൩. തതിയപാരാജികം

തീഹീതി കായവചീമനോദ്വാരേഹി.

പഠമപഞ്ഞത്തിനിദാനവണ്ണനാ

൧൬൨. യാ അയം ഹേട്ഠാ തം പനേതം ബുദ്ധകാലേ ച ചക്കവത്തികാലേ ച നഗരം ഹോതീതിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൮൪) രാജഗഹസ്സ ബുദ്ധുപ്പാദേയേവ വേപുല്ലപ്പത്തി വുത്താ, സാ ഏത്ഥാപി സമാനാതി ദസ്സേതും ‘‘ഇദമ്പി ച നഗര’’ന്തി വുത്തം, തേന ച ന കേവലം രാജഗഹാദയോ ഏവാതി ദസ്സേതി. മഹാവനം നാമാതിആദി മജ്ഝിമഭാണകസംയുത്തഭാണകാനം മതേന വുത്തം, ദീഘഭാണകാ പന ‘‘ഹിമവന്തേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ ഠിതം മഹാവന’’ന്തി വദന്തി. ഹംസവട്ടകച്ഛദനേനാതി ഹംസവട്ടകപടിച്ഛന്നേന, ഹംസമണ്ഡലാകാരേനാതി അത്ഥോ. കായവിച്ഛന്ദനിയകഥന്തി കരജകായേ വിരാഗുപ്പാദനകഥം. ഛന്ദോതി ദുബ്ബലരാഗോ. രാഗോതി ബലവരാഗോ. ‘‘കേസലോമാദി’’ന്തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിഭാഗേന ദസ്സേതും യേപി ഹീതിആദി വുത്തം. പഞ്ചപഞ്ചപ്പഭേദേനാതി ഏത്ഥ പഞ്ച പഞ്ച പഭേദാ ഏതസ്സ പരിയായസ്സാതി പഞ്ചപഞ്ചപ്പഭേദോ, തേന പഞ്ചപഞ്ചപ്പഭേദേനാതി ഏവം ബാഹിരത്ഥസമാസവസേന പരിയായവിസേസനതാ ദട്ഠബ്ബാ.

അസുഭായാതി അസുഭമാതികായ. വണ്ണേതബ്ബമാതികഞ്ഹി അപേക്ഖിത്വാ ഇത്ഥിലിങ്ഗേ സാമിവചനം, തേനാഹ മാതികം നിക്ഖിപിത്വാതിആദി. തം വിഭജന്തോതി മാതികം വിഭജന്തോ. ഫാതികമ്മന്തി നിപ്ഫത്തികരണം. പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനന്തി കാമച്ഛന്ദാദിപഞ്ചനീവരണങ്ഗവിഗമേന പഞ്ചങ്ഗവിപ്പഹീനതാ, അപ്പനാപ്പത്തവിതക്കാദിജ്ഝാനങ്ഗാനം ഉപ്പത്തിവസേന പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതതാ ച വേദിതബ്ബാ. തിവിധകല്യാണം ദസലക്ഖണസമ്പന്നന്തി ഏത്ഥ പന ഝാനസ്സ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം വസേന തിവിധകല്യാണതാ, തേസംയേവ ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനം ലക്ഖണവസേന ദസലക്ഖണസമ്പന്നതാ ച വേദിതബ്ബാ. അട്ഠകഥായം പന ‘‘ദസലക്ഖണവിഭാവനേനേവ തന്നിസ്സയഭൂതാ തിവിധകല്യാണതാപി ഝാനസ്സ പാകടാ ഹോതീതി തത്രിമാനീതിആദി വുത്തം.

തത്രായം പാളീതി തസ്മിം ദസലക്ഖണവിഭാവനവിസയേ അയം പാളി. പടിപദാവിസുദ്ധീതി ഗോത്രഭുപരിയോസാനായ പുബ്ബഭാഗപടിപദായ ഝാനസ്സ നീവരണാദിപരിബന്ധതോ വിസുദ്ധി, സായം യസ്മാ ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാദീനമ്പി പച്ചയത്തേന പധാനാ പുരിമകാരണസിദ്ധാ ച, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പടിപദാവിസുദ്ധി ആദീ’’തി. ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാതി വിസോധേതബ്ബതാദീനം അഭാവതോ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖായ കിച്ചനിപ്ഫത്തിയാ അനുബ്രൂഹനാ, സാ പന പരിബന്ധവിസുദ്ധിസമകാലവിഭാവിനീപി തബ്ബിസുദ്ധിയാവ നിപ്ഫന്നാതി ദീപനത്ഥമാഹ ‘‘ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹനാ മജ്ഝേ’’തി. സമ്പഹംസനാതി വത്ഥുധമ്മാദീനം അനതിവത്തനാദിസാധകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേന പരിയോദപനാ, സാ പന യസ്മാ കത്തബ്ബസ്സ സബ്ബകിച്ചസ്സ നിപ്ഫത്തിയാവ സിദ്ധാ നാമ ഹോതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സമ്പഹംസനാ പരിയോസാന’’ന്തി. തീണിപി ചേതാനി കല്യാണാനി ഏകക്ഖണേ ലബ്ഭമാനാനിപി പച്ചയപച്ചയുപ്പന്നതാദിവസേന പവത്തന്തീതി ദസ്സനത്ഥം ആദിമജ്ഝപരിയോസാനഭാവേന വുത്താനി, ന പന ഝാനസ്സ ഉപ്പാദാദിക്ഖണത്തയേ യഥാക്കമം ലബ്ഭമാനത്താതി ദട്ഠബ്ബം. മജ്ഝിമം സമാധിനിമിത്തം പടിപജ്ജതീതിആദീസു മജ്ഝിമം സമാധിനിമിത്തം നാമ സമപ്പവത്തോ അപ്പനാസമാധിയേവ. സോ ഹി ലീനുദ്ധച്ചസങ്ഖാതാനം ഉഭിന്നം അന്താനം അനുപഗമനേന മജ്ഝിമോ, സവിസേസം ചിത്തസ്സ ഏകത്താരമ്മണേ ഠപനതോ സമാധിയേവ ഉപരിവിസേസാനം കാരണഭാവതോ ‘‘സമാധിനിമിത്ത’’ന്തി വുച്ചതി, തം പടിപജ്ജതി പടിലബ്ഭതീതി അത്ഥോ. ഏവം പടിപന്നത്താ മജ്ഝിമേന സമാധിനിമിത്തേന തത്ഥ ഏകത്താരമ്മണേ അപ്പനാഗോചരേ പക്ഖന്ദതി ഉപതിട്ഠതി, ഏവം വിസുദ്ധസ്സ പന തസ്സ ചിത്തസ്സ പുന വിസോധേതബ്ബാഭാവതോ വിസോധനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ പുഗ്ഗലോ വിസുദ്ധം ചിത്തം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ. സമഥഭാവൂപഗമനേന സമഥപടിപന്നസ്സ പുന സമാധാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ സമഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതി, സമഥപടിപന്നഭാവതോ ഏവമസ്സ കിലേസസംസഗ്ഗം പഹായ ഏകത്തേന ഉപട്ഠിതസ്സ പുന ഏകത്തുപട്ഠാനേ ബ്യാപാരം അകരോന്തോ ഏകത്തുപട്ഠാനം അജ്ഝുപേക്ഖതി നാമ.

തത്ഥ ജാതാനന്തിആദീസു യേ പന തേ ഏവം ഉപേക്ഖാനുബ്രൂഹിതേ തസ്മിം ഝാനചിത്തേ ജാതാ സമാധിപഞ്ഞാസങ്ഖാതാ യുഗനദ്ധധമ്മാ, തേസം അഞ്ഞമഞ്ഞം അനതിവത്തനസഭാവേന സമ്പഹംസനാ വിസോധനാ പരിയോദപനാ ച, സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം കിലേസേഹി വിമുത്തത്താ വിമുത്തിരസേന ഏകരസതായ സമ്പഹംസനാ ച, യഞ്ചേതം തദുപഗം തേസം അനതിവത്തനഏകരസഭാവാനം അനുച്ഛവികം വീരിയം, തസ്സ തദുപഗവീരിയസ്സ വാഹനട്ഠേന പവത്തനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ ച, തസ്മിം ഖണേ യഥാവുത്തധമ്മാനം ആസേവനട്ഠേന സമ്പഹംസനാ ച, പരിയോദപനാ ച പരിയോദപനകസ്സ ഞാണസ്സ കിച്ചനിപ്ഫത്തിവസേനേവ ഇജ്ഝതീതി വേദിതബ്ബം. ഏവം തിവിധത്തഗതം ചിത്തന്തിആദീനി തസ്സേവ ചിത്തസ്സ ഥോമനവചനാനി. വിതക്കസമ്പന്നന്തി വിതക്കങ്ഗേന സുന്ദരഭാവമുപഗതം. ചിത്തസ്സ അധിട്ഠാനസമ്പന്നന്തി തസ്മിഞ്ഞേവ ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ നിരന്തരപ്പവത്തിസങ്ഖാതേന സമാധിനാ സമ്പന്നം, ഇദം ഝാനങ്ഗവസേന വുത്തം. സമാധിസമ്പന്നന്തി ഇദം പന ഇന്ദ്രിയവസേനാതി വേദിതബ്ബം.

പടികുടതീതി സങ്കുചതി. പടിവട്ടതീതി പടിനിവട്ടതി. ന്ഹാരുദദ്ദുലന്തി ന്ഹാരുഖണ്ഡം. പയുത്തവാചന്തി പച്ചയപരിയേസനേ നിയുത്തവാചം. ദണ്ഡവാഗുരാഹീതി ദണ്ഡപടിബദ്ധാഹി ദീഘജാലസങ്ഖാതാഹി വാഗുരാഹി.

സമണകുത്തകോതി കാസായനിവാസനാദിസമണകിച്ചകോ. വഗ്ഗുമുദാതി ഏത്ഥ ‘‘വഗ്ഗുമതാ’’തി വത്തബ്ബേ ലോകികാ ‘‘മുദാ’’തി വോഹരിംസൂതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വഗ്ഗുമതാ’’തി. ‘‘വഗ്ഗൂ’’തി മതാ, സുദ്ധസമ്മതാതി അത്ഥോ, തേനാഹ ‘‘പുഞ്ഞസമ്മതാ’’തി. സത്താനം പാപുനനേന സോധനേന സാ പുഞ്ഞസമ്മതാ.

൧൬൩. മാരസ്സ ധേയ്യം ഠാനം, വത്ഥു വാ നിവാസോ മാരധേയ്യം, സോ അത്ഥതോ തേഭൂമകധമ്മാ ഏവ, ഇധ പന പഞ്ച കാമഗുണാ അധിപ്പേതാ, തം മാരധേയ്യം. ‘‘അയം സമണകുത്തകോ യഥാസമുപ്പന്നസംവേഗമൂലകേന സമണഭാവൂപഗമനേന അതിക്കമിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി ചിന്തേത്വാ അവോച, ന പന ‘‘അരഹത്തപ്പത്തിയാ തീസു ഭവേസു അപ്പടിസന്ധികതായ തം അതിക്കമിതും സക്ഖിസ്സതീ’’തി മരണേനേവ സത്താനം സംസാരമോചനലദ്ധികത്താ ദേവതായ. ന ഹി മതാനം കത്ഥചി പടിസന്ധി ഗച്ഛതി. ഇമിനാ അത്ഥേന ഏവമേവ ഭവിതബ്ബന്തി ഇമിനാ പരേസം ജീവിതാ വോരോപനത്ഥേന ഏവമേവ സംസാരമോചനസഭാവേനേവ ഭവിതബ്ബം. ‘‘അത്തനാപി അത്താനം ജീവിതാ വോരോപേന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ജീവിതാ വോരോപേന്തീ’’തി (പാരാ. ൧൬൨) വുത്തത്താ സബ്ബാനിപി താനി പഞ്ചഭിക്ഖുസതാനി ജീവിതാ വോരോപേസീതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. തസ്മാ യേ അത്തനാപി അത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച ജീവിതാ വോരോപേസും, തേ പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ ഠപേത്വാ തദവസേസേ ച പുഥുജ്ജനഭിക്ഖൂ, സബ്ബേ ച അരിയേ അയം ജീവിതാ വോരോപേസീതി വേദിതബ്ബം.

