഥനേ സഞ്ജാതുസ്സാഹേനാതി അത്ഥോ.

അനുപഞ്ഞത്തിവണ്ണനാ

പാരാജികവത്ഥുഭൂതാതി യേസം തീസു മഗ്ഗേസു തിലബീജമത്തമ്പി നിമിത്തസ്സ പവേസോകാസോ ഹോതി, തേ ഇത്ഥിപുരിസാദിഭേദാ സബ്ബേ സങ്ഗയ്ഹന്തി, ന ഇതരേ. ഇധ പന തിരച്ഛാനഗതായാതി-പാളിപദാനുരൂപതോ ന സബ്ബാതിആദിനാ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന വുത്തം. ഗോനസാതി സപ്പവിസേസാ, യേസം പിട്ഠീസു മഹന്തമഹന്താനി മണ്ഡലാനി ഹോന്തി. കച്ഛപമണ്ഡൂകാനം ചതുപ്പദത്തേപി ഓദകതാസാമഞ്ഞേന അപദേഹി സഹ ഗഹണം. മുഖസണ്ഠാനന്തി ഓട്ഠചമ്മസണ്ഠാനം. വണസങ്ഖേപന്തി വണസങ്ഗഹം. വണേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച ‘‘അമഗ്ഗേന അമഗ്ഗം പവേസേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൬൬) ഇമസ്സ സുത്തസ്സ വസേന വേദിതബ്ബം. മങ്ഗുസാതി നകുലാ. ഏതമേവ ഹി അത്ഥന്തി യോ നം അജ്ഝാപജ്ജതി, തം പരാജേതീതി ഇമമത്ഥം വുത്താനംയേവ പാരാജികാദിസദ്ദാനം നിബ്ബചനപ്പസങ്ഗേ ഇമിസ്സാ പരിവാരഗാഥായ പവത്തത്താ. ഭട്ഠോതി സാസനതോ പരിഹീനോ. നിരങ്കതോതി നിരാകതോ. ഏതന്തി ആപത്തിരൂപം പാരാജികം. ഛിന്നോതി അന്തരാഖണ്ഡിതോ.

പകതത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി ഏത്ഥ പകതത്താ നാമ പാരാജികം അനാപന്നാ അനുക്ഖിത്താ ച. കേചി പന ‘‘പകതത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏകതോ കത്തബ്ബത്താതി അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ പകതത്തഭൂതേഹി അലജ്ജീഹിപി സദ്ധിം ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മകരണേ ദോസോ നത്ഥീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം, ഇമിനാ വചനേന തസ്സ അത്ഥസ്സ അസിജ്ഝനതോ. യദി ഹി സങ്ഘകമ്മം കരീയതി, പകതത്തേഹേവ കരീയതി, ന അപകതത്തേഹീതി ഏവം അപകതത്തേഹി സഹസംവാസപടിക്ഖേപപരം ഇദം വചനം, ന പന പകതത്തേഹി സബ്ബേഹി അലജ്ജീആദീഹി ഏകതോ സങ്ഘകമ്മം കത്തബ്ബമേവാതി. ഏവം സംവാസവിധാനപരം പകതത്തേസുപി സഭാഗാപത്തിം ആപന്നേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അലജ്ജീഹി ച സദ്ധിം ഏകതോ കമ്മകരണസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ. വുത്തഞ്ഹി ‘‘സചേ സബ്ബോ സങ്ഘോ സഭാഗാപത്തിയാ സതി വുത്തവിധിം അകത്വാ ഉപോസഥം കരോതി, വുത്തനയേനേവ സബ്ബോ സങ്ഘോ ആപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തിആദി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. നിദാനവണ്ണനാ). ‘‘യത്ഥ ആമിസപരിഭോഗോ വട്ടതി, ധമ്മപരിഭോഗോപി തത്ഥ വട്ടതീ’’തി അലജ്ജീഹി സഹ പരിഭോഗോ ച അട്ഠകഥായം പടിക്ഖിത്തോ ഏകതോ കമ്മകരണസ്സാപി ധമ്മപരിഭോഗത്താ. തസ്മാ യഥാ ഹി പാളിയം പാരാജികാപത്തിആപജ്ജനകപുഗ്ഗലനിയമത്ഥം യ്വായം ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന…പേ… ഉപസമ്പന്നോ, അയം ഇമസ്മിം അത്ഥേ അധിപ്പേതോ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം വചനേ സബ്ബേപി ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേന ഉപസമ്പന്നാ പാരാജികാപജ്ജനകപുഗ്ഗലായേവാതി നിയമോ ന സിജ്ഝതി പാരാജികാനാപജ്ജനകാനമ്പി സേക്ഖാദീനം സമ്ഭവാ, അഥ ഖോ ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മേന ഉപസമ്പന്നേസുയേവ പാരാജികാപത്തിആപജ്ജനകാ അലജ്ജീ ബാലപുഥുജ്ജനാ ലബ്ഭന്തി, ന പന ഏഹിഭിക്ഖുആദീസൂതി ഏവം നിയമോ സിജ്ഝതി, ഏവമിധാപി പകതത്തേസുയേവ ഏകതോ കമ്മകരണാരഹാ അനാപത്തികാ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകാ സിക്ഖാകാമാ ഉപലബ്ഭന്തി, ന അപകതത്തേസൂതി ഏവമേവ നിയമോ സിജ്ഝതി അപകതത്താനം ഗണപൂരണത്താഭാവേന അസംവാസികത്തനിയമതോ. അലജ്ജിനോ പന ഗണപൂരകാ ഹുത്വാ കമ്മസ്സ സാധനതോ അസംവാസികേസു ന ഗഹിതാ കത്തബ്ബവിധിം അകത്വാ തേഹി സഹ മദ്ദിത്വാ കമ്മം കരോന്താനം ആപത്തി അലജ്ജിതാ ച ന വിഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഏകോ അലജ്ജീ അലജ്ജീസതമ്പി കരോതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൫) ഹി വുത്തം, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘സബ്ബേപി ലജ്ജിനോ ഏതേസു കമ്മാദീസു സഹ വസന്തീ’’തിആദി. അയഞ്ചത്ഥോ ഉപരി വിത്ഥാരതോ ആവി ഭവിസ്സതി.

തഥാതി സീമാപരിച്ഛിന്നേഹീതിആദിം പരാമസതി. ഏകതോ വന്ദനഭുഞ്ജനഗാമപ്പവേസനവത്താപടിവത്തകരണഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാസജ്ഝായകരണാദിസാമഗ്ഗികിരിയാവസേന ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദസിക്ഖനം സമസിക്ഖതാ നാമ, തഞ്ച ലജ്ജീഹേവ സമം സിക്ഖിതബ്ബം, ന അലജ്ജീഹീതി ദസ്സേതും ‘‘പഞ്ഞത്തം പന…പേ… സമസിക്ഖതാ നാമാ’’തി വുത്തം. തത്ഥ അനതിക്കമനവസേന ഉഗ്ഗഹപരിപുച്ഛാദിവസേന ച ലജ്ജീപുഗ്ഗലേഹി സമം ഏകതോ സിക്ഖിതബ്ബാ സമസിക്ഖാതി സിക്ഖാപദാനി വുത്താനി, താസം സമസിക്ഖനം യഥാവുത്തനയേന ലജ്ജീഹി സിക്ഖിതബ്ബഭാവോ സമസിക്ഖതാ നാമാതി അധിപ്പായോ. യഥാവുത്തേസു ഏകകമ്മാദീസു അലജ്ജീനം ലജ്ജിധമ്മേ അനോക്കന്തേ ലജ്ജീഹി സഹ സംവാസോ നത്ഥി, തതോ ബഹിയേവ തേ സന്ദിസ്സന്തീതി ആഹ സബ്ബേപി ലജ്ജിനോതിആദി.

൫൬. യം തം വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. വത്ഥുമേവ ന ഹോതീതി സുവണ്ണാദീഹി കതഇത്ഥിരൂപാനം അങ്ഗജാതേസുപി നിമിത്തവോഹാരദസ്സനതോ തത്ഥ പാരാജികാസങ്കാനിവത്തനത്ഥം വുത്തം. തേനേവ വിനീതവത്ഥൂസു ലേപചിത്താദിവത്ഥൂസു സഞ്ജാതകുക്കുച്ചസ്സ പാരാജികേന അനാപത്തി വുത്താ.

പഠമചതുക്കവണ്ണനാ

൫൭. അസ്സാതി ആഖ്യാതപദന്തി തസ്സ അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഹോതീ’’തി ആഹ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ, ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി. ദുതിയേ അത്ഥവികപ്പേ ‘‘ഹോതീ’’തി ഇദം വചനസേസോ.

൫൮. സാദിയന്തസ്സേവാതി ഏത്ഥ സാദിയനം നാമ സേവേതുകാമതാചിത്തസ്സ ഉപ്പാദനമേവാതി ആഹ ‘‘പടിസേവനചിത്തസമങ്ഗിസ്സാ’’തി. പടിപക്ഖന്തി അനിട്ഠം അഹിതം. ‘‘ഭിക്ഖൂനം പച്ചത്ഥികാ ഭിക്ഖുപച്ചത്ഥികാ’’തി വുത്തേ ഉപരി വുച്ചമാനാ രാജപച്ചത്ഥികാദയോപി ഇധേവ പവിസന്തീതി തം നിവത്തനത്ഥം ഭിക്ഖൂ ഏവ പച്ചത്ഥികാതി രാജപച്ചത്ഥികാനുരൂപേന അത്ഥോ ദസ്സിതോ. തസ്മിം ഖണേതി പവേസനക്ഖണേ. അഗ്ഗതോ ഹി യാവ മൂലാ പവേസനകിരിയായ വത്തമാനകാലോ പവേസനക്ഖണോ നാമ. പവിട്ഠകാലേതി അങ്ഗജാതസ്സ യത്തകം ഠാനം പവേസനാരഹം, തത്തകം അനവസേസതോ പവിട്ഠകാലേ, പവേസനകിരിയായ നിട്ഠിതക്ഖണേതി അത്ഥോ. ഏവം പവിട്ഠസ്സ ഉദ്ധരണാരമ്ഭതോ അന്തരാ ഠിതകാലേ ഠിതം അങ്ഗജാതം, തസ്സ ഠിതി വാ ഠിതം നാമ, അട്ഠകഥായം പന മാതുഗാമസ്സ സുക്കവിസ്സട്ഠിം പത്വാ സബ്ബഥാ വായാമതോ ഓരമിത്വാ ഠിതകാലം സന്ധായ ‘‘സുക്കവിസ്സട്ഠിസമയേ’’തി വുത്തം, തദുഭയമ്പി ഠിതമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ഉദ്ധരണം നാമ യാവ അഗ്ഗാ നീഹരണകിരിയായ വത്തമാനകാലോതി ആഹ ‘‘നീഹരണകാലേ പടിസേവനചിത്തം ഉപട്ഠാപേതീ’’തി.