൧൬൪. ഏകീഭാവതോതി പവിവേകതോ. ഉദ്ദേസം പരിപുച്ഛം ഗണ്ഹന്തീതി അത്തനോ അത്തനോ ആചരിയാനം സന്തികേ ഗണ്ഹന്തി, ഗഹേത്വാ ച ആചരിയേഹി സദ്ധിം ഭഗവന്തം ഉപട്ഠഹന്തി. തദാ പന ഉദ്ദേസാദിദായകാ തനുഭൂതേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഭഗവന്തം ഉപഗതാ, തം സന്ധായ ഭഗവാ പുച്ഛതി.

ആനാപാനസ്സതിസമാധികഥാവണ്ണനാ

൧൬൫. ദസാനുസ്സതീസു അന്തോഗധാപി ആനാപാനസ്സതി തദാ ഭിക്ഖൂനം ബഹൂനം സപ്പായതം ദസ്സേതും പുന ഗഹിതാ. തഥാ ഹി തം ഭഗവാ തേസം ദേസേസി. ആഹാരേ പടിക്കൂലസഞ്ഞാ അസുഭകമ്മട്ഠാനസദിസാ, ചത്താരോ പന ആരുപ്പാ ആദികമ്മികാനം അനനുരൂപാതി തേസം ഇധ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞം പരിയായന്തി അരഹത്താധിഗമത്ഥായ അഞ്ഞം കാരണം. അത്ഥയോജനാക്കമന്തി അത്ഥഞ്ച യോജനാക്കമഞ്ച. അസ്സാസവസേനാതി അസ്സാസം ആരമ്മണം കത്വാതി വുത്തം ഹോതി. ഉപട്ഠാനം സതീതി അപ്പമുസ്സനതായ തമേവ അസ്സാസം പസ്സാസഞ്ച ഉപഗന്ത്വാ ഠാനം, തഥാ തിട്ഠനകധമ്മോ സതി നാമാതി അത്ഥോ. ഇദാനി സതിവസേനേവ പുഗ്ഗലം നിദ്ദിസിതുകാമേന യോ അസ്സസതീതിആദി വുത്തം. തത്ഥ യോ അസ്സസതി, തസ്സ സതി അസ്സാസം ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതീതിആദിനാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അകോസല്ലസമ്ഭൂതേതി അവിജ്ജാസമ്ഭൂതേ. ഖണേനേവാതി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേനേവ. അരിയമഗ്ഗസ്സ പാദകഭൂതോ അയം സമാധി അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ അരിയമഗ്ഗഭാവം ഉപഗതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അരിയമഗ്ഗവുഡ്ഢിപ്പത്തോ’’തി. ഓപമ്മനിദസ്സനന്തി ഏത്ഥ ഉപമാവ ഓപമ്മം, തസ്സ നിദസ്സനം.

ബാഹിരകാ ആനാപാനസ്സതിം ജാനന്താ ആദിതോ ചതുപ്പകാരമേവ ജാനന്തി, ന സബ്ബം സോളസപ്പകാരന്തി ആഹ സബ്ബപ്പകാരഇച്ചാദി. ഏവമസ്സേതം സേനാസനന്തി ഏത്ഥ ഏവന്തി ഭാവനാസതിയാ യഥാവുത്തനയേന ആരമ്മണേ ചിത്തസ്സ നിബന്ധനേ സതിയേവ, നാസതീതി അത്ഥോ, തേന മുട്ഠസ്സതിസ്സ അരഞ്ഞവാസോ നിരത്ഥകോ അനനുരൂപോതി ദസ്സേതി. അവസേസസത്തവിധസേനാസനന്തി ‘‘പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജ’’ന്തി (വിഭ. ൫൦൮) ഏവം വുത്തം. ഉതുത്തയാനുകൂലം ധാതുചരിയാനുകൂലന്തി ഗിമ്ഹാനാദിഉതുത്തയസ്സ സേമ്ഹാദിധാതുത്തയസ്സ മോഹാദിചരിയത്തയസ്സ ച അനുകൂലം. നിസജ്ജായ ദള്ഹഭാവം പല്ലങ്കാഭുജനേന, അസ്സാസപസ്സാസാനം പവത്തനസുഖതം ഉപരിമകായസ്സ ഉജുകം ഠപനേന, ആരമ്മണപരിഗ്ഗഹൂപായം പരിമുഖം സതിയാ ഠപനേന ഉപദിസന്തോ. ന പണമന്തീതി ന ഓണമന്തി. പരിഗ്ഗഹിതനിയ്യാനം സതിന്തി സബ്ബഥാ ഗഹിതം സമ്മോസപടിപക്ഖതോ നിഗ്ഗമനസങ്ഖാതം സതിം കത്വാ, പരമം സതിനേപക്കം ഉപട്ഠപേത്വാതി അത്ഥോ.

സതോവാതി സതിയാ സമന്നാഗതോ ഏവ. ബാത്തിംസായ ആകാരേഹീതി ചതൂസു ചതുക്കേസു ആഗതാനി ദീഘരസ്സാദീനി സോളസ പദാനി അസ്സാസപസ്സാസവസേന ദ്വിധാ വിഭജിത്വാ വുത്തേഹി ദ്വത്തിംസാകാരേഹി. ദീഘംഅസ്സാസവസേനാതി ദീഘഅസ്സാസവസേന, വിഭത്തിഅലോപം കത്വാ നിദ്ദേസോ, ദീഘന്തി വാ ഭഗവതാ വുത്തഅസ്സാസവസേന. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപന്തി വിക്ഖേപപടിപക്ഖഭാവതോ ‘‘അവിക്ഖേപോ’’തി ലദ്ധനാമം ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗഭാവം പജാനതോ. പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ അസ്സാസവസേനാതി പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സീ ഹുത്വാ അസ്സാസവസേന, ‘‘പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിഅസ്സാസനവസേനാ’’തി വാ പാഠോ, തസ്സ പടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സിനോ അസ്സാസവസേനാതി അത്ഥോ. ആ പഠമം ബഹിമുഖം സസനം അസ്സാസോ, തതോ അന്തോമുഖം പടിസസനം പസ്സാസോതി ആഹ അസ്സാസോതി ബഹിനിക്ഖമനവാതോതിആദി, സുത്തന്തട്ഠകഥാസു പന ആകഡ്ഢനവസേന അന്തോ സസനം അസ്സാസോ, ബഹി പടിസസനം പസ്സാസോതി കത്വാ ഉപ്പടിപാടിയാ വുത്തം.

തത്ഥാതി ബഹിനിക്ഖമനഅന്തോപവിസനവാതേസു, തസ്സ ച പഠമം അബ്ഭന്തരവാതോ നിക്ഖമതീതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. ‘‘സബ്ബേസമ്പി ഗബ്ഭസേയ്യകാനന്തിആദിനാ ദാരകാനം പവത്തിക്കമേന അസ്സാസോ ബഹിനിക്ഖമനവാതോതി ഗഹേതബ്ബന്തി ദീപേതീ’’തി കേചി വദന്തി. സുത്തനയോ ഏവ ചേത്ഥ ‘‘അസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ അജ്ഝത്തം വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ച പസ്സാസാദിമജ്ഝപരിയോസാനം സതിയാ അനുഗച്ഛതോ ബഹിദ്ധാ വിക്ഖേപഗതേന ചിത്തേന കായോപി ചിത്തമ്പി സാരദ്ധാ ച ഹോന്തി ഇഞ്ജിതാ ച ഫന്ദിതാ ചാ’’തി ഇമായ പാളിയാ സമേതീതി ഗഹേതബ്ബം. അദ്ധാനവസേനാതി കാലദ്ധാനവസേന. അയഞ്ഹി അദ്ധാന-സദ്ദോ കാലസ്സ ദേസസ്സ ച വാചകോ. തത്ഥ യഥാ ഹീതിആദിനാ ദേസദ്ധാനം ഉപമാവസേന ദസ്സിതം. ഇദാനി തബ്ബിസിട്ഠകാലദ്ധാനവസേന അസ്സാസപസ്സാസാനം ദീഘരസ്സതം ഉപമേയ്യവസേന വിഭാവേതും ഏവന്തിആദി വുത്തം. ചുണ്ണവിചുണ്ണാ അനേകകലാപഭാവേന. ഏത്ഥ ച ഹത്ഥിആദിസരീരേ സുനഖാദിസരീരേ ച അസ്സാസപസ്സാസാനം ദേസദ്ധാനവിസിട്ഠകാലദ്ധാനവസേനേവ ദീഘരസ്സതാ വുത്താതി വേദിതബ്ബാ അത്തഭാവസങ്ഖാതം ദീഘം അദ്ധാനം സണികം പൂരേത്വാതിആദിവചനതോ. തേസന്തി സത്താനം. തേതി അസ്സാസപസ്സാസാ. ഇത്തരമദ്ധാനന്തി അപ്പകം കാലം. നവഹാകാരേഹീതി ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ പുബ്ബേനാപരം അലദ്ധവിസേസസ്സ കേവലം അദ്ധാനവസേന ആദിതോ വുത്താ തയോ ആകാരാ, തേ ച കസ്സചി അസ്സാസോവ, കസ്സചി പസ്സാസോവ, കസ്സചി തദുഭയമ്പി ഉപട്ഠാതീതി തിണ്ണം പുഗ്ഗലാനം വസേന വുത്താ, തഥാ ഛന്ദവസേന തയോ, തഥാ പാമോജ്ജവസേനാതി ഇമേഹി നവഹി ആകാരേഹി. ഏകേനാകാരേനാതി ദീഘം അസ്സാസാദീസു ഏകേനാകാരേന.

അദ്ധാനസങ്ഖാതേതി ദീഘേ ഓകാസദ്ധാനസങ്ഖാതേ അത്തഭാവേ കാലദ്ധാനേപി വാ, ഏവം ഉപരി ഇത്തരസങ്ഖാതേതി ഏത്ഥാപി. ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഭാവനായ പുബ്ബേനാപരം വിസേസം ആവഹന്തിയാ ലദ്ധസ്സാദത്താ തത്ഥ സാതിസയോ കത്തുകാമതാലക്ഖണോ കുസലച്ഛന്ദോ ഉപ്പജ്ജതി. ഛന്ദവസേനാതി തഥാപവത്തഛന്ദസ്സ വസേന. പാമോജ്ജം ഉപ്പജ്ജതീതി അസ്സാസപസ്സാസാനം സുഖുമതരഭാവേ ആരമ്മണസ്സ സന്തതരതായ, കമ്മട്ഠാനസ്സ ച വീഥിപടിപന്നതായ ഭാവനാചിത്തസഹഗതോ പമോദോ ഖുദ്ദകാദിഭേദാ തരുണാ പീതി ഉപ്പജ്ജതി. ചിത്തം വിവത്തതീതി പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപ്പന്നേ പകതിഅസ്സാസപസ്സാസതോ ചിത്തം നിവത്തതി. ഉപേക്ഖാ സണ്ഠാതീതി തസ്മിം പടിഭാഗനിമിത്തേ ഉപചാരപ്പനാഭേദേ സമാധിമ്ഹി ഉപ്പന്നേ പുന ഝാനനിബ്ബത്തനത്ഥം ബ്യാപാരാഭാവതോ അജ്ഝുപേക്ഖനം ഹോതി, സാ പനായം ഉപേക്ഖാ തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാതി വേദിതബ്ബാ. അനുപസ്സനാഞാണന്തി സമഥവസേന നിമിത്തസ്സ അനുപസ്സനാ, വിപസ്സനാവസേന അസ്സാസപസ്സാസമുഖേന തന്നിസ്സയനാമരൂപസ്സ അനുപസ്സനാ ച ഞാണം. കായോ ഉപട്ഠാനന്തി അസ്സാസപസ്സാസസങ്ഖാതോ കായോ ഉപഗന്ത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥ സതീതി ഉപട്ഠാനം, നോ സതി, സതി പന സരസതോ ഉപതിട്ഠനട്ഠേന സരണട്ഠേന ച ഉപട്ഠാനഞ്ചേവ സതി ച. തേന വുച്ചതീതിആദീസു യാ അയം യഥാവുത്തഅസ്സാസപസ്സാസകായേ, തന്നിസ്സയഭൂതേ കരജകായേ ച കായസ്സേവ അനുപസ്സനാ നിച്ചാദിഭാവം വാ ഇത്ഥിപുരിസസത്തജീവാദിഭാവം വാ അനനുപസ്സിത്വാ അസ്സാസപസ്സാസകായമത്തസ്സേവ അനിച്ചാദിഭാവസ്സ ച അനുപസ്സനാ, തായ കായാനുപസ്സനായ സതിസങ്ഖാതസ്സ പട്ഠാനസ്സ ഭാവനാ വഡ്ഢനാ കായേ കായാനുപസ്സനാ സതിപട്ഠാനഭാവനാതി അയം സങ്ഖേപത്ഥോ.

ഇത്തരവസേനാതി പരിത്തകാലവസേന. താദിസോതി ദീഘോ രസ്സോ ച. വണ്ണാതി ദീഘാദിആകാരാ. നാസികഗ്ഗേവ ഭിക്ഖുനോതി നാസികഗ്ഗേ വാ, വാ-സദ്ദേന ഉത്തരോട്ഠേ വാതി അത്ഥോ. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘ആദിമജ്ഝപരിയോസാനവസേന സബ്ബം അസ്സാസപസ്സാസകായം വിദിതം പാകടം കരിസ്സാമീ’’തി പുബ്ബേ പവത്തആഭോഗവസേന പച്ഛാ തഥാ സമുപ്പന്നേന ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേന തം അസ്സാസപസ്സാസകായം ഏവം വിദിതം പാകടം കരോന്തോ അസ്സസതി ചേവ പസ്സസതി ച, തസ്മാ ഏവംഭൂതോ സബ്ബകായപടിസംവേദീ അസ്സസിസ്സാമി പസ്സസിസ്സാമീതി സിക്ഖതി നാമ, ന പന ‘‘അനാഗതേ ഏവം കരിസ്സാമീ’’തി ചിന്തനമത്തേന സോ ഏവം വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. തഥാഭൂതസ്സാതി ആദിമജ്ഝപരിയോസാനം വിദിതം കരോന്തസ്സ. സംവരോതി സതി വീരിയമ്പി വാ. ന അഞ്ഞം കിഞ്ചീതി സബ്ബകായം വിദിതം കരിസ്സാമീതിആദികം പുബ്ബാഭോഗം സന്ധായ വദതി. ഞാണുപ്പാദനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന കായസങ്ഖാരപസ്സമ്ഭനപീതിപടിസംവേദനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. കായസങ്ഖാരന്തി അസ്സാസപസ്സാസം. സോ ഹി ചിത്തസമുട്ഠാനോപി സമാനോ കരജകായപടിബദ്ധവുത്തിതായ തേന സങ്ഖരീയതീതി കായസങ്ഖാരോതി വുച്ചതി. അപരിഗ്ഗഹിതകാലേതി കമ്മട്ഠാനസ്സ അനാരദ്ധകാലേ, തദാരമ്ഭത്ഥായ കായചിത്താനമ്പി അപരിഗ്ഗഹിതകാലേതി അത്ഥോ. നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായാതി ഹി ഇമിനാ കായപരിഗ്ഗഹോ, പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാതി ഇമിനാ ചിത്തപരിഗ്ഗഹോ വുത്തോ. അധിമത്തന്തി ബലവം ഓളാരികം, ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം. കായസങ്ഖാരോ ഹി അധിപ്പേതോ. അധിമത്തം ഹുത്വാ പവത്തതീതി കിരിയാവിസേസനം വാ ഏതം. സബ്ബേസംയേവാതി ഉഭയേസമ്പി.

മഹാഭൂതപരിഗ്ഗഹേ സുഖുമോതി ചതുധാതുമുഖേന വിപസ്സനാഭിനിവേസം സന്ധായ വുത്തം. ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനായാതി കലാപസമ്മസനമാഹ. നിബ്ബിദാനുപസ്സനതോ പട്ഠായ ബലവവിപസ്സനാ, തതോ ഓരം ദുബ്ബലവിപസ്സനാ. പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി അപരിഗ്ഗഹിതകാലേതിആദിനാ സമഥനയേ വുത്തനയേന.

ചോദനാസോധനാഹീതി അനുയോഗപരിഹാരേഹി. കഥന്തിആദി പടിസമ്ഭിദാപാളി, തത്ഥ കഥം സിക്ഖതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇതി കിരാതിആദി ചോദകവചനം. ഇതി കിരാതി ഏവഞ്ചേതി അത്ഥോ. അസ്സാസപസ്സാസോ സബ്ബഥാ അഭാവം ഉപനേതി ചേതി ചോദകസ്സ അധിപ്പായോ. വാതൂപലദ്ധിയാതി അസ്സാസപസ്സാസവാതസ്സ അഭാവേന തബ്ബിസയായ ഉപലദ്ധിയാ ഭാവനാചിത്തസ്സ ഉപ്പാദോ വഡ്ഢി ച ന ഹോതീതി അത്ഥോ. ന ച നന്തി ഏത്ഥ നന്തി നിപാതമത്തം. പുന ഇതി കിരാതിആദി യഥാവുത്തായ ചോദനായ വിസ്സജ്ജനാ, തത്ഥ ഇതി കിര സിക്ഖതീതി മയാ വുത്താകാരേന യദി സിക്ഖതീതി അത്ഥോ. പഭാവനാ ഹോതീതി യദിപി ഓളാരികാ കായസങ്ഖാരാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി, സുഖുമാ പന അത്ഥേവാതി ഭാവനായപി വഡ്ഢി ഹോതേവാതി അധിപ്പായോ. കംസേതി കംസഭാജനേ. നിമിത്തന്തി നിമിത്തസ്സ, തേസം സദ്ദാനം പവത്തിആകാരസ്സാതി അത്ഥോ. സുഖുമകാ സദ്ദാതി അനുരവേ ആഹ. സുഖുമസദ്ദനിമിത്താരമ്മണതാപീതി സുഖുമോ സദ്ദോവ നിമിത്തം തദാരമ്മണതായപി.

ആഭിസമാചാരികസീലന്തി ഏത്ഥ അഭിസമാചാരോതി ഉത്തമസമാചാരോ, തദേവ ആഭിസമാചാരികം സീലം, ഖന്ധകവത്തപരിയാപന്നസ്സ സീലസ്സേതം അധിവചനം. അഹം സീലം രക്ഖാമീതി ഉഭതോവിഭങ്ഗപരിയാപന്നം സീലം സന്ധായ വുത്തം. ആവാസോതി ആവാസപലിബോധോ. കുലന്തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. കമ്മന്തി നവകമ്മം. ഇദ്ധീതി പോഥുജ്ജനികാ ഇദ്ധി, സാ വിപസ്സനായ പലിബോധോ. സോ ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോതി വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൪൧) വുത്തേന തസ്സ തസ്സ പലിബോധസ്സ ഉപച്ഛേദപ്പകാരേന ഉപച്ഛിന്ദിതബ്ബോ. യോഗാനുയോഗോതി യോഗസ്സ ഭാവനായ അനുയുഞ്ജനം. അട്ഠതിംസാരമ്മണേസൂതി ആലോകാകാസകസിണദ്വയം വജ്ജേത്വാ പാളിയം ആഗതാനം അട്ഠന്നം കസിണാനം വസേന വുത്തം, ചത്താരീസഞ്ഞേവ പന കമ്മട്ഠാനാനി. യഥാവുത്തേനേവ നയേനാതി യോഗാനുയോഗകമ്മസ്സ പദട്ഠാനത്താതി ഇമമത്ഥം അതിദിസതി. ഇമിനാവ കമ്മട്ഠാനേനാതി ഇമിനാ ആനാപാനസ്സതികമ്മട്ഠാനേന. മഹാഹത്ഥിപഥം നീഹരന്തോ വിയാതി കമ്മട്ഠാനവീഥിം മഹാഹത്ഥിമഗ്ഗം കത്വാ ദസ്സേന്തോ വിയ.

വുത്തപ്പകാരമാചരിയന്തി ‘‘ഇമിനാവ കമ്മട്ഠാനേന ചതുത്ഥജ്ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരഹത്തം പത്തസ്സാ’’തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരം ആചരിയം. ‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ’’തിആദിനാ (അ. നി. ൭.൩൭; നേത്തി. ൧൧൩; മി. പ. ൬.൧.൧൦) വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ (വിസുദ്ധി. ൧.൪൨) വുത്തപ്പകാരമാചരിയന്തിപി വദന്തി. പഞ്ചസന്ധികന്തി പഞ്ചപബ്ബം, പഞ്ചഭാഗന്തി അത്ഥോ. കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനന്തി കമ്മട്ഠാനഗന്ഥസ്സ ഉഗ്ഗണ്ഹനം. തദത്ഥപരിപുച്ഛാ കമ്മട്ഠാനസ്സ പരിപുച്ഛാ, തത്ഥ സംസയപരിപുച്ഛാ വാ. കമ്മട്ഠാനസ്സ ഉപട്ഠാനന്തി ഏവം ഭാവനമനുയുഞ്ജന്തസ്സ ഏവമിധ നിമിത്തം ഉപതിട്ഠതീതി ഉപധാരണം. തഥാ കമ്മട്ഠാനപ്പനാ ഏവം ഝാനമപ്പേതീതി. കമ്മട്ഠാനസ്സ ലക്ഖണന്തി ഗണനാനുബന്ധനാഫുസനാനം വസേന ഭാവനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ ഠപനാവസേന മത്ഥകപ്പത്തി ഇധ ഭാവനാതി കമ്മട്ഠാനസഭാവസ്സ സല്ലക്ഖണം, തേനാഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസഭാവൂപധാരണന്തി വുത്തം ഹോതീ’’തി.

അട്ഠാരസസേനാസനദോസവിവജ്ജിതന്തി മഹത്തം നവത്തം ജിണ്ണത്തം പന്ഥനിസ്സിതത്തം സോണ്ഡിപണ്ണപുപ്ഫഫലയുത്തതാ പത്ഥനീയതാ നഗരദാരുഖേത്തസന്നിസ്സിതതാ വിസഭാഗാനം പുഗ്ഗലാനം അത്ഥിതാ പട്ടനസന്നിസ്സിതതാ പച്ചന്തസന്നിസ്സിതതാ രജ്ജസീമസന്നിസ്സിതതാ അസപ്പായതാ കല്യാണമിത്താനം അലാഭോതി ഇമേഹി അട്ഠാരസഹി സേനാസനദോസേഹി വിവജ്ജിതം. പഞ്ചസേനാസനങ്ഗസമന്നാഗതന്തി –

‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം നാതിദൂരം ഹോതി നാച്ചാസന്നം ഗമനാഗമനസമ്പന്നം ദിവാ അപ്പാകിണ്ണം രത്തിം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം അപ്പഡംസമകസവാതാതപസരീസപസമ്ഫസ്സം, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ വിഹരന്തസ്സ അപ്പകസിരേന ഉപ്പജ്ജന്തി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ, തസ്മിം ഖോ പന സേനാസനേ ഥേരാ ഭിക്ഖൂ വിഹരന്തി …പേ… ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, സേനാസനം പഞ്ചങ്ഗസമന്നാഗതം ഹോതീ’’തി (അ. നി. ൧൦.൧൧) –

ഏവം ഭഗവതാ വുത്തേഹി പഞ്ചഹി സേനാസനങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം, ഏത്ഥ ച നാതിദൂരതാദി ഏകം, ദിവാ അപ്പാകിണ്ണതാദി ഏകം, അപ്പഡംസാദിതാ ഏകം, ചീവരാദിലാഭോ ഏകം, ഥേരാനം ഭിക്ഖൂനം നിവാസോ ഏകന്തി ഏവം പഞ്ചങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഉപച്ഛിന്നഖുദ്ദകപലിബോധേനാതി ദീഘാനം കേസാദീനം ഹരണേന പത്തചീവരാദീനം പചനതുന്നകരണരജനാദികരണേഹി ച ഉപച്ഛിന്നാ ഖുദ്ദകാ പലിബോധാ യേന, തേന. ഭത്തസമ്മദന്തി ഭോജനനിമിത്തം പരിസ്സമം. ആചരിയതോ ഉഗ്ഗഹോ ആചരിയുഗ്ഗഹോ, സബ്ബോപി കമ്മട്ഠാനവിധി, ന പുബ്ബേ വുത്തഉഗ്ഗഹമത്തം, തതോ. ഏകപദമ്പീതി ഏകകോട്ഠാസമ്പി.