ഏത്ഥ ച യസ്മാ പരേഹി ഉപക്കമിയമാനസ്സ അങ്ഗജാതാദികായചലനസ്സ വിജ്ജമാനത്താ സേവനചിത്തേ ഉപട്ഠിതമത്തേ തസ്മിം ഖണേ ചിത്തജരൂപേന സഞ്ജായമാനം അങ്ഗജാതാദിചലനം ഇമിനാ സേവനചിത്തേന ഉപ്പാദിതമേവ ഹോതി. അപിച സേവനചിത്തേ ഉപ്പന്നേ പരേഹി അനുപക്കമിയമാനസ്സാപി അങ്ഗജാതേ ചലനം ഹോതേവ, തഞ്ച തേന കതം നാമ ഹോതി, തസ്മാ കായചിത്തതോ സമുട്ഠിതം പാരാജികാപത്തിം സോ ആപജ്ജതിയേവ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലികാ (പാചി. ൬൫൭-൬൫൮) വിയ. തത്ഥാപി ഹി ‘‘അധക്ഖകം ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലം ആമസനം വാ…പേ… പടിപീളനം വാ സാദിയേയ്യാ’’തി (പാചി. ൬൫൭) സാദിയനമത്തേയേവ ആപത്തി വുത്താ, ഭിക്ഖുനോ കായസംസഗ്ഗേ പന ‘‘കായസംസഗ്ഗം സമാപജ്ജേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൨൭൦) അത്തനോ ഉപക്കമസ്സ ആപത്തിനിമിത്തഭാവേന വുത്തത്താ ഇത്ഥിയാ ഫുസിയമാനസ്സ കായസംസഗ്ഗരാഗേ ച ഇത്ഥിയാ സഞ്ജനിതകായചലനേ ച വിജ്ജമാനേപി അത്തനോ പയോഗാഭാവേന അനാപത്തിയേവ വുത്താതി ഗഹേതബ്ബം. കേചി പന ‘‘പഠമസങ്ഘാദിസേസവിസയേപി പരേഹി ബലക്കാരേന ഹത്ഥാദീഹി ഉപക്കമിയമാനസ്സ മോചനസ്സാദോ ച ഉപ്പജ്ജതി, തേന ച അസുചിമ്ഹി മുത്തേ സങ്ഘാദിസേസോ, അമുത്തേ ഥുല്ലച്ചയം ഏവാ’’തി വദന്തി. അങ്ഗാരകാസുന്തി അങ്ഗാരരാസിം, അങ്ഗാരപുണ്ണാവാടം വാ. ഇത്ഥിയാ ഉപക്കമിയമാനേ അസാദിയനം നാമ ന സബ്ബേസം വിസയോതി ആഹ ഇമഞ്ഹീതിആദി. ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹീതി രാഗദോസമോഹജാതിജരാമരണസോകപരിദേവദുക്ഖദോമനസ്സുപായാസസങ്ഖാതേഹി ഏകാദസഗ്ഗീഹി. അസ്സാതി അസാദിയന്തസ്സ. ചതുക്കം നീഹരിത്വാ ഠപേസീതി ഏത്ഥ ഏകപുഗ്ഗലവിസയതായ ഏകോപി അനാപത്തിവാരോ പവേസനപവിട്ഠഠിതഉദ്ധരണസങ്ഖആതാനം ചതുന്നം പദാനം വസേന ‘‘ചതുക്ക’’ന്തി വുത്തോ. പഠമചതുക്കകഥാതി ഏത്ഥ പന അനാപത്തിവാരേന സദ്ധിം പഞ്ചന്നം വാരാനം വുത്തനയേന ‘‘പഞ്ച ചതുക്കാ’’തി വത്തബ്ബേപി ഏകമഗ്ഗവിസയതായ തേസം ഏകത്തം ആരോപേത്വാ പഠമചതുക്കതാ വുത്താ. തേനേവ വക്ഖതി തിണ്ണം മഗ്ഗാനം വസേന തീണി സുദ്ധികചതുക്കാനീതിആദി.

ഏകൂനസത്തതിദ്വിസതചതുക്കകഥാവണ്ണനാ

൫൯-൬൦. മത്തന്തി സുരാദീഹി മത്തം. അക്ഖായിതനിമിത്താ ഇധ ഉത്തരപദലോപേന അക്ഖായിതസദ്ദേന വുത്താതി ആഹ ‘‘അക്ഖായിതനിമിത്ത’’ന്തി. ജാഗരന്തിന്തിആദി വിസേസനരഹിതത്താ ‘‘സുദ്ധികചതുക്കാനീ’’തി വുത്തം. സമാനാചരിയകാഥേരാതി ഏകാചരിയസ്സ ഉദ്ദേസന്തേവാസികാ. ഗങ്ഗായ അപരഭാഗോ അപരഗങ്ഗം. വതരേതി ഗരഹത്ഥേ നിപാതോ. ഏവം വിനയഗരുകാനന്തി ഇമിനാ ഉപരി ഉപതിസ്സത്ഥേരേന വുച്ചമാനവിനിച്ഛയസ്സ ഗരുകരണീയതായ കാരണം വുത്തം. സബ്ബം പരിയാദിയിത്വാതി സബ്ബം പാരാജികഖേത്തം അനവസേസതോ ഗഹേത്വാ. യദി ഹി സാവസേസം കത്വാ പഞ്ഞപേയ്യ, അലജ്ജീനം തത്ഥ ലേസേന അജ്ഝാചാരസോതോ പവത്തതീതി ആഹ ‘‘സോതം ഛിന്ദിത്വാ’’തി. സഹസേയ്യാദിപണ്ണത്തിവജ്ജസിക്ഖാപദേസുയേവ (പാചി. ൪൯-൫൧) സാവസേസം കത്വാപി പഞ്ഞാപനം സമ്ഭവതി, ന ലോകവജ്ജേസൂതി ആഹ ഇദഞ്ഹീതിആദി. സഹസേയ്യസിക്ഖാപദേ ഹി (പാചി. ൪൯ ആദയോ) കിഞ്ചാപി യേഭുയ്യച്ഛന്നേ യേഭുയ്യപരിച്ഛന്നേ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദതോ പാചിത്തിയം ദസ്സിതം, ഉപഡ്ഢച്ഛന്നേ ഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നേ ദുക്കടം, തഥാപി സാവസേസത്താ പഞ്ഞത്തിയാ യേഭുയ്യച്ഛന്നഉപഡ്ഢപരിച്ഛന്നാദീസുപി അട്ഠകഥായം പാചിത്തിയമേവ ദസ്സിതം. ഇധ പന നിരവസേസത്താ പഞ്ഞത്തിയാ ഭഗവതാ ദസ്സിതം യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതനിമിത്തതോ ഹേട്ഠാ പാരാജികക്ഖേത്തം നത്ഥി, ഥുല്ലച്ചയാദിമേവ തത്ഥ ലബ്ഭതി.

ഉപതിസ്സത്ഥേരേന വുത്തസ്സേവ വിനിച്ഛയസ്സ അഞ്ഞമ്പി ഉപത്ഥമ്ഭകാരണം ദസ്സേന്തോ അപിചാതിആദിമാഹ. നിമിത്തേ അപ്പമത്തികാപി മംസരാജി സചേ അവസിട്ഠാ ഹോതി, തം യേഭുയ്യക്ഖായിതമേവ ഹോതി, തതോ പരം പന സബ്ബസോ ഖായിതേ നിമിത്തേ ദുക്കടമേവാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘തതോ പരം ഥുല്ലച്ചയം നത്ഥീ’’തി. കേചി പനേത്ഥ വച്ചമഗ്ഗാദിം ചത്താരോ കോട്ഠാസേ കത്വാ ‘‘തേസു ദ്വേ കോട്ഠാസേ അതിക്കമ്മ യാവ തതിയകോട്ഠാസസ്സ പരിയോസാനാ ഖായിതം യേഭുയ്യക്ഖായിതം നാമ, തതോ പരം ഥുല്ലച്ചയം നത്ഥി, യാവ ചതുത്ഥകോട്ഠാസസ്സ പരിയോസാനാ ഖായിതം, തമ്പി ദുക്കടവത്ഥുയേവാ’’തി ച വദന്തി, തം ന യുത്തം. മതസരീരസ്മിംയേവ വേദിതബ്ബന്തി മതം യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതന്തിആദിവചനതോ വുത്തം. യദിപി നിമിത്തന്തിആദി ജീവമാനകസരീരമേവ സന്ധായ വുത്തം തസ്സേവ അധികതത്താ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ) ‘‘ജീവമാനകസരീരസ്സ വുത്തപ്പകാരേ മഗ്ഗേ സചേപി തചാദീനി അനവസേസേത്വാ സബ്ബസോ ഛിന്നേ’’തിആദി വുത്തം. സബ്ബസോ ഖായിതന്തി നിമിത്തമംസം സബ്ബം ഛിന്നന്തി അത്ഥോ. നിമിത്തസണ്ഠാനന്തി ഛിന്നമംസസ്സ അന്തോ യാവ മുത്തവത്ഥികോസാ ഛിദ്ദാകാരോ അബ്ഭന്തരഛവിചമ്മമത്തോ ഇത്ഥിനിമിത്താകാരോ, തേനാഹ ‘‘പവേസനം ജായതീ’’തി. നിമിത്തസണ്ഠാനം പന അനവസേസേത്വാതി പവേസനാരഹഛിദ്ദാകാരേന ഠിതഅബ്ഭന്തരമംസാദിം അനവസേസേത്വാ. ഏതേന യാവ പവേസോ ലബ്ഭതി, താവ മഗ്ഗോയേവാതി ദസ്സേതി. നിമിത്തതോ പതിതായ മംസപേസിയാതി ഇദം നിമിത്തസണ്ഠാനവിരഹിതം അബ്ഭന്തരമംസഖണ്ഡം സന്ധായ വുത്തം. നിമിത്തസണ്ഠാനം അകോപേത്വാ സമന്തതോ ഛിന്ദിത്വാ ഉദ്ധടമംസപേസിയാ പന മതസരീരേ യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതനിമിത്തേ വിയ ഉപക്കമന്തസ്സ പാരാജികമേവ.