അനുവഹനാതി അസ്സാസപസ്സാസാനം അനുഗമനവസേന സതിയാ നിരന്തരം അനുപ്പവത്തനാ. യസ്മാ പന ഗണനാദിവസേന വിയ ഫുസനാവസേന വിസും മനസികാരോ നത്ഥി, ഫുട്ഠഫുട്ഠട്ഠാനേ ഏവ ഗണനാദി കാതബ്ബന്തി ദസ്സേതും ഇധ ഫുസനാഗഹണന്തി ദീപേന്തോ ‘‘ഫുസനാതി ഫുട്ഠട്ഠാന’’ന്തി ആഹ. ഠപനാതി സമാധാനം, സമാധിപ്പധാനാ പന അപ്പനാതി ആഹ ‘‘ഠപനാതി അപ്പനാ’’തി. അനിച്ചതാദീനം ലക്ഖണതോ സല്ലക്ഖണാ വിപസ്സനാ. പവത്തതോ നിമിത്തതോ ച വിനിവട്ടനതോ വിനിവട്ടനാ മഗ്ഗോ. കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിഭാവതോ പാരിസുദ്ധി ഫലം. തേസന്തി വിനിവട്ടനാപാരിസുദ്ധീനം. ഖണ്ഡന്തി ‘‘ഏകം തീണി പഞ്ചാ’’തി ഏകന്തരികാദിഭാവേന ഗണനായ ഖണ്ഡനം. അഥ വാ ഖണ്ഡന്തി അന്തരന്തരാ കതിപയകാലം അഗണേത്വാ പുന ഗണനവസേന അന്തരാ ഓധിപരിച്ഛേദോ ന ദസ്സേതബ്ബോ. തഥാ ഖണ്ഡം ദസ്സേന്തസ്സ ഹി ‘‘കമ്മട്ഠാനനിന്നം പവത്തതി നു ഖോ മേ ചിത്തം, നോ’’തി വീമംസുപ്പത്തിയാ വിക്ഖേപോ ഹോതി, തേനാഹ സിഖാപ്പത്തം നു ഖോ മേതിആദി, ഇദഞ്ച ഏവം ഖണ്ഡം ദസ്സേത്വാ ചിരതരം ഗണനായ മനസികരോന്തസ്സ വസേന വുത്തം. സോ ഹി തഥാ ലദ്ധം അവിക്ഖേപമത്തം നിസ്സായ ഏവം മഞ്ഞേയ്യ. യോ ഉപട്ഠാതി, തം ഗഹേത്വാതി ഇദം അസ്സാസപസ്സാസേസു യസ്സ ഏകോവ പഠമം ഉപട്ഠാതി, തം സന്ധായ വുത്തം, യസ്സ പന ഉഭോപി ഉപട്ഠഹന്തി, തേന ഉഭയമ്പി ഗഹേത്വാ ഗണിതബ്ബം. യോ ഉപട്ഠാതീതി ഇമിനാവ ദ്വീസു നാസാപുടവാതേസു യോ പാകടോ ഹോതി, സോ ഗഹേതബ്ബോതി അയമ്പി അത്ഥോ ദീപിതോതി ഗഹേതബ്ബം. പഠമം ഏകേകസ്മിം ഉപട്ഠിതേപി ഉപലക്ഖേത്വാ ഗണന്തസ്സേവ കമേന ഉഭോപി പാകടാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘അസ്സാസപസ്സാസാ പാകടാ ഹോന്തീ’’തി. ഏവം സീഘം സീഘം ഗണേതബ്ബമേവാതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സീഘഗണനാരമ്ഭസ്സ ഓകാസം ദസ്സേതും ഇമസ്സാപി പുരിമനയേന ഗണയതോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ പുരിമനയേനാതി ദന്ധഗണനായ, പാകടാ ഹുത്വാതി ഇമിനാ ദന്ധഗണനായ ആരദ്ധകാലേ ചിത്തസ്സ അവിസദതായ സുഖുമസ്സാസാദീനം അപാകടതം, പച്ഛാ വിസദകാലേ പാകടതഞ്ച തേസു ച പാകടേസു ദന്ധഗണനം പഹായ സീഘഗണനാ കാതബ്ബാതി ദസ്സേതി. സീഘഗണനായ നിപ്പരിയായതോ നിരന്തരപ്പവത്തി അപ്പനാവീഥിയമേവ, ന കാമാവചരേ ഭവങ്ഗന്തരികത്താതി ആഹ ‘‘നിരന്തരപ്പവത്തം വിയാ’’തി. പുരിമനയേനേവാതി സീഘഗണനായ. അന്തോ പവിസന്തം വാതം മനസികരോന്തോ അന്തോ ചിത്തം പവേസേതി നാമ.

ഏതന്തി ഏതം അസ്സാസപസ്സാസജാതം. അനുഗമനന്തി ഫുട്ഠട്ഠാനേ മനസികരണമേവ, ന അസ്സാസപസ്സാസാനം അനുവത്തനം, തേനാഹ – ‘‘തഞ്ച ഖോ ന ആദിമജ്ഝപരിയോസാനാനുഗമനവസേനാ’’തി. ഫുസനാഠപനാവസേന വിസും മനസികാരോ നത്ഥീതി ഇമിനാ യഥാ ഗണനായ ഫുസനായ ച മനസികരോതി, ഏവം അനുബന്ധനം വിനാ കേവലം ഠപനായ ച ഫുസനായ ച മനസികാരോപി നത്ഥീതി ദസ്സേന്തേന ഗണനം പടിസംഹരിത്വാ യാവ അപ്പനാ ഉപ്പജ്ജതി, താവ അനുബന്ധനായ ച ഫുസനായ ച മനസികരോതി, അപ്പനായ പന ഉപ്പന്നായ അനുബന്ധനായ ഠപനായ ച മനസികരോതി നാമാതി ദീപിതം ഹോതി, അട്ഠകഥായം പന അനുബന്ധനായ വിനാ ഠപനായ മനസികാരോ നത്ഥീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അനുബന്ധനായ ച ഫുസനായ ച ഠപനായ ച മനസികരോതീതി വുച്ചതീ’’തി ഏത്തകമേവ വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. യാ അച്ചന്തായ ന മിനോതി ന വിനിച്ഛനതി, സാ മാനസ്സ സമീപേതി ഉപമാനം സിദ്ധസാദിസേന സാധ്യസാധനം യഥാ ഗോ വിയ ഗവയോതി. പങ്ഗുളോതി പീഠസപ്പീ. ദോലാതി പേങ്ഖോലോ. കീളതന്തി കീളന്താനം. ഉപനിബന്ധനത്ഥമ്ഭമൂലേതി നാസികഗ്ഗം മുഖനിമിത്തഞ്ച സന്ധായ വുത്തം. ആദിതോ പഭുതീതി ഉപമേയ്യത്ഥദസ്സനതോ പട്ഠായ. നിമിത്തന്തി ഉപനിബന്ധനനിമിത്തം നാസികഗ്ഗം, മുഖനിമിത്തം വാ. അനാരമ്മണമേകചിത്തസ്സാതി അസ്സാസപസ്സാസാനം ഏകക്ഖണേ അപ്പവത്തനതോ ഏകസ്സ ചിത്തസ്സ തയോപി ആരമ്മണം ന ഹോന്തി, നിമിത്തേന സഹ അസ്സാസോ പസ്സാസോ വാതി ദ്വേയേവ ഏകക്ഖണേ ആരമ്മണം ഹോന്തീതി അത്ഥോ. അജാനതോ ച തയോ ധമ്മേതി നിമിത്തം അസ്സാസോ പസ്സാസോതി ഇമേ തയോ ധമ്മേ ആരമ്മണകരണവസേന അവിന്ദന്തസ്സ, ച-സദ്ദോ ബ്യതിരേകോ, തേന ഏവഞ്ച സതി അയം അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോതി ബ്യതിരേകം ദസ്സേതി. ഭാവനാതി ആനാപാനസ്സതിഭാവനാ.

കഥം ഇമേ…പേ… വിസേസമധിഗച്ഛതീതി ഇദം പരിഹാരഗാഥായ വുത്തമേവത്ഥം കകചോപമായ (മ. നി. ൧.൨൨൨ ആദയോ) വിവരിതും പുച്ഛാഠപനം. തത്ഥ കഥം-സദ്ദോ പച്ചേകം യോജേതബ്ബോ ‘‘കഥമിമേ അവിദിതാ…പേ… കഥം വിസേസമധിഗച്ഛതീ’’തി. പധാനന്തി ഭാവനാനിപ്ഫാദകം വീരിയം. പയോഗന്തി നീവരണവിക്ഖമ്ഭകം ഭാവനാനുയോഗം. വിസേസന്തി അരഹത്തപരിയോസാനവിസേസം. പധാനന്തി രുക്ഖസ്സ ഛേദനവീരിയം. പയോഗന്തി തസ്സേവ ഛേദനകകിരിയം. കിഞ്ചാപേത്ഥ ‘‘വിസേസമധിഗച്ഛതീ’’തി ഉപമായം ന വുത്തം, തഥാപി അത്ഥതോ യോജേതബ്ബമേവ. യഥാ രുക്ഖോതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാതി ദീഘനാസികോ നാസികഗ്ഗേ, ഇതരോ മുഖം നിമിയതി ഛാദിയതി ഏതേനാതി മുഖനിമിത്തന്തി ലദ്ധനാമേ ഉത്തരോട്ഠേ.

ഇദം പധാനന്തി യേന വീരിയാരമ്ഭേന കായോപി ചിത്തമ്പി ഭാവനാകമ്മസ്സ അരഹം ഇധ പധാനന്തി ഫലേന ഹേതും ദസ്സേതി. ഉപക്കിലേസാതി നീവരണാ. വിതക്കാതി കാമവിതക്കാദിമിച്ഛാവിതക്കാ, നീവരണപ്പഹാനേന വാ പഠമജ്ഝാനാധിഗമം ദസ്സേത്വാ വിതക്കൂപസമാപദേസേന ദുതിയജ്ഝാനാദീനമധിഗമമാഹ. അയം പയോഗോതി അയം ഝാനാധിഗമസ്സ ഹേതുഭൂതോ കമ്മട്ഠാനാനുയോഗസങ്ഖാതോ പയോഗോ. സംയോജനാ പഹീയന്തീതി ദസപി സംയോജനാനി മഗ്ഗപഅപാടിയാ സമുച്ഛേദവസേന പഹീയന്തി. ബ്യന്തീ ഹോന്തീതി തഥാ സത്തപി അനുസയാ ഭങ്ഗമത്തസ്സപി അനവസേസതോ വിഗതന്താ ഹോന്തി. അയം വിസേസോതി ഇമം സമാധിം നിസ്സായ അനുക്കമേന ലബ്ഭമാനോ അയം സംയോജനപ്പഹാനാദികോ ഇമസ്സ സമാധിസ്സ വിസേസോതി അത്ഥോ. ഏവം ഇമേ തയോ ധമ്മാതിആദി നിഗമനവചനം. പരിപുണ്ണാതി സോളസന്നം വത്ഥൂനം പാരിപൂരിയാ സബ്ബസോ പുണ്ണാ. അനുപുബ്ബന്തി അനുക്കമേന. പരിചിതാതി പരിചിണ്ണാ. ഇമം ലോകന്തി ഖന്ധാദിലോകം പഞ്ഞാപഭാസേന പഭാസേതി.