ഏവം ജീവമാനകമനുസ്സസരീരേ ലബ്ഭമാനവിസേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി മതസരീരേ ദസ്സേതും മതസരീരേ പനാതിആദിമാഹ. വത്ഥികോസേസൂതി പുരിസാനം അങ്ഗജാതകോസചമ്മേസു. ‘‘നവദ്വാരോ മഹാവണോ’’തിആദി (മി. പ. ൨.൬.൧) വചനതോ മനുസ്സാനം അക്ഖിനാസാദീനി വണസങ്ഖേപേന ഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്താനീതി തേസുപി ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം, ഏവം മനുസ്സാനം മതസരീരേപി, തേനാഹ മതേ അല്ലസരീരേതിആദി. തത്ഥ അല്ലസരീരേതി അകുഥിതം സന്ധായ വുത്തം. പാരാജികക്ഖേത്തേതി യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതമ്പി സന്ധായ വുത്തം. ഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്തേതി ഉപഡ്ഢക്ഖായിതാദിമ്പി സന്ധായ വുത്തം. ഏത്ഥ ച അക്ഖിനാസാദിഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്തേസു യേഭുയ്യേന അക്ഖായിതേസുപി ഥുല്ലച്ചയം, ഉപഡ്ഢക്ഖായിതാദീസു ദുക്കടന്തി വേദിതബ്ബം. സബ്ബേസമ്പീതി യഥാവുത്തഹത്ഥിആദീഹി അഞ്ഞേസം തിരച്ഛാനാനം സങ്ഗണ്ഹനത്ഥം വുത്തം. തിരച്ഛാനഗതാനം അക്ഖികണ്ണവണേസു ദുക്കടം പന അട്ഠകഥാപ്പമാണേന ഗഹേതബ്ബം, ‘‘അമഗ്ഗേന അമഗ്ഗം പവേസേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (പാരാ. ൬൬) ഹി സാമഞ്ഞതോ വുത്തം, ന പന മനുസ്സാനന്തി വിസേസേത്വാ. യദി ഹി മനുസ്സാനഞ്ഞേവ വണേസു ഥുല്ലച്ചയം സിയാ, ഹത്ഥിഅസ്സാദീനം നാസവത്ഥികോസേസുപി പടങ്ഗമുഖമണ്ഡൂകസ്സ മുഖസണ്ഠാനേപി ച വണസങ്ഖേപതോ ഥുല്ലച്ചയം ന വത്തബ്ബം സിയാ, വുത്തഞ്ച. തസ്മാ അട്ഠകഥാചരിയാ ഏവേത്ഥ പമാണം. മതാനം തിരച്ഛാനഗതാനന്തി മതകേന സമ്ബന്ധോ.

മേഥുനരാഗേന വത്ഥികോസം പവേസേന്തസ്സ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വത്ഥികോസം അപ്പവേസേന്തോ’’തി. മേഥുനരാഗോ ച നാമ കായസംസഗ്ഗരാഗം മോചനസ്സാദഞ്ച മുഞ്ചിത്വാ വിസും ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിയാ രാഗോ, സോ ച പുരിസാദീസുപി ഉപ്പജ്ജതി, തേന ച അപാരാജികക്ഖേത്തേ ഇത്ഥിസരീരേപി ഉപക്കമന്തസ്സ അസുചിമ്ഹി മുത്തേപി സങ്ഘാദിസേസോ ന ഹോതി, ഖേത്താനുരൂപം ഥുല്ലച്ചയദുക്കടമേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. അപ്പവേസേന്തോതി ഇമിനാ തീസു മഗ്ഗേസു പവേസനാധിപ്പായേ അസതിപി മേഥുനരാഗേന ബഹി ഘട്ടനം സമ്ഭവതീതി ദസ്സേതി, തേനേവ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം, ഇതരഥാ പവേസനാധിപ്പായേന ബഹി ഛുപന്തസ്സ മേഥുനസ്സ പുബ്ബപയോഗത്താ ദുക്കടമേവ വത്തബ്ബം സിയാ. നിമിത്തേന നിമിത്തം ഛുപതി ഥുല്ലച്ചയന്തി ഇദഞ്ച ‘‘ന ച, ഭിക്ഖവേ, രത്തചിത്തേന അങ്ഗജാതം ഛുപിതബ്ബം, യോ ഛുപേയ്യ, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി (മഹാവ. ൨൫൨) ഇമസ്സ ചമ്മക്ഖന്ധകേ ആഗതസ്സ സുത്തസ്സ വസേന വുത്തം. തത്ഥ ച കേസഞ്ചി അഞ്ഞഥാപി അത്ഥവികപ്പസ്സ ബീജം ദസ്സേന്തോ മഹാഅട്ഠകഥായം പനാതിആദിമാഹ. മുഖേനേവ ഛുപനം സന്ധായാതി ഓട്ഠജിവ്ഹാദിമുഖാവയവേന ഛുപനം സന്ധായ. ഓളാരികത്താതി അജ്ഝാചാരസ്സ ഥുല്ലത്താ. തം സന്ധായഭാസിതന്തി തം യഥാവുത്തസുത്തം. സുത്തഞ്ഹി അജ്ഝാചാരം സന്ധായ പടിച്ച വുത്തത്താ ‘‘സന്ധായഭാസിത’’ന്തി വുച്ചതി. സുട്ഠുസല്ലക്ഖേത്വാതി പിട്ഠിം അഭിരുഹന്താനം അങ്ഗജാതമുഖേനേവ നിമിത്തഛുപനസ്സ സമ്ഭവം മേഥുനരാഗീനഞ്ച അങ്ഗജാതേന ഛുപനസ്സേവ അനുരൂപതഞ്ച സുത്തേ ച ‘‘മുഖേനാ’’തി അവുത്തതഞ്ച അഞ്ഞഞ്ച നയം യഥാബലം സുട്ഠു സല്ലക്ഖേത്വാതി അത്ഥോ. സങ്ഘാദിസേസോതി മനുസ്സിത്ഥിം സന്ധായ വുത്തം. പസ്സാവമഗ്ഗന്തി ഇദം ചമ്മക്ഖന്ധകേ നിദാനവസേന വുത്തം. ഇതരമഗ്ഗദ്വയം പന നിമിത്തമുഖേന ഛുപന്തസ്സ വണസങ്ഖേപേന ഥുല്ലച്ചയമേവ. വുത്തനയേനേവാതി മേഥുനരാഗേനേവ. നിമിത്തമുഖേന പന വിനാ മേഥുനരാഗേന മനുസ്സിത്ഥിയാ വാ തിരച്ഛാനഗതിത്ഥിയാ വാ പസ്സാവമഗ്ഗം പകതിമുഖേന ഛുപന്തസ്സ ദുക്കടമേവ പകതിമുഖേന പകതിമുഖഛുപനേ വിയ, ഇതരഥാ തത്ഥാപി ഥുല്ലച്ചയേന ഭവിതബ്ബം, തഞ്ച ന യുത്തം ഖന്ധകസുത്തേപി തഥാ അവുത്തത്താ. കായസംസഗ്ഗരാഗേന ദുക്കടന്തി നിമിത്തമുഖേന വാ പകതിമുഖാദിം ഇതരകായേന വാ കായസംസഗ്ഗരാഗേന ഛുപന്തസ്സ ദുക്കടമേവ.

ഏത്ഥ ച കായസംസഗ്ഗരാഗേന ബഹിനിമിത്തേ ഉപക്കമതോ അജാനന്തസ്സേവ അങ്ഗജാതം യദി പാരാജികക്ഖേത്തം ഛുപതി, തത്ഥ കിം ഹോതീതി? കേചി താവ ‘‘മേഥുനരാഗസ്സ അഭാവാ മനുസ്സിത്ഥിയാ സങ്ഘാദിസേസോ, സേസേസു വത്ഥുവസേന ഥുല്ലച്ചയദുക്കടാനീ’’തി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന ‘‘പവേസനക്ഖണേ ഫസ്സസ്സ സാദിയനസമ്ഭവതോ ബലക്കാരേന ഉപക്കമനക്ഖണേ വിയ പാരാജികമേവാ’’തി വദന്തി, ഇദമേവ യുത്തതരം. മഗ്ഗത്തയതോ ഹി അഞ്ഞസ്മിം പദേസേയേവ കായസംസഗ്ഗാദിരാഗഭേദതോ ആപത്തിഭേദോ ലബ്ഭതി, ന മഗ്ഗത്തയേ. തത്ഥ പന യേന കേനചി ആകാരേന ഫസ്സസ്സ സാദിയനക്ഖണേ പാരാജികമേവ, തേനേവ പരോപക്കമേന പവേസനാദീസു രാഗഭേദം അനുദ്ധരിത്വാ സാദിയനമത്തേന പാരാജികം വുത്തം.

സന്ഥതചതുക്കഭേദകഥാവണ്ണനാ

൬൧-൨. പടിപന്നകസ്സാതി ആരദ്ധവിപസ്സകസ്സ. ഉപാദിന്നകന്തി കായിന്ദ്രിയം സന്ധായ വുത്തം. ഉപാദിന്നകേന ഫുസതീതി ഉപാദിന്നകസരീരേന ഫുസീയതീതി കമ്മസാധനേന അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. അഥ വാ ഏവം കരോന്തോ ഭിക്ഖു കിഞ്ചി ഉപാദിന്നകം ഉപാദിന്നകേന ന ഫുസതീതി അത്ഥോ. ലേസം ഓഡ്ഡേസ്സന്തീതി ലേസം ഠപേസ്സന്തി, പരികപ്പേസ്സന്തീതി അത്ഥോ. സന്ഥതാദിഭേദേഹി ഭിന്ദിത്വാതി സന്ഥതാദിവിസേസനേഹി വിസേസേത്വാ. സന്ഥതായാതി സമുദായേ ഏകദേസവോഹാരോ ദഡ്ഢസ്സ പടസ്സ ഛിദ്ദന്തിആദീസു വിയ. യഥാ ഹി പടസ്സ ഏകദേസോവ വത്ഥതോ ദഡ്ഢോതി വുച്ചതി, തം ഏകദേസവോഹാരം സമുദായേ പടേ ഉപചാരതോ ആരോപേത്വാ പുന തം സമുദായം ദഡ്ഢപ്പദേസസങ്ഖാതഛിദ്ദസമ്ബന്ധീഭാവേന ‘‘ദഡ്ഢസ്സ പടസ്സ ഛിദ്ദ’’ന്തി വോഹരന്തി, ഏവമിധാപി ഇത്ഥിയാ മഗ്ഗപ്പദേസവോഹാരം സമുദായഭൂതായ ഇത്ഥിയാ ആരോപേത്വാ പുന തം ഇത്ഥിം സന്ഥതമഗ്ഗസമ്ബന്ധിനിം കത്വാ സന്ഥതായ ഇത്ഥിയാ വച്ചമഗ്ഗേനാതിആദി വുത്തം. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൬൧-൬൨) പനേത്ഥ ‘‘ഏകദേസേ സമുദായവോഹാരോ’’തി വുത്തം, തം ന യുത്തം അവയവവോഹാരേന സമുദായസ്സേവ പതീയമാനത്താ. ഇതരഥാ ഹി സന്ഥതായ വച്ചമഗ്ഗേനാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗതാ മഗ്ഗസമ്ബന്ധിതാ ച ന സിയാ, ഏകദേസേ സമുദായോപചാരസ്സ പന ഏകദേസോവ അത്ഥോ സാഖായ ഛിജ്ജമാനായ രുക്ഖോ ഛിജ്ജതീതിആദീസു വിയ.