ഇധാതി ഇമസ്മിം ഠാനേ. അസ്സാതി ഉപമാഭൂതസ്സ കകചസ്സ. ആനയനേ പയോജനന്തി യോജേതബ്ബം. നിമിത്തന്തി പടിഭാഗനിമിത്തം. അവസേസഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാതി വിതക്കാദിഅവസേസഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാതി വദന്തി. വിചാരാദീഹീതി പന വത്തബ്ബം നിപ്പരിയായേന വിതക്കസ്സ അപ്പനാഭാവതോ. സോ ഹി ‘‘അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ’’തി നിദ്ദിട്ഠോ. ഏവഞ്ഹി സതി അവസേസ-സദ്ദോ ഉപപന്നോ ഹോതി, വിതക്കസമ്പയോഗതോ വാ ഝാനങ്ഗേസു പധാനഭൂതോ സമാധി അപ്പനാതി കത്വാ ‘‘അവസേസഝാനങ്ഗപടിമണ്ഡിതാ അപ്പനാസങ്ഖാതാ ഠപനാ ച സമ്പജ്ജതീ’’തി വുത്തം. കസ്സചി പന ഗണനാവസേനേവ മനസികാരകാലതോ പഭുതീതി ഏത്ഥ ‘‘അനുക്കമതോ…പേ… പത്തം വിയ ഹോതീ’’തി ഉപരി വക്ഖമാനോ ഗന്ഥോ പുരാണപോത്ഥകേസു ദിസ്സതി, തസ്മാ അയം പാഠോ ഏത്ഥാപി ലിഖിതബ്ബോ, ലേഖകാനം പന ദോസേന ഗളിതോതി വേദിതബ്ബോ.

ഓളാരികേ അസ്സാസപസ്സാസേ നിരുദ്ധേതിആദി ഹേട്ഠാ വുത്തനയമ്പി വിചേതബ്ബാകാരപ്പത്തസ്സ കായസങ്ഖാരസ്സ വിചയനവിധിം ദസ്സേതും ആനീതം. ദേസതോതി പുബ്ബേ ഫുസനവസേന ഗഹിതട്ഠാനതോ. നിമിത്തം പട്ഠപേതബ്ബന്തി പുബ്ബേ ഗഹിതാകാരനിമിത്തഗ്ഗാഹികാ സഞ്ഞാ ഫുസനട്ഠാനേ പട്ഠപേതബ്ബാ. ഇമമേവ ഹി അത്ഥവസന്തി ഇമം അനുപട്ഠഹന്തസ്സ ആരമ്മണസ്സ ഉപട്ഠാനവിധിസങ്ഖാതം കാരണം പടിച്ച. ഇതോതി ആനാപാനകമ്മട്ഠാനതോ. ഗരുകതാ ച ഭാവനാദുക്കരതായാതി ആഹ ‘‘ഗരുകഭാവന’’ന്തി. ചരിത്വാതി ഗോചരം ഗഹേത്വാ. നിമിത്തന്തി ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം, പടിഭാഗനിമിത്തം വാ. ഉഭയമ്പി ഹി ഇധ ഏകജ്ഝം വുത്തം. തഥാ ഹി തൂലപിചുആദിഉപമത്തയം ഉഗ്ഗഹേ യുജ്ജതി, സേസം ഉഭയത്ഥ.

താരകരൂപം വിയാതി താരകായ സരൂപം വിയ. സഞ്ഞാനാനതായാതി നിമിത്തുപട്ഠാനതോ പുബ്ബേ പവത്തസഞ്ഞാനം നാനതായ. സഞ്ഞജന്തി ഭാവനാസഞ്ഞായ പരികപ്പിതം, ന ഉപ്പാദിതം അവിജ്ജമാനത്താ, തേനാഹ ‘‘നാനതോ ഉപട്ഠാതീ’’തി. ഏവം ഹോതീതി ഭാവനമനുയുത്തസ്സ ഏവം ഉപട്ഠാതി. ഏവന്തി ഏവം സതി, യഥാവുത്തനയേന നിമിത്തേ ഏവ ചിത്തസ്സ ഠപനേ സതീതി അത്ഥോ. ഇതോ പഭുതീതി ഇതോ പടിഭാഗനിമിത്തുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ. നിമിത്തേതി പടിഭാഗനിമിത്തേ. ഠപയന്തി ഠപനാവസേന ചിത്തം ഠപന്തോ. നാനാകാരന്തി ‘‘ചത്താരോ വണ്ണാ’’തി ഏവം വുത്തം നാനാകാരം. വിഭാവയന്തി വിഭാവേന്തോ അന്തരധാപേന്തോ. നിമിത്തുപ്പത്തിതോ പട്ഠായ ഹി തേ ആകാരാ അമനസികരോതോ അന്തരഹിതാ വിയ ഹോന്തി. അസ്സാസപസ്സാസേതി അസ്സാസേ പസ്സാസേ ച യോ നാനാകാരോ, തം വിഭാവയം അസ്സാസപസ്സാസസമ്ഭൂതേ വാ നിമിത്തേ ചിത്തം ഠപയം സകം ചിത്തം നിബന്ധതി നാമാതി യോജനാ. കേചി പന വിഭാവയന്തി ഏതസ്സ വിഭാവേന്തോ വിദിതം പാകടം കരോന്തോതി അത്ഥം വദന്തി, തം പുബ്ബഭാഗവസേന യുജ്ജേയ്യ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – അസ്സാസപസ്സാസേ നാനാകാരം വിഭാവേന്തോ പജാനന്തോ തത്ഥ യം ലദ്ധം നിമിത്തം, തസ്മിം ചിത്തം ഠപേന്തോ അനുക്കമേന സകം ചിത്തം നിബന്ധതി അപ്പേതീതി.

കിലേസാതി അവസേസകിലേസാ. സന്നിസിന്നായേവാതി അലദ്ധനീവരണസഹായാ ഓലീനായേവ. ഉപചാരഭൂമിയന്തി ഉപചാരാവത്ഥായം. ലക്ഖണതോതി വിക്ഖമ്ഭനാദിസഭാവതോ വാ അനിച്ചാദിസഭാവതോ വാ. ഗോചരോതി ഭിക്ഖാചാരഗാമോ. യത്ഥ ദുല്ലഭാ സപ്പായഭിക്ഖാ, സോ അസപ്പായോ, ഇതരോ സപ്പായോ. ഭസ്സന്തി ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതം ഭസ്സം, തം സപ്പായം, ഇതരമസപ്പായം. സേസേസു ആവാസാദീസു യത്ഥ യത്ഥ അസമാഹിതം ചിത്തം സമാധിയതി, തം തം സപ്പായം, ഇതരമസപ്പായന്തി ഗഹേതബ്ബം. യസ്സ പന ഏവം സത്തവിധം അസപ്പായം വജ്ജേത്വാ സപ്പായമേവ സേവന്തസ്സപി അപ്പനാ ന ഹോതി, തേന സമ്പാദേതബ്ബം ദസവിധം അപ്പനാകോസല്ലം ദസ്സേന്തോ വത്ഥുവിസദകിരിയാതിആദിമാഹ. തത്ഥ വത്ഥുവിസദകിരിയാ നാമ കേസനഖച്ഛേദനാദീഹി അജ്ഝത്തികസ്സ സരീരവത്ഥുസ്സ, ചീവരസേനാസനാദിധോവനപരികമ്മാദീഹി ബാഹിരവത്ഥുസ്സ ച വിസദഭാവകരണം. ഏവഞ്ഹി ഞാണമ്പി വിസദകിച്ചനിപ്ഫത്തികരം ഹോതി. ഇന്ദ്രിയസമത്തപടിപാദനതാ നാമ സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം സമഭാവകരണം. നിമിത്തകുസലതാ നാമ ഭാവനായ ലദ്ധനിമിത്തസ്സ രക്ഖണകോസല്ലം. യസ്മിം സമയേ ചിത്തം നിഗ്ഗഹേതബ്ബന്തിആദീസു യസ്മിം സമയേ ചിത്തം അച്ചാരദ്ധതാദീഹി കാരണേഹി ഉദ്ധതതായ നിഗ്ഗഹേതബ്ബം, തദാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ തയോ അഭാവേത്വാ പസ്സദ്ധാദീനം തിണ്ണം ഭാവനേന ചിത്തസ്സ നിഗ്ഗണ്ഹനാ ഹോതി. യദാസ്സ ചിത്തം അതിസിഥിലവീരിയതാദീഹി ലീനതായ പഗ്ഗഹേതബ്ബം, തദാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗാദയോ തയോ അഭാവേത്വാ ധമ്മവിചയാദീനം തിണ്ണം ഭാവനേന ചിത്തസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനം ഹോതി. യദാസ്സ പഞ്ഞാപയോഗമന്ദതാദീഹി നിരസ്സാദം ചിത്തം ഹോതി, തദാ തസ്സ ചിത്തസ്സ അട്ഠസംവേഗവത്ഥുപച്ചവേക്ഖണാദിനാ (അ. നി. അട്ഠ. ൧.൧.൪൧൮) സമ്പഹംസനസങ്ഖാതാ സംവേജനാ ഹോതി. യദാ പനസ്സ ഏവം പടിപജ്ജനതോ അലീനം അനുദ്ധതം അനിരസ്സാദം ആരമ്മണേ സമപ്പവത്തം സമഥവീഥിപടിപന്നഞ്ച ചിത്തം ഹോതി, തദാ തസ്സ പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹസമ്പഹംസനേസു അബ്യാപാരതാസമാപജ്ജനേന അജ്ഝുപേക്ഖനാ ഹോതി.

തദധിമുത്തതാ നാമ സമാധിഅധിമുത്തതാ, സമാധിനിന്നപോണപബ്ഭാരതാതി അത്ഥോ. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സം കായാനുപസ്സനായം.