വത്ഥാദീനി മഗ്ഗസ്സ അന്തോ അപ്പവേസേത്വാ ബഹിയേവ വേഠനം സന്ധായ ‘‘പലിവേഠേത്വാ’’തി വുത്തം. സമുദായേ അവയവൂപചാരേനേവ ഭിക്ഖുപി സന്ഥതോ നാമാതിആദി വുത്തം. യത്തകേ പവിട്ഠേതി തിലബീജമത്തേ പവിട്ഠേ. അക്ഖിനാസാദീനം സന്ഥതത്തേപി യഥാവത്ഥുകമേവാതി ആഹ ഥുല്ലച്ചയക്ഖേത്തേ ഥുല്ലച്ചയന്തിആദി. ഖാണും ഘട്ടേന്തസ്സ ദുക്കടന്തി ഇത്ഥിനിമിത്തസ്സ അന്തോ ഖാണും പവേസേത്വാ സമതലം, അതിരിത്തം വാ ഠിതം ഖാണും സചേ ഘട്ടേതി, ഘട്ടേന്തസ്സ ദുക്കടം പവേസാഭാവതോ. സചേ പന ഈസകം അന്തോ അല്ലോകാസേ പവേസേത്വാ ഠിതം അനുപാദിന്നമേവ ഖാണുസീസം അങ്ഗജാതേന ഛുപതി, പാരാജികമേവ. തസ്സ തലന്തി വേളുനളാദികസ്സ അന്തോതലം. ബഹിദ്ധാ ഖാണുകേതി അന്തോ പവേസിതവേളുപബ്ബാദികസ്സ ബഹി നിക്ഖന്തസീസം സന്ധായ വുത്തം. യഥാ ച ഇത്ഥിനിമിത്തേതിആദീസു യഥാ ഇത്ഥിയാ പസ്സാവമഗ്ഗേ ഖാണും കത്വാ ഘട്ടനാദികം വുത്തം, ഏവം സബ്ബത്ഥ വച്ചമഗ്ഗാദീസുപി ലക്ഖണം വേദിതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

രാജപച്ചത്ഥികാദിചതുക്കഭേദകഥാവണ്ണനാ

൬൫. കേരാടികാതി വഞ്ചകാ. പഠമം ഇത്ഥിധുത്തമേവ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ഇതരധുത്തേപി സങ്ഗഹേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഇത്ഥിധുത്തസുരാധുത്താദയോ വാ’’തി വുത്തം.

ആപത്താനാപത്തിവാരവണ്ണനാ

൬൬. പടിഞ്ഞാതകരണം നത്ഥി സേവേതുകാമതാ മഗ്ഗേന മഗ്ഗപ്പടിപത്തീതി ദ്വിന്നം അങ്ഗാനം സിദ്ധത്താ. ദൂസിതസ്സ പന മഗ്ഗേന മഗ്ഗപ്പടിപത്തി ഏവമേകം അങ്ഗം സിദ്ധം, സേവേതുകാമതാസങ്ഖാതം സാദിയനം അസിദ്ധം. തസ്മാ സോ പുച്ഛിത്വാ ‘‘സാദിയി’’ന്തി വുത്തപടിഞ്ഞായ നാസേതബ്ബോ. തത്ഥേവാതി വേസാലിയം മഹാവനേ ഏവ. സബ്ബങ്ഗഗതന്തി സബ്ബകായഗതം. ‘‘ലോഹിതം വിയാ’’തി വുത്തത്താ കേസാദീനം വിനിമുത്തട്ഠാനേ സബ്ബത്ഥാതി ഗഹേതബ്ബം. നിച്ചമേവ ഉമ്മത്തകോ ഹോതീതി യസ്സ പിത്തകോസതോ പിത്തം ചലിത്വാ സബ്ബദാ ബഹി നിക്ഖന്തം ഹോതി, തം സന്ധായ വുത്തം. യസ്സ പന പിത്തം ചലിത്വാ പിത്തകോസേയേവ ഠിതം ഹോതി, കദാചി വാ നിക്ഖന്തം പുന നിക്ഖമതി, സോപി അന്തരന്തരാ സഞ്ഞം പടിലഭതി ഭേസജ്ജേന ച പകതിആരോഗ്യം പടിലഭതീതി വേദിതബ്ബം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

പകിണ്ണകന്തി വോമിസ്സകനയം. സമുട്ഠാനന്തി ഉപ്പത്തികാരണം. കിരിയാതിആദി നിദസ്സനമത്തം അകിരിയാദീനമ്പി സങ്ഗഹതോ. വേദനായ സഹ കുസലഞ്ച വേദിതബ്ബന്തി യോജേതബ്ബം. സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേനാതി സബ്ബേസം സിക്ഖാപദാനം സങ്ഗാഹകവസേന ‘‘കായോ വാചാ കായവാചാ കായചിത്തം വാചാചിത്തം കായവാചാചിത്ത’’ന്തി ഏവം വുത്താനി ഛ ആപത്തിസമുട്ഠാനാനി. സമുട്ഠാനാദയോ ഹി ആപത്തിയാ ഏവ ഹോന്തി, ന സിക്ഖാപദസ്സ. തംതംസിക്ഖാപദസ്സ നിയതആപത്തിയാ ഏവ ഗഹണത്ഥം പന സിക്ഖാപദസീസേന സമുട്ഠാനാദീനം കഥനം. ഏവഞ്ഹി ആപത്തിവിസേസോ പഞ്ഞായതി ആപത്തി-സദ്ദസ്സ സബ്ബാപത്തിസാധാരണത്താ, ഇമേസു പന ഛസു സമുട്ഠാനേസു പുരിമാനി തീണി അചിത്തകാനി, പച്ഛിമാനി സചിത്തകാനി. സമാസതോ തം ഇമം പകിണ്ണകം വിദിത്വാ വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഛ സമുട്ഠാനാനി ഏതസ്സാതി ഛസമുട്ഠാനം. ഏവം സേസേസുപി.

അത്ഥി കഥിനസമുട്ഠാനന്തിആദി സമുട്ഠാനസീസവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനഏകസമുട്ഠാനാനം ദസ്സനം. തേരസ ഹി സമുട്ഠാനസീസാനി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം അദിന്നാദാനസമുട്ഠാനം സഞ്ചരിത്തസമുട്ഠാനം സമനുഭാസനസമുട്ഠാനം കഥിനസമുട്ഠാനം ഏളകലോമസമുട്ഠാനം പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം അദ്ധാനസമുട്ഠാനം ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം ധമ്മദേസനാസമുട്ഠാനം ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനം ചോരീവുട്ഠാപനസമുട്ഠാനം അനനുഞ്ഞാതസമഉട്ഠാനന്തി. തത്ഥ അത്ഥി ഛസമുട്ഠാനന്തി ഇമിനാ സഞ്ചരിത്തസമുട്ഠാനം വുത്തം, പഞ്ചസമുട്ഠാനസ്സ അഭാവതോ ‘‘അത്ഥി പഞ്ചസമുട്ഠാന’’ന്തി അവത്വാ ‘‘അത്ഥി ചതുസമുട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, ഇമിനാ ച അദ്ധാനസമുട്ഠാനം അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനഞ്ച സങ്ഗഹിതം. യഞ്ഹി പഠമതതിയചതുത്ഥഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാനേഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം അദ്ധാനസമുട്ഠാനം. യം പന ദുതിയതതിയപഞ്ചമഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം അനനുഞ്ഞാതസമുട്ഠാനം. അത്ഥി തിസമുട്ഠാനന്തി ഇമിനാ അദിന്നാദാനസമുട്ഠാനം ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനഞ്ച സങ്ഗഹിതം. യഞ്ഹി സചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം അദിന്നാദാനസമുട്ഠാനം. യം പന അചിത്തകേഹി തീഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം ഭൂതാരോചനസമുട്ഠാനം. അത്ഥി കഥിനസമുട്ഠാനന്തിആദിനാ പന അവസേസസമഉട്ഠാനസീസവസേന ദ്വിസമുട്ഠാനം ഏകസമുട്ഠാനഞ്ച സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ ഹി യം തതിയഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം കഥിനസമുട്ഠാനം നാമ. യം പന പഠമചതുത്ഥേഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം ഏളകലോമസമുട്ഠാനം. യം ഛട്ഠേനേവ സമുട്ഠാതി, ഇദം ധുരനിക്ഖേപസമുട്ഠാനം, ‘‘സമനുഭാസനസമഉട്ഠാന’’ന്തിപി തസ്സേവ നാമം. ഇതി സരൂപേന അട്ഠ ആപത്തിസീസാനി ദസ്സിതാനി. ആദിസദ്ദേന പനേത്ഥ അവസേസാനി പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനപദസോധമ്മഥേയ്യസത്ഥധമ്മദേസനാചോരീവുട്ഠാപനസമുട്ഠാനാനി പഞ്ചപി സമുട്ഠാനസീസാനി സങ്ഗഹിതാനി. തത്ഥ യം കായചിത്തതോ സമുട്ഠാതി, ഇദം പഠമപാരാജികസമുട്ഠാനം. യം ദുതിയപഞ്ചമേഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം പദസോധമ്മസമുട്ഠാനം. യം ചതുത്ഥഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം ഥേയ്യസത്ഥസമുട്ഠാനം. യം പഞ്ചമേനേവ സമുട്ഠാതി, ഇദം ധമ്മദേസനാസമഉട്ഠാനം. യം പഞ്ചമഛട്ഠേഹി സമുട്ഠാതി, ഇദം ചോരീവുട്ഠാപനസമുട്ഠാനം. ഏത്ഥ ച പച്ഛിമേസു തീസു സചിത്തകസമുട്ഠാനേസു ഏകേകസമുട്ഠാനവസേന ഏകസമുട്ഠാനാനി തിവിധാനി. ദ്വിസമുട്ഠാനാനി പന പഠമചതുത്ഥേഹി വാ ദുതിയപഞ്ചമേഹി വാ തതിയഛട്ഠേഹി വാ ചതുത്ഥഛട്ഠേഹി വാ പഞ്ചമഛട്ഠേഹി വാ സമുട്ഠാനവസേന പഞ്ചവിധാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

ഏവം സമുട്ഠാനവസേന സബ്ബസിക്ഖാപദാനി തേരസധാ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി കിരിയാവസേന പഞ്ചധാ ദസ്സേതും തത്രാപീതിആദി വുത്തം. കിഞ്ചീതി സിക്ഖാപദം. കിരിയതോതി പഥവീഖണനാദി (പാചി. ൮൪-൮൫) വിയ കായവചീവിഞ്ഞത്തിജനിതകമ്മതോ. അകിരിയതോതി പഠമകഥിനാദി (പാരാ. ൪൫൯ ആദയോ) വിയ കത്തബ്ബസ്സ അകരണേനേവ. കിരിയാകിരിയതോതി അഞ്ഞാതികായ ഭിക്ഖുനിയാ ഹത്ഥതോ ചീവരപടിഗ്ഗഹണാദി (പാരാ. ൫൦൮ ആദയോ) വിയ. സിയാ കിരിയതോ, സിയാ അകിരിയതോ രൂപിയപടിഗ്ഗഹണാദി (പാരാ. ൫൮൨ ആദയോ) വിയ, സിയാ കിരിയതോ, സിയാ കിരിയാകിരിയതോ കുടികാരാദി (പാരാ. ൩൪൨) വിയ. വീതിക്കമസഞ്ഞായ അഭാവേന വിമോക്ഖോ അസ്സാതി സഞ്ഞാവിമോക്ഖന്തി മജ്ഝേപദലോപീസമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. ചിത്തങ്ഗം ലഭതി സചിത്തകസമുട്ഠാനേഹേവ സമുട്ഠഹനതോ. ഇതരന്തി യസ്സ ചിത്തങ്ഗനിയമോ നത്ഥി, തം, അനാപത്തിമുഖേന ചേതം സഞ്ഞാദുകം വുത്തം, ആപത്തിമുഖേന സചിത്തകദുകന്തി ഏത്തകമേവ വിസേസോ, അത്ഥതോ സമാനാവ.

കായവചീദ്വാരേഹി ആപജ്ജിതബ്ബമ്പി കായകമ്മേ വാ വചീകമ്മേ വാ സങ്ഗയ്ഹതി. തത്ഥ ബാഹുല്ലവുത്തിതോ അദിന്നാദാനമുസാവാദാദയോ വിയാതി അത്ഥി സിക്ഖാപദം കായകമ്മന്തിആദിനാ കായകമ്മം വചീകമ്മഞ്ചാതി ദുകമേവ വുത്തം, വിഭാഗതോ പന കായവചീകമ്മേന സദ്ധിം തികമേവ ഹോതി. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘സബ്ബാ ച കായകമ്മവചീകമ്മതദുഭയവസേന തിവിധാ ഹോന്തീ’’തി. തതോയേവ ഇധാപി അദിന്നാദാനാദീസു (പാരാ. ൮൯) കായകമ്മവചീകമ്മന്തി തദുഭയവസേന ദസ്സിതം. അത്ഥി പന സിക്ഖാപദം കുസലന്തിആദി ആപത്തിസമുട്ഠാപകചിത്തവസേന കാരിയേ കാരണോപചാരേന വുത്തം, ന പന ആപത്തിയാ കുസലാദിപരമത്ഥധമ്മതാവസേന ആപത്തിയാ സമ്മുതിസഭാവത്താ. കുസലാകുസലാദിപരമത്ഥധമ്മേ ഉപാദായ ഹി ഭഗവതാ ആപത്തിസമ്മുതി പഞ്ഞത്താ. വക്ഖതി ഹി ‘‘യം കുസലചിത്തേന ആപജ്ജതി, തം കുസല’’ന്തിആദി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൬൬ പകണ്ണകകഥാ). ന ഹി ഭഗവതോ ആണായത്താ ആപത്തി കുസലാദിപരമത്ഥസഭാവാ ഹോതി അനുപസമ്പന്നാനം ആദികമ്മികാനഞ്ച ആപത്തിപ്പസങ്ഗതോ, തസ്സാ ദേസനാദീഹി വിസുദ്ധിഅഭാവപ്പസങ്ഗതോ ച. ന ഹി കാരണബലേന ഉപ്പജ്ജമാനാ കുസലാദിസഭാവാ ആപത്തി അനുപസമ്പന്നാദീസു നിവത്തതി, ഉപ്പന്നായ ച തസ്സാ കേനചി വിനാസോ ന സമ്ഭവതി. സരസവിനാസതോ ദേസനാദിനാ ച ആപത്തി വിഗച്ഛതീതി വചനമത്ഥി, ന പന തേന അകുസലാദി വിഗച്ഛതി. പിതുഘാതാദികമ്മേന ഹി പാരാജികം ആപന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഗിഹിലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖുഭാവപരിച്ചാഗേന പാരാജികാപത്തി വിഗച്ഛതി, ന പാണാതിപാതാദിഅകുസലം ആനന്തരിയാദിഭാവതോ. തസ്മാ ദുമ്മങ്കൂനം നിഗ്ഗഹാദിദസഅത്ഥവസേ (പാരാ. ൩൯; പരി. ൨) പടിച്ച ഭഗവതാ യഥാപച്ചയം സമുപ്പജ്ജമാനേ കുസലാകുസലാദിനാമരൂപധമ്മേ ഉപാദായ പഞ്ഞത്താ സമ്മുതിയേവ ആപത്തി, സാ ച യഥാവിധിപടികമ്മകരണേന വിഗതാ നാമ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം, തേനാഹ ദ്വത്തിംസേവ ഹി ആപത്തിസമുട്ഠാപകചിത്താനീതിആദി. ആപത്തിസമുട്ഠാപകത്തേനേവ ഹേത്ഥ കുസലാദീനം ആപത്തിതോ ഭേദോ സിദ്ധോ. ന ഹി തംസമുട്ഠിതസ്സ തതോ അഭേദോ യുത്തോ സമുട്ഠാനസമുട്ഠിതഭേദബ്യവഹാരുപച്ഛേദപ്പസങ്ഗതോ. സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൬൬ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ) പന ആപത്തിയാ പരമത്ഥതോ കുസലത്തമേവ ന സമ്ഭവതി ‘‘ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലം, സിയാ അബ്യാകതം, നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസല’’ന്തി വചനതോ, ‘‘അകുസലത്തം പന അബ്യാകതത്തഞ്ച ആപത്തിയാ സമ്ഭവതീ’’തി സഞ്ഞായ കുസലചിത്തസമുട്ഠാനക്ഖണേപി രൂപാബ്യാകതത്തം ആപത്തിയാ സമത്ഥേതും യം കുസലചിത്തേന ആപജ്ജതി, തം കുസലം, ഇതരേഹി ഇതരന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൬൬ പകിണ്ണകകഥാ) ഇമം അട്ഠകഥാവചനം നിസ്സായ വുത്തം ‘‘യം കുസലചിത്തേന ആപജ്ജതീതി യം സിക്ഖാപദസീസേ ഗഹിതം ആപത്തിം കുസലചിത്തസമങ്ഗീ ആപജ്ജതി, ഇമിനാ പന വചനേന തം കുസലന്തി ആപത്തിയാ വുച്ചമാനോ കുസലഭാവോ പരിയായതോ, ന പരമത്ഥതോതി ദസ്സേതി. കുസലചിത്തേന ഹി ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ സവിഞ്ഞത്തികം അവിഞ്ഞത്തികം വാ സിക്ഖാപദവീതിക്കമാകാരപ്പവത്തം രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാതം അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി. തത്ഥ യം കുസലചിത്തേന ആപജ്ജതീതി ഇമം വചനം ഉദ്ദിസ്സ ‘‘ഇമിനാ പന വചനേന തം കുസലന്തി ആപത്തിയാ വുച്ചമാനോ കുസലഭാവോ പരിയായതോ, ന പരമത്ഥതോതി ദസ്സേതീ’’തി വുത്തം, ഏവം ഇതരേഹി ഇതരന്തി വചനേന ‘‘യം അകുസലചിത്തേന ആപജ്ജഹി, തം അകുസലം, യം അബ്യാകതചിത്തേന ആപജ്ജതി, തം അബ്യാകത’’ന്തി ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വുത്തത്താ ഇതരേഹീതി വചനം ഉദ്ദിസ്സ ‘‘ഇമിനാപി വചനേന ഇതരന്തി ആപത്തിയാ വുച്ചമാനോ അകുസലഭാവോ അബ്യാകതഭാവോ ച പരിയായതോ ദസ്സേതീ’’തി വത്തബ്ബം. ഏവം അവത്വാ കുസലപക്ഖേ ഏവ കഥനസ്സ കാരണം ന പസ്സാമ. യം പന ആപത്താധികരണം സിയാ അകുസലന്തിആദിവചനം കാരണത്തേന വുത്തം, തമ്പി അകാരണം യം അകുസലചിത്തേന ആപജ്ജതി, തം അകുസലന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തനയേന അകുസലാദിഭാവസ്സ പരിയായദേസിതത്താ, ആപത്തിയാ കുസലവോഹാരസ്സ അയുത്തതായ നത്ഥി ആപത്താധികരണം കുസലന്തി വുത്തത്താ ച. ആപത്തിയാ ഹി കുസലചിത്തസമുട്ഠിതത്തേപി ഭഗവതാ പടിക്ഖിത്തഭാവേന സാവജ്ജധമ്മത്താ കാരണൂപചാരേനാപി അനവജ്ജകുസലവോഹാരോ ന യുത്തോ സാവജ്ജാനവജ്ജാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധത്താ. യഥാ ആകാസാദിസമ്മുതിസച്ചാനം ഉപ്പന്നതാദിവോഹാരോ വിയ ജാതിജരാഭങ്ഗാനം ഉപ്പന്നതാദിവോഹാരോ അനവട്ഠാനാദിദേസതോ അയുത്തോ, ഏവമിധാപി കുസലവോഹാരോ അയുത്തോ വിരുദ്ധത്താ. അകുസലാദിവോഹാരോ പന യുത്തോ, കാരണൂപചാരേന പന അകുസലാദിസഭാവതാ യഥാവുത്തദോസാനതിവത്തനതോ. സുത്തസ്സാപി ഹി യഥാ സുത്തസുത്താനുലോമാദീഹി വിരോധോ ന ഹോതി, തഥേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