പാരിസുദ്ധിം പത്തുകാമോതി ഫലം അധിഗന്തുകാമോ സമാപജ്ജിതുകാമോ ച. തത്ഥ സല്ലക്ഖണാവിവട്ടനാവസേന പഠമം മഗ്ഗാനന്തരഫലം അധിഗന്തുകാമോ. തതോ പരം സല്ലക്ഖണവസേന ഫലസമാപത്തിം സമാപജ്ജിതുകാമോപീതി ഏവമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ആവജ്ജനസമാപജ്ജന…പേ… വസിപ്പത്തന്തി ഏത്ഥ പടിലദ്ധഝാനതോ വുട്ഠായ വിതക്കാദീസു ഝാനങ്ഗേസു ഏകേകം ആവജ്ജയതോ ഭവങ്ഗം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ ഉപ്പന്നാവജ്ജനാനന്തരം വിതക്കാദീസു യഥാവജ്ജിതഝാനങ്ഗാരമ്മണാനി കാമാവചരജവനാനി ഭവങ്ഗന്തരിതാനി യദാ നിരന്തരം പവത്തന്തി, അഥസ്സ ആവജ്ജനവസീ സിദ്ധാ ഹോതി. തം പന ഝാനം സമാപജ്ജിതുകാമതാനന്തരം സീഘം സമാപജ്ജനസമത്ഥതാ സമാപജ്ജനവസീ നാമ. അച്ഛരാമത്തം വാ ദസച്ഛരാമത്തം വാ ഖണം ഝാനം ഠപേതും സമത്ഥതാ അധിട്ഠാനവസീ നാമ. തഥേവ ലഹും ഖണം ഝാനസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ഝാനതോ ഭവങ്ഗുപ്പത്തിവസേന വുട്ഠാതും സമത്ഥതാ വുട്ഠാനവസീ നാമ. ‘‘ഏത്തകമേവ ഖണം സമാപജ്ജിസ്സാമീ’’തി, ‘‘ഏത്തകമേവ ഖണം ഝാനസമങ്ഗീ ഹുത്വാ ഝാനതോ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ച പവത്തപുബ്ബപരികമ്മഭേദേനേത്ഥ അധിട്ഠാനവുട്ഠാനവസിയോ ഭിന്നാ, ന സരൂപഭേദേന, യാ ‘‘സമാപത്തികുസലതാ, വുട്ഠാനകുസലതാ’’തി വുച്ചന്തി. പച്ചവേക്ഖണവസീ പന ആവജ്ജനവസിയാ ഏവ വുത്താ. പച്ചവേക്ഖണവീഥിയഞ്ഹി സീഘം ആവജ്ജനുപ്പത്തിയാ ആവജ്ജനവസീ തദനന്തരാനം ജവനാനം സമുപ്പത്തിയാ പച്ചവേക്ഖണവസീതി ആവജ്ജനവസീസിദ്ധിയാവ പച്ചവേക്ഖണവസീ സിദ്ധാ ഏവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബാ. ഝാനങ്ഗാനി പരിഗ്ഗഹേത്വാതി ഝാനചിത്തസമ്പയുത്താനി ഝാനങ്ഗാനി ലക്ഖണാദിവസേന പരിഗ്ഗഹേത്വാ. തേസഞ്ച നിസ്സയന്തി തേസം വത്ഥുനിസ്സയാനം ഭൂതാനം നിസ്സയം. ഇദഞ്ച കരജകായസ്സ വത്ഥുദസകസ്സ ഭൂതനിസ്സയത്താ സുത്തന്തനയേന വുത്തം, ന പട്ഠാനനയേന. ന ഹി കലാപന്തരഗതാനി ഭൂതാനി കലാപന്തരഗതാനം ഭൂതാനം നിസ്സയപച്ചയാ ഹോന്തി, സുത്തന്തനയേന പന ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി വേദിതബ്ബാനി. പട്ഠാനേ ഹി അസങ്ഗഹിതാ സബ്ബേ പച്ചയാ സുത്തന്തികനയേന ഉപനിസ്സയപച്ചയേ സങ്ഗയ്ഹന്തീതി വേദിതബ്ബം. തംനിസ്സിതരൂപാനീതി ഉപാദാരൂപാനി. യഥാപരിഗ്ഗഹിതരൂപവത്ഥുദ്വാരാരമ്മണം വാതി ഏത്ഥ യഥാപരിഗ്ഗഹിതകേസാദിരൂപാരമ്മണം തതോ പുബ്ബേ വുത്തനയവത്ഥാരമ്മണഞ്ച തന്നിസ്സയകരജകായപഅഗ്ഗഹമുഖേന ഉപട്ഠിതചക്ഖാദിദ്വാരഞ്ച സസമ്പയുത്തധമ്മവിഞ്ഞാണം വാതി യോജേതബ്ബം. കമ്മാരഗഗ്ഗരീതി കമ്മാരാനം അഗ്ഗിധമനഭസ്താ. തജ്ജന്തി തദനുരൂപം. തസ്സാതി നാമരൂപസ്സ. തം ദിസ്വാതി അവിജ്ജാതണ്ഹാദിപച്ചയം ദിസ്വാ. കങ്ഖം വിതരതീതി അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാനന്തിആദിനയപ്പവത്തം (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) സോളസവത്ഥുകം വിചികിച്ഛം അതിക്കമതി. കലാപസമ്മസനവസേനാതി യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നന്തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൩൬൧; ൩.൮൬, ൮൯; അ. നി. ൪.൧൮൧) പഞ്ചസു ഖന്ധേസു അതീതാദികോട്ഠാസം ഏകേകകലാപതോ ഗഹേത്വാ അനിച്ചാദിവസേന സമ്മസനം കലാപസമ്മസനം, തസ്സ വസേന. പുബ്ബഭാഗേതി പടിപദാഞാണദസ്സനവിസുദ്ധിപരിയാപന്നായ ഉദയബ്ബയാനുപസ്സനായ പുബ്ബഭാഗേ. ഓഭാസാദയോതി ഓഭാസോ ഞാണം പീതി പസ്സദ്ധി സുഖം അധിമോക്ഖോ പഗ്ഗഹോ ഉപേക്ഖാ ഉപട്ഠാനം നികന്തി ച. തത്ഥ അധിമോക്ഖോതി സദ്ധാ. ഉപട്ഠാനന്തി സതി. ഉപേക്ഖാതി തത്രമജ്ഝത്തതാ. ഏത്ഥ ച ഓഭാസാദയോ നവ നികന്തിസങ്ഖാതതണ്ഹുപക്കിലേസവത്ഥുതായ ഉപക്കിലേസാ വുത്താ, നികന്തി പന ഉപക്കിലേസതായ തബ്ബത്ഥുതായ ച. നിബ്ബിന്ദന്തോ ആദീനവാനുപസ്സനാപുബ്ബങ്ഗമായ നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ നിബ്ബിന്ദന്തോ. മുഞ്ചിതുകമ്യതാപടിസങ്ഖാനുപസ്സനാസങ്ഖാരുപേക്ഖാനുലോമഞാണാനം ചിണ്ണപരിയന്തേ ഉപ്പന്നഗോത്രഭുഞാണാനന്തരം ഉപ്പന്നേന മഗ്ഗഞാണേന സബ്ബസങ്ഖാരേസു വിരജ്ജന്തോ വിമുച്ചന്തോ. ഫലക്ഖണേ ഹി വിമുത്തോ നാമ വുച്ചതി, മഗ്ഗക്ഖണേ വിമുച്ചന്തോതി. ഏകൂനവീസതിഭേദസ്സാതി ചതുന്നം മഗ്ഗവീഥീനം അനന്തരം പച്ചേകം ഉപ്പജ്ജന്തസ്സ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപഹീനാവസിട്ഠകിലേസാനം പഞ്ചന്നം പച്ചവേക്ഖിതബ്ബാനം വസേന ഏകൂനവീസതിഭേദസ്സ. അരഹതോ ഹി അവസിട്ഠകിലേസാഭാവേന ഏകൂനവീസതിതാ. അസ്സാതി ആനാപാനകമ്മട്ഠാനികസ്സ.

സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേതി പീതിസഹഗതാനി ചതുക്കനയേ ദ്വേ പഠമദുതിയജ്ഝാനാനി. തസ്സാതി തേന യോഗിനാ. സമാപത്തിക്ഖണേതി സമാപന്നക്ഖണേ. ആരമ്മണതോതി പടിഭാഗാരമ്മണഗ്ഗഹണമുഖേന പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി, ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. ആരമ്മണേ ഹി വിദിതേ തബ്ബിസയാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ സയം അത്തനോ പടിസംവിദിതാ നാമ ഹോതി സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച പച്ഛാ ഗഹണേ സന്ദേഹാഭാവതോ. വിപസ്സനാക്ഖണേതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ വിസയതോ ദസ്സനക്ഖണേ. ഏവം പീതിം അനിച്ചാദിവസേന ഗഹണമേവ അസമ്മോഹതോ പീതിപടിസംവേദനം നാമ.

ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി ദീഘസ്സ അസ്സാസസ്സ ആരമ്മണഭൂതസ്സ വസേന, പജാനതോ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോതി ഝാനപരിയാപന്നം അവിക്ഖേപാപന്നം നാമ ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം തംസമ്പയുത്തായ പഞ്ഞായ പജാനതോ. യഥേവ ഹി ആരമ്മണമുഖേന പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി, ഏവം തംസമ്പയുത്തധമ്മാപി പടിസംവിദിതാ ഏവ ഹോന്തീതി. സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതീതി ദീഘം അസ്സാസവസേന ഝാനസമ്പയുത്താ സതി തസ്സ ആരമ്മണേ ഉപട്ഠിതാ തദാരമ്മണജ്ഝാനേപി ഉപട്ഠിതാ നാമ ഹോതീതി. ദീഘം പസ്സാസവസേനാതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം ദസ്സിതം പീതിപടിസംവേദനം ആരമ്മണതോ അസമ്മോഹതോ ച വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ആവജ്ജതോതിആദി വുത്തം. തത്ഥ ആവജ്ജതോതി ഝാനം ആവജ്ജന്തസ്സ. സാ പീതീതി സാ ഝാനപരിയാപന്നാ പീതി. ജാനതോതി സമാപന്നക്ഖണേ ആരമ്മണമുഖേന ജാനതോ, തസ്സ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. പസ്സതോതി ദസ്സനഭൂതേന ഞാണേന ഝാനതോ വുട്ഠായ പസ്സന്തസ്സ. പച്ചവേക്ഖതോതി ഝാനം പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ. ചിത്തം അധിട്ഠഹതോതി ‘‘ഏത്തകം വേലം ഝാനസമങ്ഗീ ഭവിസ്സാമീ’’തി ഝാനചിത്തം അധിട്ഠഹന്തസ്സ. ഏവം പഞ്ചന്നം വസിഭാവാനം വസേന ഝാനസ്സ പജാനനമുഖേന ആരമ്മണതോ പീതിയാ പടിസംവേദനാ ദസ്സിതാ. അധിമുച്ചതോതി സദ്ദഹന്തസ്സ, സമഥവിപസ്സനാവസേനാതി അധിപ്പായോ. വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹതോതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അഭിഞ്ഞേയ്യന്തി വിസിട്ഠായ പഞ്ഞായ ജാനിതബ്ബം ചതുസച്ചം വിപസ്സനാപഞ്ഞാപുബ്ബങ്ഗമായ മഗ്ഗപഞ്ഞായ അഭിജാനതോതിആദി യോജനാ. ഏവം പരിഞ്ഞേയ്യന്തിആദീസുപി പരിജാനതോതിആദിനാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. തത്ഥ പരിഞ്ഞേയ്യന്തി ദുക്ഖസച്ചം. അവസേസപദാനീതി സുഖപടിസംവേദീ ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീതി പദാനി.

വേദനാദയോതി ആദി-സദ്ദേന സഞ്ഞാ ഗഹിതാ, തേനാഹ ‘‘ദ്വേ ഖന്ധാ’’തി. വിപസ്സനാഭൂമിദസ്സനത്ഥന്തി കായികസുഖാദിസീസേന പകിണ്ണകസങ്ഖാരദസ്സനതോ വുത്തം സമഥേ കായികസുഖാഭാവതോ. സോതി പസ്സമ്ഭനപരിയായേന വുത്തോ നിരോധോ. വുത്തനയേനാതി ഇമസ്സ ഹി ഭിക്ഖുനോ പുബ്ബേ അപരിഗ്ഗഹിതകാലേതിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൬൫) കായസങ്ഖാരേ വുത്തനയേന. പീതിസീസേന വേദനാ വുത്താതി പീതിഅപദേസേന വേദനാ വുത്താ, സുഖഗ്ഗഹണതോ വേദനാനുപസ്സനാപസങ്ഗതോതി അധിപ്പായോ. ദ്വീസു ചിത്തസങ്ഖാരപദേസൂതി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാര’’ന്തി ഇമേസു ദ്വീസു കോട്ഠാസേസു. സഞ്ഞാസമ്പയുത്താ വേദനാതി വേദനാനുപസ്സനാഭാവതോ വുത്തം. ചിത്തപടിസംവേദിതാ വേദിതബ്ബാതി ആരമ്മണതോ അസമ്മോഹതോതിആദിനാ വുത്തനയം സന്ധായ വുത്തം. ചിത്തന്തി ഝാനസമ്പയുത്തം വിപസ്സനാസമ്പയുത്തഞ്ച ചിത്തം. ആമോദേതീതി സമ്പയുത്തായ പീതിയാ ഝാനവിസയായ മോദേതി. വിപസ്സനാക്ഖണേതിആദിനാ വുത്തഭങ്ഗാനുപസ്സനക്ഖണേ.

ആനാപാനസ്സതിസമാധികഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

൧൬൭. യദിപി അരിയാ നേവ അത്തനാവ അത്താനം അഞ്ഞമഞ്ഞം വാ ജീവിതാ വോരോപേന്തി, നാപി പരേഹി സമാദപേന്തി, തഥാപി യഥാവുത്തേഹി തീഹി പകാരേഹി മതാനം പുഥുജ്ജനാനം അന്തരേ മിഗലണ്ഡികേന മാരിതാനം അരിയപുഗ്ഗലാനമ്പി അത്ഥിതായ ‘‘അരിയപുഗ്ഗലമിസ്സകത്താ’’തി വുത്തം. അഥ വാ പുഥുജ്ജനകാലേ അത്തനാവ അത്താനം ഘാതേത്വാ മരണസമയേ വിപസ്സനം വഡ്ഢേത്വാ അരിയമഗ്ഗം പടിലഭിത്വാ മതാനമ്പി സബ്ഭാവതോ ഏവം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൧൭൨. ബ്യഞ്ജനേ ആദരം അകത്വാതി ജാനിത്വാ സഞ്ജാനിത്വാതിആദിനാ ബ്യഞ്ജനാനുരൂപം അവുത്തത്താ വുത്തം. പാണോതി ജാനന്തോതി ഇദം മനുസ്സോതി അജാനിത്വാപി കേവലം സത്തസഞ്ഞായ ഏവ പാരാജികഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. വധകചേതനാവസേന ചേതേത്വാതി ‘‘ഇമം മാരേമീ’’തി വധകചേതനായ ചിന്തേത്വാ. പകപ്പേത്വാതി ‘‘വധാമി ന’’ന്തി ഏവം ചിത്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ. അഭിവിതരിത്വാതി സന്നിട്ഠാനം കത്വാ, തേനാഹ ‘‘നിരാസങ്കചിത്തം പേസേത്വാ’’തി. സിഖാപ്പത്തോ അത്ഥോതി സഞ്ചിച്ചാതി പുബ്ബകാലകിരിയാവസേന വുത്തസ്സപി വീതിക്കമഭൂതസ്സ അപരകാലകിരിയായുത്തദസ്സനേന കോടിപ്പത്തോ അത്ഥോ. ജാതിഉണ്ണാ നാമ തദഹുജാതഏളകസ്സ ലോമം. ഏവം വണ്ണപ്പടിഭാഗന്തി ഏവം വണ്ണസണ്ഠാനം. തതോ വാ ഉദ്ധന്തി ദുതിയസത്താഹാദീസു അബ്ബുദാദിഭാവപ്പത്തം സന്ധായ വുത്തം. പരിഹീനവേഗസ്സ സന്താനസ്സ പച്ചയോ ഹോതീതി സഹകാരീപച്ചയോ ഹോതി, ന ജനകോ. കമ്മമേവ ഹി ഖണേ ഖണേ ഉപ്പജ്ജമാനാനം കമ്മജരൂപാനം ജനകപച്ചയോ, തഞ്ച പവത്തിയം പുബ്ബേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഠിതം അനുപഹതം ചതുസന്തതിരൂപം സഹകാരീപച്ചയം ലഭിത്വാവ കാതും സക്കോതി, ന അഞ്ഞഥാ, യേന കേനചി വിരോധിപച്ചയേന നിരുദ്ധചക്ഖാദിപ്പസാദാനം പുഗ്ഗലാനം വിജ്ജമാനമ്പി കമ്മം ചക്ഖാദികം ജനേതും ന സക്കോതീതി സിദ്ധമേവ ഹോതി.

അതിപാതേന്തോതി അതിപാതേന്തോ വിനാസേന്തോ. വുത്തപകാരമേവാതി ജീവിതിന്ദ്രിയാതിപാതനവിധാനം വുത്തപ്പകാരമേവ. സരസേനേവ പതനസഭാവസ്സ സണികം പതിതും അദത്വാ അതീവ പാതനം സീഘപാതനം അതിപാതോ, പാണസ്സ അതിപാതോ പാണാതിപാതോ. ആഥബ്ബണികാതി അഥബ്ബണവേദിനോ. അഥബ്ബണന്തി അഥബ്ബണവേദവിഹിതം. മന്തം പയോജേന്തീതി അലോണഭോജനദബ്ബസയനസുസാനഗമനാദീഹി പയോഗേഹി മന്തം പരിവത്തേന്തി, തേന യഥിച്ഛിതപാണവധാദിഫലം ഉപപജ്ജതി, തസ്മാ തം കായവചീകമ്മേസു പവിട്ഠം. ഈതിന്തി പീളം. ഉപദ്ദവന്തി തതോ അധികതരം പീളം. പജ്ജരകന്തി വിസമജ്ജരം. സൂചികന്തി സൂചീഹി വിയ വിജ്ഝമാനം സൂലം. വിസൂചികന്തി സസൂലം ആമാതിസാരം. പക്ഖന്ദിയന്തി രത്താതിസാരം. വിജ്ജം പരിവത്തേത്വാതി ഗന്ധാരവിജ്ജാദികം അത്തനോ വിജ്ജം കതൂപചാരം മന്തപഠനക്കമേന പരിജപ്പിത്വാ. തേഹീതി തേഹി വത്ഥൂഹി. പയോജനന്തി പവത്തനം. അഹോ വതായന്തി അയം തം കുച്ഛിഗതം. ഗബ്ഭന്തി ഇദം കുച്ഛിഗതം ഗബ്ഭം. കുലുമ്ബസ്സാതി ഗബ്ഭസ്സ, കുലസ്സേവ വാ, കുടുമ്ബസ്സാതി വുത്തം ഹോതി. ഭാവനാമയിദ്ധിയാതി അധിട്ഠാനിദ്ധിം സന്ധായ വുത്തം. തം തേസം ഇച്ഛാമത്തന്തി സുത്തത്ഥതോ ന സമേതീതി അധിപ്പായോ. അഥബ്ബണിദ്ധിവസേനേവ ഹി സുത്തേ ‘‘ഇദ്ധിമാ ചേതോവസിപ്പത്തോ’’തി വുത്തം, ന ഭാവനാമയിദ്ധിവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇതരഥാതി പരിയേസേയ്യാതി പദസ്സ ഗവേസനമത്തമേവ യഥാരുതവസേന അത്ഥോ സിയാ, തദാ പരിയിട്ഠമത്തേന പരിയേസിത്വാ സത്ഥാദീനം ലദ്ധമത്തേനാതി അത്ഥോ. സസന്തി ഹിംസന്തി ഏതേനാതി സത്ഥന്തി വധോപകരണസ്സ പാസാണരജ്ജുആദിനോ സബ്ബസ്സാപി നാമന്തി ആഹ ലഗുളാതിആദി. ലഗുളന്തി മുഗ്ഗരസ്സേതം അധിവചനം. സത്ഥസങ്ഗഹോതി മാതികായം സത്ഥഹാരകന്തി ഏത്ഥ വുത്തസത്ഥസങ്ഗഹോ. പരതോ വുത്തനയത്താതി പരതോ നിഗമനവസേന വുത്തസ്സ ദുതിയപദസ്സ പദഭാജനേ വുത്തനയത്താ. ചിത്തസദ്ദസ്സ അത്ഥദീപനത്ഥം വുത്തോതി ചിത്ത-സദ്ദസ്സ വിചിത്താദിഅനേകത്ഥവിസയത്താ ഇതരേഹി നിവത്തേത്വാ വിഞ്ഞാണത്ഥം നിയമേതും വുത്തോ.

൧൭൪. കമ്മുനാ ബജ്ഝതീതി പാണാതിപാതകമ്മുനാ ബജ്ഝതി, തം കമ്മമസ്സ സിദ്ധന്തി അത്ഥോ. ഉഭയഥാപീതി ഉദ്ദിസകാനുദ്ദിസകവസേന. പച്ഛാ വാ തേന രോഗേനാതി ഏതേന അനാഗതമ്പി ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരബ്ഭ പാണാതിപാതസ്സ പവത്തിം ദസ്സേതി. ഏവഞ്ച ‘‘യദാ സക്കോതി, തദാ തം ജീവിതാ വോരോപേഹീ’’തി ആണത്തിയാ ചിരേന സമിദ്ധിയമ്പി ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാണാതിപാതോ. ഓപാതഖണനാദിഥാവരപയോഗേസു പയോഗകരണതോ പച്ഛാ ഗഹിതപടിസന്ധികസ്സാപി സത്തസ്സ മരണേ പാണാതിപാതോ ച അനാഗതാരമ്മണോ ഉപപന്നോ ഹോതി. യം പന സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ ‘‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാനി പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണായേവാ’’തി വുത്തം, തം പാണാതിപാതാദിതോ വിരതിം സന്ധായ വുത്തം, ന പാണാതിപാതാദിന്തി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞചിത്തേനാതി അമാരേതുകാമതാചിത്തേന. ദുതിയപ്പഹാരേന മരതീതി പഠമപ്പഹാരം വിനാ ദുതിയേനേവ മരതീതി അത്ഥോ. പഠമപ്പഹാരേനേവാതി പഠമപ്പഹാരസമുട്ഠാപകചേതനാക്ഖണേയേവാതി അത്ഥോ. കിഞ്ചാപി പഠമപ്പഹാരോ സയമേവ ന സക്കോതി മാരേതും, ദുതിയം പന ലഭിത്വാ സക്കോന്തോ ജീവിതവിനാസഹേതു ഹോതി, തസ്മാ പഠമപ്പഹാരം വിനാ മരണസ്സ അസിദ്ധത്താ ‘‘പയോഗോ തേന ച മരണ’’ന്തി ഇമിനാ സംസന്ദനതോ പഠമപ്പഹാരേനേവ കമ്മബദ്ധോ യുത്തോ, ന ദുതിയേന തസ്സ അഞ്ഞചിത്തേന ദിന്നത്താ. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം അഞ്ഞേന പുഗ്ഗലേന ദുതിയപ്പഹാരദാനാദീസു വിയ. യദി പന ദുതിയപ്പഹാരദായകസ്സാപി പുഗ്ഗലസ്സ വധകചേതനാ അത്ഥി, തസ്സാപി അത്തനോ പയോഗേനാപി മതത്താ പയോഗക്ഖണേ പാണാതിപാതോതി വേദിതബ്ബം.

കമ്മാപത്തിബ്യത്തിഭാവത്ഥന്തി ആനന്തരിയാദികമ്മവിഭാഗസ്സ പാരാജികാദിആപത്തിവിഭാഗസ്സ ച പാകടഭാവത്ഥം. ‘‘ഏളകം മാരേമീ’’തി വിപരീതഗ്ഗഹണേപി ‘‘ഇമ’’ന്തി യഥാനിപന്നസ്സേവ പരമത്ഥതോ ഗഹിതത്താ യഥാവത്ഥുകം കമ്മബദ്ധോ ഹോതിയേവാതി ആഹ ഇമം വത്ഥുന്തിആദി. ഘാതകോ ച ഹോതീതി പാണാതിപാതകമ്മേന ബദ്ധോതി അത്ഥോ. മാതാദിഗുണമഹന്തേ ആരബ്ഭ പവത്തവധകചേതനായ മഹാസാവജ്ജതായ വുത്തം ‘‘ഇധ പന ചേതനാ ദാരുണാ ഹോതീ’’തി.