യം പന വുത്തം ‘‘കുസലചിത്തേന ഹി ആപത്തിം ആപജ്ജന്തോ…പേ… രൂപക്ഖന്ധസങ്ഖാതം അബ്യാകതാപത്തിം ആപജ്ജതീ’’തി, തം അയുത്തമേവ രൂപക്ഖന്ധസ്സ ഖണികതായ ആപത്തിയാപി ദേസനാദിപടികമ്മം വിനാവ പടിപസ്സദ്ധിപ്പസങ്ഗതോ. രൂപപരമ്പരാ ആപത്തീതി ചേ? തന്ന, പടികമ്മേനാപി അവിഗമപ്പസങ്ഗതോ. ന ഹി രൂപസന്തതിദേസനാദീഹി വിഗച്ഛതി സകാരണായത്തത്താ, ഇതി സബ്ബഥാ ആപത്തിയാ പരമത്ഥതാ അയുത്താ, ഏതേനേവ യം വുത്തം ‘‘നിപജ്ജിത്വാ നിരോധസമാപന്നസ്സ സഹസേയ്യവസേന തഥാകാരപ്പവത്തരൂപധമ്മസ്സേവ ആപത്തിഭാവതോ’’തിആദി, തമ്പി പടിസിദ്ധന്തി വേദിതബ്ബം. ഇധ പന നിരോധസമാപന്നാനം രൂപധമ്മമേവ പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ ആപത്തി അചിത്താ അവേദനാ, അഞ്ഞത്ഥ പന സചിത്താ സവേദനാവ, സബ്ബത്ഥാപി പഞ്ഞത്തിസഭാവാതി വേദിതബ്ബാ. തേനേവ ദുട്ഠദോസസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം ആപത്തിയാ അകുസലാദിസഭാവം പരപരികപ്പിതം നിസേധേതും ‘‘ആദികമ്മികസ്സ അനാപത്തിവചനതോ…പേ… പണ്ണത്തിമത്തമേവ ആപത്താധികരണന്തി വേദിതബ്ബ’’ന്തി സയമേവ വക്ഖതി, തസ്മാ ‘‘തംതംകുസലാദിധമ്മസമുപ്പത്തിയാ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്താ ആപത്തിസമ്മുതി സമുട്ഠിതാ’’തി ച, ‘‘യാവ പടിപ്പസ്സദ്ധികാരണാ തിട്ഠതീ’’തി ച, ‘‘പടിപ്പസ്സദ്ധികാരണേഹി വിനസ്സതീ’’തി ച വോഹരീയതി. ആപത്തിയാ ച സമ്മുതിസഭാവത്തേപി ഹി സഞ്ചിച്ച തം ആപജ്ജന്തസ്സ, പടികിരിയം അകരോന്തസ്സ ച അനാദരേ അകുസലരാസി ചേവ സഗ്ഗമഗ്ഗന്തരായോ ച ഹോതീതി ലജ്ജിനോ യഥാവിധിം നാതിക്കമന്തി, അനതിക്കമനപ്പച്ചയാ ച തേസം അനന്തപ്പഭേദാ സീലാദയോ ധമ്മാ പരിവഡ്ഢന്തീതി ഗഹേതബ്ബം. ദ്വത്തിംസേവാതി നിയമോ ആപത്തിനിമിത്താനം കായവചീവിഞ്ഞത്തീനം ഏതേഹേവ സമുപ്പജ്ജനതോ കതോ, ന പന സബ്ബാപത്തീനമ്പി ഏതേഹേവ സമുപ്പജ്ജനതോ. നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദായന്താനഞ്ഹി ഝാനനിരോധസമാപന്നാനഞ്ച അവിഞ്ഞത്തിജനകേഹി വിപാകഅപ്പനാചിത്തേഹി ചേവ രൂപധമ്മേഹി ച സഹസേയ്യാദിആപത്തി സമ്ഭവതി.

ദസാതി കിരിയാഹേതുകമനോവിഞ്ഞാണധാതുദ്വയേന സഹ അട്ഠ മഹാകിരിയചിത്താനി. പഞ്ഞത്തിം അജാനിത്വാ ഇദ്ധിവികുബ്ബനാദീസു അഭിഞ്ഞാനം ആപത്തിസമുട്ഠാപകത്തം വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചി സിക്ഖാപദം അകുസലചിത്തമേവ, കിഞ്ചി കുസലാബ്യാകതവസേന ദ്വിചിത്തം, കിഞ്ചി തിചിത്തന്തി അയമേവ ഭേദോ ലബ്ഭതി, നാഞ്ഞോതി വേദിതബ്ബം. കിരിയാസമുട്ഠാനന്തി പരൂപക്കമേന ജായമാനം അങ്ഗജാതാദിചലനം സാദിയനചിത്തസങ്ഖാതേ സേവനചിത്തേ ഉപ്പന്നേ തേന ചിത്തേന സമുപ്പാദിതമേവ ഹോതീതി വുത്തം ഇതരഥാ ‘‘സിയാ കിരിയസമുട്ഠാനം, സിയാ അകിരിയസമുട്ഠാന’’ന്തി വത്തബ്ബതോ.

യം പന സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൬൬ പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ) വുത്തം ‘‘കിരിയസമുട്ഠാനന്തി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തം പരൂപക്കമേ സതി സാദിയന്തസ്സ അകിരിയസമുട്ഠാനഭാവതോ’’തിആദി, തം ന ഗഹേതബ്ബം പഠമപാരാജികസ്സ അകിരിയസമുട്ഠാനതായ പാളിഅട്ഠകഥാസു അവുത്തത്താ. ‘‘മനോദ്വാരേ ആപത്തി നാമ നത്ഥീ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. പഠമപാരാജികവണ്ണനാ; പാരാ. അട്ഠ. ൨.൫൮൩-൪) ഹി വുത്തം. കഥഞ്ഹി നാമ പരൂപക്കമേന മേഥുനം സാദിയന്തോ അത്തനോ അങ്ഗജാതാദികായചലനം ന സാദിയേയ്യ, സാദിയനചിത്താനുഗുണമേവ പന സകലസരീരേ ചിത്തജരൂപസമുപ്പത്തിയാ വിഞ്ഞത്തിപി സുഖുമാ സമുപ്പന്നാ ഏവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം, തേനാഹ കായദ്വാരേനേവ സമുട്ഠാനതോ കായകമ്മന്തിആദി. ചിത്തം പനേത്ഥ അങ്ഗമത്തം ഹോതീതി കായവിഞ്ഞത്തി ഏവ കായകമ്മഭാവേ കാരണം, ന ചിത്തം. തം പനേത്ഥ കായസങ്ഖാതായ വിഞ്ഞത്തിയായേവ അങ്ഗമത്തം, ന കായകമ്മഭാവസ്സ, ഇതരഥാ മേഥുനസ്സ ‘‘മനോകമ്മ’’ന്തി വത്തബ്ബതോ, തേനാഹ ‘‘ന തസ്സ വസേന കമ്മഭാവോ ലബ്ഭതീ’’തി. കമ്മഭാവോതി കായകമ്മഭാവോ. സബ്ബഞ്ചേതന്തി ഏതം സമുട്ഠാനാദികം. സിക്ഖാപദസീസേനാതി തംതംസിക്ഖാപദനിയതആപത്തിയാ ഏവ ഗഹണത്ഥം സിക്ഖാപദമുഖേന.

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

ഇദം കിന്തി കഥേതുകാമതാപുച്ഛാ. ഇമാതിആദി വിസ്സജ്ജനം. വിനീതാനി ആപത്തിം ത്വം ഭിക്ഖു ആപന്നോതിആദിനാ (പാരാ. ൬൭) ഭഗവതാ വിനിച്ഛിനിതാനി വത്ഥൂനി വിനീതവത്ഥൂനി. തം തം വത്ഥും ഉദ്ധരിത്വാ ദാനതോ ദസ്സനതോ ഉദ്ദാനഭൂതാ ഗാഥാ ഉദ്ദാനഗാഥാ, സങ്ഗഹഗാഥാ, ഉദ്ദേസഗാഥാതി വുത്തം ഹോതി. വത്ഥു ഗാഥാതി തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂതിആദികാ വിനീതവത്ഥുപാളിയേവ തേസം തേസം വിനീതവത്ഥൂനം ഗന്ഥനതോ ‘‘വത്ഥുഗാഥാ’’തി വുത്താ, ന ഛന്ദോവിചിതിലക്ഖണേന. ഉദ്ദാനഗാഥാനം വത്ഥു വത്ഥുഗാഥാതി ഏവം വാ ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥാതി വിനീതവത്ഥൂസു. ദുതിയാദീനന്തി ദുതിയപാരാജികാദീനം. യം പസ്സിത്വാ ചിത്തകാരാദയോ സിപ്പികാ ചിത്തകമ്മാദീനി സിക്ഖന്തി, തം പടിച്ഛന്നകരൂപം, പടിമാരൂപന്തി അത്ഥോ.

൬൭. പുരിമാനി ദ്വേതി മക്കടീവജ്ജിപുത്തകവത്ഥൂനി ദ്വേ. താനിപി ഭഗവതാ വിനീതഭാവേന പുന വിനീതവത്ഥൂസു പക്ഖിത്താനി. തത്ഥ തസ്സ കുക്കുച്ചം അഹോസീതിആദി പന കിഞ്ചാപി തേസം പഠമം കുക്കുച്ചം ന ഉപ്പന്നം, ഭിക്ഖൂഹി പന ഭഗവതാ ച ഗരഹിത്വാ വുത്തവചനം സന്ധായ പച്ഛാ ഉപ്പന്നത്തം സന്ധായ വുത്തം. ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസുന്തിആദി ച ഭിക്ഖൂഹി ആനന്ദത്ഥേരേന ച പഠമം ഭഗവതോ ആരോചിതേ, ഭഗവതാ ച തേസം പാരാജികത്തേ പകാസിതേ ഭീതാ തേ സയമ്പി ഗന്ത്വാ അത്തനോ കുക്കുച്ചം പച്ഛാ ആരോചേന്തി ഏവ. ‘‘സച്ചം കിര ത്വ’’ന്തിആദിനാ ഭഗവതാ പുട്ഠാ പന ‘‘സച്ചം ഭഗവാ’’തി പടിജാനനവസേനാപി ആരോചേന്തി. ഭഗവാപി ആപത്തിം ത്വന്തിആദിനാ തേസം പാരാജികത്തം വിനിച്ഛിനോതി ഏവ. അനുപഞ്ഞത്തികഥായം പന തം സബ്ബം അവത്വാ അനുപഞ്ഞത്തിയാ അനുഗുണമേവ കിഞ്ചിമത്തം വുത്തം, ഇധാപി തേസം വത്ഥൂനം ഭഗവതാ വിനീതഭാവദസ്സനത്ഥം ഏവം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. കേചി ഇമം അധിപ്പായം അമനസികത്വാ ‘‘അഞ്ഞാനേവേതാനി വത്ഥൂനീ’’തി വദന്തി. കുസേതി കുസതിണാനി. കേസേഹീതി മനുസ്സകേസേഹി.

൬൮. വണ്ണപോക്ഖരതായാതി ഏത്ഥ പോക്ഖലം നാമ സമിദ്ധം സുന്ദരഞ്ച, തസ്സ ഭാവോ ‘‘പോക്ഖരതാ’’തി ര-കാരം കത്വാ വുത്തോ, സമിദ്ധതാ സുന്ദരതാതി അത്ഥോ. പധംസേസീതി അഭിഭവി. ന ലിമ്പതീതി ന അല്ലീയതി.

൬൯. ഏവരൂപാ പരിവത്തലിങ്ഗാ ഭിക്ഖുനിയോ അത്ഥതോ ഏകതോ ഉപസമ്പന്നാപി ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പന്നാസുയേവ സങ്ഗയ്ഹന്തി ഭിക്ഖൂപസമ്പദായ ഭിക്ഖുനീഉപസമ്പദതോപി ഉക്കട്ഠത്താ. പാളിയം ‘‘താഹി ആപത്തീഹി അനാപത്തി’’ന്തി ഉപയോഗവചനം കത്വാ അനുജാനാമീതി പദേന സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇത്ഥിലിങ്ഗന്തി ഥനാദികം ഇത്ഥിസണ്ഠാനം വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘പുരിസ…പേ… ഇത്ഥിസണ്ഠാനം ഉപ്പന്ന’’ന്തി. തം നാനന്തരികതോ പന ‘‘പുരിസിന്ദ്രിയമ്പി അന്തരഹിതം, ഇത്ഥിന്ദ്രിയഞ്ച ഉപ്പന്ന’’ന്തി വുത്തമേവ ഹോതി, ഏവം ഉപരിപി ലിങ്ഗഗ്ഗഹണേനേവ ഇത്ഥിന്ദ്രിയാദിഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. താതി ആപത്തിയോ, തസ്സ വുട്ഠാതുന്തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, താഹി ആപത്തീഹി വുട്ഠാപേതുന്തി അത്ഥോ. കഥന്തി ആഹ താ സബ്ബാപി ഭിക്ഖുനീഹി കാതബ്ബന്തിആദി. തേന പടിച്ഛന്നായപി അപ്പടിച്ഛന്നായപി ഗരുകാപത്തിയാ പക്ഖമാനത്തചരണാദികം വിധിം ദസ്സേതി.

ഓക്കന്തികവിനിച്ഛയോതി പസങ്ഗാനുഗുണം ഓതരണകവിനിച്ഛയോ. ബലവഅകുസലേനാതി പരദാരികകമ്മാദിനാ. ദുബ്ബലകുസലേനാതി യഥാവുത്തബലവാകുസലോപഹതസത്തിനാ തതോ ഏവ ദുബ്ബലഭൂതേന കുസലേന. ദുബ്ബലഅകുസലേനാതി പുരിസഭാവുപ്പാദകബ്രഹ്മചരിയാദിബലവകുസലോപഹതസത്തിനാ തതോ ഏവ ദുബ്ബലഭൂതേന പരദാരികാദിഅകുസലേന. സുഗതിയം ഭാവദ്വയസ്സ കുസലകമ്മജത്താ അകുസലേനേവ വിനാസോ കുസലേനേവ ഉപ്പത്തീതി ആഹ ഉഭയമ്പീതിആദി. ദുഗ്ഗതിയം പന അകുസലേനേവ ഉഭിന്നമ്പി ഉപ്പത്തി ച വിനാസോ ച, തത്ഥ ദുബ്ബലബലവഭാവോവ വിസേസോ.

‘‘ഏഹി മയം ഗമിസ്സാമാ’’തി ഭിക്ഖുനിയാ സദ്ധിം സംവിധായ ഏകദ്ധാനഗമനേ പാചിത്തിയാപത്തിപരിഹാരത്ഥം വുത്തം ‘‘സംവിദഹനം പരിമോചേത്വാ’’തി. തേന ഏകഗാമക്ഖേത്തേപി ബഹിഗാമതോ അന്തരഘരം സംവിധായ ഗമനമ്പി ആപത്തികരമേവാതി ദസ്സേതി. പരിമോചനവിധിം ദസ്സേന്തോ ആഹ മയന്തിആദി. ബഹിഗാമേതി ഗാമന്തരേ. ദുതിയികാ ഭിക്ഖുനീ പക്കന്താ വാ ഹോതീതിആദിനാ (പാചി. ൬൯൩) വുത്തഅനാപത്തിലക്ഖണം അനുലോമേതീതി വുത്തം ‘‘ഗാമന്തര…പേ… അനാപത്തീ’’തി. കോപേത്വാതി പരിച്ചജിത്വാ. ലജ്ജിനിയോ…പേ… ലബ്ഭതീതി ലിങ്ഗപരിവത്തനദുക്ഖപീളിതസ്സ സങ്ഗഹേപി അസതി ഹീനായാവത്തനമ്പി ഭവേയ്യാതി ‘‘ആപദാസൂ’’തി വുത്തഅനാപത്തിഅനുലോമേന വുത്തം. തായ ദുതിയികം ഗഹേത്വാവ ഗന്തബ്ബം. അലജ്ജിനിയോ…പേ… ലബ്ഭതീതി അലജ്ജിനീഹി സദ്ധിം ഏകകമ്മാദിസംവാസേ ആപത്തിസമ്ഭവതോ താ അസന്തപക്ഖം ഭജന്തീതി വുത്തം, ഇമിനാപേതം വേദിതബ്ബം ‘‘അലജ്ജിനീഹി സദ്ധിം പരിഭോഗോ ന വട്ടതീ’’തി. യദി ഹി വട്ടേയ്യ, തതോപി ദുതിയികം വിനാ ഗാമന്തരഗമനാദീസു ആപത്തി ഏവ സിയാ സങ്ഗാഹികത്താ താസം സങ്ഗാഹികലജ്ജിനിഗണതോ വിയ. ഞാതികാ ന ഹോന്തി…പേ… വട്ടതീതി വദന്തീതി ഇമിനാ അട്ഠകഥാസു അനാഗതഭാവം ദീപേതി. തത്ഥാപി വിസ്സാസികഞാതികഭിക്ഖുനിയോ വിനാ ഭിക്ഖുനിഭാവേ അരമന്തസ്സ മാനപകതികസ്സ ആപദാട്ഠാനസമ്ഭവേന തം വചനം അപ്പടിക്ഖിത്തമ്പി തദഞ്ഞേസം ന വട്ടതിയേവാതി ഗഹേതബ്ബം. ഭിക്ഖുഭാവേപീതി ഭിക്ഖുകാലേപി. തം നിസ്സായാതി തം നിസ്സയാചരിയം കത്വാ. ഉപജ്ഝാ ഗഹേതബ്ബാതി ഉപസമ്പദാഗഹണത്ഥം ഉപജ്ഝാ ഗഹേതബ്ബാ.

വിനയകമ്മന്തി വികപ്പനം സന്ധായ വുത്തം. പുന കാതബ്ബന്തി പുന വികപ്പേതബ്ബം. പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ സത്താഹം വട്ടതീതി ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനീനം സന്നിധിം ഭിക്ഖൂഹി, ഭിക്ഖൂനം സന്നിധിം ഭിക്ഖുനീഹി ച പടിഗ്ഗാഹാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൪൨൧) വചനതോ പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. സത്തമേ ദിവസേതി ഇദഞ്ച നിസ്സഗ്ഗിയം അനാപജ്ജിത്വാവ പുനപി സത്താഹം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. പകതത്തോതി അപരിവത്തലിങ്ഗോ. രക്ഖതീതി തം പടിഗ്ഗഹണവിജഹനതോ രക്ഖതി, അവിഭത്തതായ പടിഗ്ഗഹണം ന വിജഹതീതി അധിപ്പായോ.

സാമം ഗഹേത്വാന നിക്ഖിപേയ്യാതി സഹത്ഥേന പടിഗ്ഗഹേത്വാന നിക്ഖിപേയ്യ. പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തീതി ലിങ്ഗപരിവത്തേ ജാതേ പുന അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജന്തസ്സ ആപത്തി.

ഹീനായാവത്തനേനാതി ഏത്ഥ കേചി ‘‘പകതത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ സിക്ഖം അപ്പച്ചക്ഖായ ‘ഗിഹീ ഭവിസ്സാമീ’തി ഗിഹിലിങ്ഗഗ്ഗഹണം ഹീനായാവത്തന’’ന്തി വദന്തി, തം ന യുത്തം തത്തകേന ഭിക്ഖുഭാവസ്സ അവിജഹനതോ. അഞ്ഞേ പന ‘‘പാരാജികം ആപന്നസ്സ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞം പഹായ ഗിഹിലിങ്ഗഭാവൂപഗമനമ്പി ഹീനായാവത്തന’’ന്തി വദന്തി, തം യുത്തമേവ. പാരാജികം ആപന്നോ ഹി തം പടിച്ഛാദേത്വാ യാവ ഭിക്ഖുപടിഞ്ഞോ ഹോതി, താവ ഭിക്ഖു ഏവ ഹോതി ഭിക്ഖൂനമേവ പാരാജികസ്സ പഞ്ഞത്തത്താ. ‘‘യോ പന ഭിക്ഖൂ’’തി ഹി വുത്തം. തഥാ ഹി സോ സംവാസം സാദിയന്തോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ന ഹോതി, സഹസേയ്യാദിആപത്തിഞ്ച ന ജനേതി, അത്താനം ഓമസന്തസ്സ പാചിത്തിയഞ്ച ജനേതി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ ഓകാസം കാരാപേത്വാ അക്കോസാധിപ്പായോ വദേതി, ആപത്തി ഓമസവാദസ്സാ’’തി (പാരാ. ൩൮൯).

ഏകേ പന ‘‘പാരാജികം ആപന്നാനം ദോസം പടിജാനിത്വാ ഗിഹിലിങ്ഗഗ്ഗഹണം നാമ സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേ സമോധാനം ഗച്ഛതി തേനാപി പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖുഭാവസ്സ വിജഹനതോ. തേനേവ വിനയവിനിച്ഛയാദീസു ഹീനായാവത്തനം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനേ സമോധാനേത്വാ വിസും തം ന വുത്തം. തസ്മാ ഭിക്ഖുനീനം വിബ്ഭമിതുകാമതായ ഗിഹിലിങ്ഗഗ്ഗഹണം ഇധ ഹീനായാവത്തനം താസം സിക്ഖാപച്ചക്ഖാനസ്സ അഭാവതോ. താസം പടിഗ്ഗഹണവിജഹനസ്സാപി സബ്ബസോ വത്തബ്ബത്താ’’തി വദന്തി, തമ്പി അപ്പടിബാഹിയമേവ. തസ്മാ പാരാജികാനം ഭിക്ഖുനീനഞ്ച ‘‘ഉപ്പബ്ബജിസ്സാമീ’’തി ഗിഹിലിങ്ഗഗ്ഗഹണം ഹീനായാവത്തനന്തി ഗഹേതബ്ബം. വിബ്ഭമോതിപി ഏതസ്സേവ നാമം, തേനേവ തം ഖുദ്ദസിക്ഖായം ‘‘അച്ഛേദവിസ്സജ്ജനഗാഹവിബ്ഭമാ’’തി അധിട്ഠാനവിജഹനേ വിബ്ഭമനാമേന വുത്തം.

അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേനാതി അഞ്ഞസ്സ അദത്വാവ അനത്ഥികസ്സേവ പടിഗ്ഗഹിതവത്ഥൂനം ബഹി ഛഡ്ഡനേന. കേചി ‘‘പടിഗ്ഗഹിതവത്ഥൂസു സാപേക്ഖസ്സ പുരേ പടിഗ്ഗഹിതഭാവതോ പരിമോചനത്ഥം തത്ഥ പടിഗ്ഗഹമത്തസ്സ വിസ്സജ്ജനമ്പി അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനമേവ ചീവരാദിഅധിട്ഠാനപച്ചുദ്ധാരോ വിയാ’’തി വദന്തി, തം ന സുന്ദരം തഥാവചനാഭാവാ. യഥേവ ഹി ചീവരാദീസു അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേന അധിട്ഠാനവിജഹനം വത്വാപി വിസും പച്ചുദ്ധാരോ ച വുത്തോ, ഏവമിധാപി വത്തബ്ബം, യഥാ ച ചീവരാദീസു കായപടിബദ്ധേസുപി പച്ചുദ്ധാരേന അധിട്ഠാനം വിഗച്ഛതി, ന ഏവമിധ. ഇധ പന പടിഗ്ഗഹിതവത്ഥുസ്മിം അനപേക്ഖസ്സാപി കായതോ മുത്തേയേവ തസ്മിം പടിഗ്ഗഹണം വിജഹതി. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘സതക്ഖത്തുമ്പി പരിച്ചജതു, യാവ അത്തനോ ഹത്ഥഗതം പടിഗ്ഗഹിതമേവാ’’തി. അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേനാതി ഏത്ഥ ച ‘‘അനപേക്ഖായാ’’തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം അനപേക്ഖതം മുഞ്ചിത്വാ ഇധ വിസും വിസ്സജ്ജനസ്സ അഭാവാ. ന ഹേത്ഥ പച്ചുദ്ധാരേ വിയ വിസ്സജ്ജനവിധാനമത്ഥി. അപിച പടിഗ്ഗഹണമത്തവിസ്സജ്ജനേ സതി പുരേ പടിഗ്ഗഹിതോപി ആഹാരോ ഭുഞ്ജിതുകമ്യതായ ഉപ്പന്നായ പടിഗ്ഗഹണമത്തം വിസ്സജ്ജേത്വാ പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ യഥാസുഖം ഭുഞ്ജിതബ്ബോ സിയാതി, തഥാ ച സന്നിധികാരകസിക്ഖാപദേ വുത്താ സബ്ബാപി വിനിച്ഛയഭേദാ നിരത്ഥകാ ഏവ സിയും. വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘ഗണ്ഠികപത്തസ്സ വാ ഗണ്ഠികന്തരേ സ്നേഹോ പവിട്ഠോ ഹോതി…പേ… താദിസേ പത്തേപി പുനദിവസേ ഭുഞ്ജന്തസ്സ പാചിത്തിയ’’ന്തിആദി (പാചി. അട്ഠ. ൨൫൩).

തത്ഥ പന ‘‘പടിഗ്ഗഹണം അനപേക്ഖചിത്തേന വിസ്സജ്ജേത്വാ ഭുഞ്ജിതബ്ബ’’ന്തി ഏത്തകമേവ വത്തബ്ബം, ന ച വുത്തം. കത്ഥചി ഈദിസേസു ച ഗണ്ഠികപത്താദീസു പടിഗ്ഗഹണേ അപേക്ഖാ കസ്സചിപി നത്ഥേവ തപ്പഹാനായ വായാമതോ, തഥാപി തത്ഥഗതആമിസേ പടിഗ്ഗഹണം ന വിഗച്ഛതി. കസ്മാ? ഭിക്ഖുസ്സ പത്തേ പുന ഭുഞ്ജിതുകാമതാപേക്ഖായ വിജ്ജമാനത്താ പത്തഗതികേ ആഹാരേപി തസ്സാ വത്തനതോ. ന ഹി പത്തം അവിസ്സജ്ജേത്വാ തഗ്ഗതികം ആഹാരം വിസ്സജ്ജേതും സക്കാ, നാപി ആഹാരം അവിസ്സജ്ജേത്വാ തഗ്ഗതികം പടിഗ്ഗഹണം വിസ്സജ്ജേതും. തസ്മാ വത്ഥുനോ വിസ്സജ്ജനമേവ അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനം, ന പടിഗ്ഗഹണസ്സാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. തേനേവ സന്നിധിസിക്ഖാപദസ്സ അനാപത്തിവാരേ –

‘‘അന്തോസത്താഹം അധിട്ഠേതി, വിസ്സജ്ജേതി, നസ്സതി, വിനസ്സതി, ഡയ്ഹതി, അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തി, വിസ്സാസം ഗണ്ഹന്തി, അനുപസമ്പന്നസ്സ ചത്തേന വന്തേന മുത്തേന അനപേക്ഖോ ദത്വാ പടിലഭിത്വാ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി –

ഏവം സബ്ബത്ഥ വത്ഥുവിസ്സജ്ജനമേവ വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘അന്തോസത്താഹം അധിട്ഠേതീ’’തി ബാഹിരപരിഭോഗായ അധിട്ഠാനവചനതോ വത്ഥും അവിസ്സജ്ജേത്വാപി കേവലം അനജ്ഝോഹരിതുകാമതായ സുദ്ധചിത്തേന ബാഹിരപരിഭോഗത്ഥായ നിയമനമ്പി വിസും ഏകം പടിഗ്ഗഹണവിജഹനകാരണമേവ, ഇദഞ്ച സന്ധായ പടിഗ്ഗഹണമത്തവിസ്സജ്ജനം വുത്തം സിയാ, സുവുത്തമേവ സിയാ, തഥാ ച ‘‘പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’’തി പടിഗ്ഗഹണവിസ്സജ്ജനം ന വത്തബ്ബം സിയാ ബാഹിരപരിഭോഗാധിട്ഠാനസ്സ ഇധാധിപ്പേതത്താ.

സാരത്ഥദീപനിയഞ്ഹി (സാരത്ഥ. ദീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൬൯) ‘‘അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേനാതി ഏത്ഥ അഞ്ഞസ്സ അദത്വാവ അനത്ഥികതായ ‘നത്ഥി ഇമിനാ കമ്മം ന ദാനി നം പരിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി വത്ഥൂസു വാ, ‘പുന പടിഗ്ഗഹേത്വാ പടിഭുഞ്ജിസ്സാമീ’തി പടിഗ്ഗഹണേ വാ അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനേനാ’’തി ഏവം പരിഭുഞ്ജിതുകാമസ്സേവ പടിഗ്ഗഹണമത്തവിസ്സജ്ജനമ്പി പടിഗ്ഗഹണവിജഹനകാരണം വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബം. പുരിമമേവ പന ബാഹിരപരിഭോഗാധിട്ഠാനം ഗഹേതബ്ബം. ഇദം പന അട്ഠകഥാസു ‘‘അനപേക്ഖവിസ്സജ്ജനസങ്ഖാതേ വിസ്സജ്ജേതീ’’തി വുത്തപാളിപദത്ഥേ സങ്ഗഹേത്വാ വിസും ന വുത്തം. നസ്സതി, വിനസ്സതി, ഡയ്ഹതി, വിസ്സാസം വാ ഗണ്ഹന്തീതി ഇമാനി പന പദാനി അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തീതി ഇമസ്മിം പദേ സങ്ഗഹിതാനീതി വേദിതബ്ബം.

അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണേനാതി അനുപസമ്പന്നാനം ബലക്കാരാദിനാ അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗഹണേന. ഉപസമ്പന്നാനഞ്ഹി അച്ഛിന്ദനവിസ്സാസഗ്ഗാഹേസു പടിഗ്ഗഹണം ന വിജഹതി. ഏത്ഥാതി ഭിക്ഖുവിഹാരേ. ഉപരോപകാതി തേന രോപിതാ രുക്ഖഗച്ഛാ. തേരസസു സമ്മുതീസൂതി ഭത്തുദ്ദേസകസേനാസനപഞ്ഞാപകഭണ്ഡാഗാരികചീവരപടിഗ്ഗാഹകചീവരഭാജകയാഗുഭാജകഫലഭാജകഖജ്ജഭാജകഅപ്പമത്തകവിസ്സജ്ജകസാദിയഗാഹാപകപത്തഗാഹാപകആരാമികപേസകസാമണേരപേസകസമ്മുതിസങ്ഖാതാസു തേരസസു സമ്മുതീസു.