ലോഹിതകന്തി ലോഹിതമക്ഖിതം. കമ്മം കരോന്തേതി യുദ്ധകമ്മം കരോന്തേ. യഥാധിപ്പായം ഗതേതി യോധം വിജ്ഝിത്വാ പിതരി വിദ്ധേ, യോധം പന അവിജ്ഝിത്വാ കേവലം പിതരി വിദ്ധേപി വിസങ്കേതോ നത്ഥിയേവ പിതരിപി വധകചിത്തസ്സ അത്ഥിതായ, കേവലം യോധേ വിദ്ധേപി ഏസേവ നയോ. ആനന്തരിയം പന നത്ഥീതി പിതുവിസയം പാണാതിപാതകമ്മം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

ഏവം വിജ്ഝാതി ഏവം പാദേഹി ഭൂമിയം ഠത്വാ ഏവം ധനും ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാതിആദിനാ വിജ്ഝനപ്പകാരസിക്ഖാപനമുഖേന ആണാപേതീതി അത്ഥോ. ഏവം പഹരാതി ദള്ഹം അസിം ഗഹേത്വാ ഏവം പഹര. ഏവം ഘാതേഹീതി ഏവം കമ്മകാരണം കത്വാ മാരേഹി. തത്തകാ ഉഭിന്നം പാണാതിപാതാതി അനുദ്ദിസിത്വാ യേസം കേസഞ്ചി മാരണത്ഥായ ഉഭോഹി പയോഗസ്സ കതത്താ വുത്തം. സചേ ഹി ആണാപകോ ‘‘ഏവം വിദ്ധേ അസുകോ ഏവം മരതീ’’തി സഞ്ഞായ ‘‘ഏവം വിജ്ഝാ’’തി ആണാപേതി, നിയമിതസ്സേവ മരണേ ആണാപകസ്സ കമ്മബദ്ധോതി വദന്തി. സചേ ആണത്തോ ‘‘അസുക’’ന്തി നിയമേത്വാ ഉദ്ദിസ്സ സരം ഖിപതി, ആണാപകോ അനിയമേത്വാ ആണാപേതി, ആണാപകസ്സ യേസം കേസഞ്ചി മരണേപി കമ്മബദ്ധോ, ആണത്തസ്സ പന നിയമിതമരണേയേവാതി വേദിതബ്ബം. മജ്ഝേതി ഹത്ഥിനോ പിട്ഠിനോ മജ്ഝേ. ഏതേനാതി അധിട്ഠഹിത്വാ ആണാപേതീതിആദിപാളിവചനേന. തത്ഥാതി ആണത്തികപയോഗേ.

കിഞ്ചാപി കിരിയാവിസേസോ അട്ഠകഥാസു അനാഗതോ, പാളിയം പന ‘‘ഏവം വിജ്ഝ, ഏവം പഹര, ഏവം ഘാതേഹീ’’തി (പാരാ. ൧൭൪) കിരിയാവിസേസസ്സ പരാമട്ഠത്താ ആചരിയപരമ്പരാ ആഗതം കിരിയാവിസേസമ്പി പാളിസംസന്ദനതോ ഗഹേത്വാ ദസ്സേന്തോ അപരോ നയോതിആദിമാഹ. വിജ്ഝനന്തി ഉസുസത്തിആദീഹി വിജ്ഝനം. ഛേദനന്തി അസിആദീഹി ഹത്ഥപാദാദിച്ഛേദനം. ഭേദനന്തി മുഗ്ഗരാദീഹി സീസാദിഭേദനം ദ്വിധാകരണം. സങ്ഖമുണ്ഡകന്തി സീസകടാഹേ ചമ്മം സഹ കേസേഹി ഉപ്പാടേത്വാ ഥൂലസക്ഖരാഹി സീസകടാഹം ഘംസിത്വാ സങ്ഖവണ്ണകരണവസേന സങ്ഖമുണ്ഡകമ്മകരണം. ഏവമാദീതി ആദി-സദ്ദേന ബിളങ്ഗഥാലികാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഉരേ പഹരിത്വാ പിട്ഠിയം പഹരിത്വാ ഗീവായം പഹരിത്വാതിആദിനാ സരീരാവയവപ്പദേസേസു പഹരണവിജ്ഝനാദിനിയമോപി കിരിയാവിസേസേയേവ സങ്ഗയ്ഹതി അട്ഠകഥാസു സങ്ഖമുണ്ഡകാദിസരീരപ്പദേസവിസയായപി ഘാതനായ തത്ഥ പവേസിതത്താ, യം പന സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൧൭൪ പയോഗകഥാവണ്ണനാ) പുരതോ പഹരിത്വാ മാരേഹീതിആദികസ്സ അട്ഠകഥാപാഠസ്സ ‘‘പുരിമപസ്സാദീനമ്പി വത്ഥുസഭാഗതോ വത്ഥുഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹണന്തി ആഹ പുരതോ പഹരിത്വാതിആദീ’’തി ഏവമധിപ്പായകഥനം, തം സങ്ഖമുണ്ഡകാദികസ്സ സരീരപ്പദേസേ കമ്മകാരണാകരണസ്സ അട്ഠകഥായ കിരിയാവിസേസവിസയേ വുത്തത്താ ന യുജ്ജതി. യഥാണത്തം മുഞ്ചിത്വാ പുഗ്ഗലന്തരമാരണമേവ ഹി വത്ഥുവിസംവാദോ, ന പഹരിതും ആണത്തം സരീരപ്പദേസവിസംവാദനം, തേനാഹ ‘‘വത്ഥും വിസം വാദേത്വാ…പേ… തതോ അഞ്ഞം മാരേതി. പുരതോ പഹരിത്വാ മാരേഹീതി വാ…പേ… നത്ഥി കമ്മബദ്ധോ’’തി, ഇദം പന യഥാണത്തവത്ഥുസ്മിമ്പി കിരിയാവിസേസവിസങ്കേതേന കമ്മബദ്ധാഭാവം ദസ്സേതും വുത്തന്തി പഞ്ഞായതി. തേന ‘‘വത്ഥും അവിസംവാദേത്വാ മാരേന്തീ’’തി ഏത്തകമേവ അവത്വാ ‘‘യഥാണത്തിയാ’’തി കിരിയാവിസേസനിയമോപി ദസ്സിതോ, ഇതരഥാ യഥാണത്തിയാതി വചനസ്സ നിരത്ഥകതാപത്തിതോ. വത്ഥുനിദ്ദേസേ ച ‘‘വത്ഥൂതി മാരേതബ്ബോ സത്തോ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൨.൧൭൪) ഏത്തകമേവ വുത്തം, ന പന ‘‘യഥാണത്തസ്സ പഹരിതബ്ബസരീരപ്പദേസോപീ’’തി വുത്തം. തസ്മാ പുരതോ പഹരണാദിപി കിരിയാവിസേസേ ഏവ സങ്ഗയ്ഹതീതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. വത്ഥുവിസേസേനാതി മാതുആദിമതസത്തവിസേസേന. കമ്മവിസേസോതി ആനന്തരിയാദികമ്മവിസേസോ. ആപത്തിവിസേസോതി പാരാജികാദിആപത്തിവിസേസോ.

യദാ കദാചി പുബ്ബണ്ഹേതി ആണത്തദിവസതോ അഞ്ഞസ്സപി യസ്സ കസ്സചി ദിവസസ്സ പുബ്ബണ്ഹേ. ഏതം ഗാമേ ഠിതന്തി ഗാമോ പുഗ്ഗലനിയമനത്ഥം വുത്തോ, ന ഓകാസനിയമനത്ഥം, തസ്മാ ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി മാരേതി, നത്ഥി വിസങ്കേതോ’’തി വുത്തം, ഏതേന കാലോകാസആവുധഇഅയാപഥകിരിയാവിസേസാനം നിയമിച്ഛായ അസതി യേന കേനചി പകാരേന മരണമേവ ഇച്ഛന്തസ്സ ആണാപകസ്സ മുഖാരുള്ഹവസേന വുത്തസ്സ ദേസകാലാദിനിയമസ്സ വിസങ്കേതേപി കമ്മബദ്ധോയേവാതി ഞാപിതം ഹോതി. യോ പന ചിത്തേന യത്ഥ കത്ഥചി യദാ കദാചി യേന കേനചി പകാരേന മരണമേവ ഇച്ഛന്തോപി കാലാദിവിസങ്കേതേന അകുസലതോ ചോദനതോ വാ മുച്ചിതുകാമോ ലേസേന കാലാദിനിയമം കരോതി, തസ്സ മനുസ്സവിഗ്ഗഹപാരാജികതോ പരിയായേന അമുച്ചനതോ കാലാദിവിസങ്കേതേപി കമ്മബദ്ധോവാതി ഗഹേത്വാ വിചാരണതോ ഗഹേതബ്ബം, കേചി പനേതം ന ഇച്ഛന്തി, വീമംസിതബ്ബം. തുണ്ഡേനാതി അഗ്ഗകോടിയാ. ഥരുനാതി ഖഗ്ഗമുട്ഠിനാ. ഏതം ഗച്ഛന്തന്തി ഗമനേന പുഗ്ഗലോവ നിയമിതോ, ന ഇരിയാപഥോ, തേനാഹ ‘‘നത്ഥി വിസങ്കേത’’ന്തി.

‘‘ദീഘം മാരേഹീ’’തി വുത്തേപി ദീഘസണ്ഠാനാനം ബഹുഭാവതോ ‘‘ഇത്ഥന്നാമം ഏവരൂപഞ്ച ദീഘ’’ന്തി അഞ്ഞേസം അസാധാരണലക്ഖണേന അനിദ്ദിട്ഠത്താ ‘‘അനിയമേത്വാ ആണാപേതീ’’തി വുത്തം, തേനേവാഹ ‘‘യം കിഞ്ചി താദിസം മാരേമീ’’തി. ഏത്ഥ ച ചിത്തേന ബഹൂസു ദീഘസണ്ഠാനേസു ഏകം നിയമേത്വാ വുത്തേപി വാചായ അനിയമിതത്താ അഞ്ഞസ്മിം താദിസേ മാരിതേ നത്ഥി വിസങ്കേതോതി വദന്തി. അത്താനം മുഞ്ചിത്വാ പരപാണിമ്ഹി പാണസഞ്ഞിതാലക്ഖണസ്സ അങ്ഗസ്സ അഭാവതോ നേവത്ഥി പാണാതിപാതോതി ആഹ ‘‘ആണാപകോ മുച്ചതീ’’തി. അത്താനം ഉദ്ദിസ്സ ‘‘അസുകട്ഠാനേ നിസിന്ന’’ന്തി ഓകാസനിയമേ തസ്മിം പദേസേ നിസിന്നസ്സ യസ്സ കസ്സചി ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരബ്ഭ വധകചിത്തം ഉപ്പജ്ജതീതി വുത്തം ‘‘നേവ വധകോ മുച്ചതി ന ആണാപകോ’’തി. ഓകാസഞ്ഹി നിയമേത്വാ നിദ്ദിസന്തോ തസ്മിം ഓകാസേ നിസിന്നം മാരേതുകാമോ ഹോതി, സയം പന തദാ തത്ഥ നത്ഥി, തസ്മാ ഓകാസേന സഹ തത്ഥ നിസിന്നസ്സേവ ജീവിതിന്ദ്രിയം ആരമ്മണം ഹോതി, ന അത്തനോതി ഗഹേതബ്ബം. സചേ പന സയം തത്ഥേവ നിസീദിത്വാ അത്തനോ നിസിന്നട്ഠാനമേവ നിയമേത്വാ ‘‘മാരേഹീ’’തി വുത്തേപി അഞ്ഞോ തത്ഥ നിസിന്നോ മാരിയതി, തസ്സാപി അത്തനോപി ജീവിതം ആരബ്ഭ വധകചേതനാ പവത്തതി, പരസ്മിം തത്ഥ മാരിതേ ആണാപകസ്സ കമ്മബദ്ധോതി ഗഹേതബ്ബം. ഏവരൂപേ ഠാനേ ചിത്തപ്പവത്തിനിയമോ ബുദ്ധവിസയോ, ന അഞ്ഞേസം വിസയോതി ആഹ ‘‘തസ്മാ ഏത്ഥ ന അനാദരിയം കാതബ്ബ’’ന്തി.

ഏവം ആണാപേന്തസ്സ ആചരിയസ്സ താവ ദുക്കടന്തി സചേ ആണത്തികോ യഥാധിപ്പായം ന ഗച്ഛതി, ആചരിയസ്സ ആണത്തിക്ഖണേ ദുക്കടം. സചേ പന സോ യഥാധിപ്പായം ഗച്ഛതി, യം പരതോ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം, ആണത്തിക്ഖണേ തദേവ ഹോതി. അഥ സോ അവസ്സം ഘാതേതി, യം പരതോ ‘‘ആപത്തി സബ്ബേസം പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൭൪) വുത്തം, തതോ ഇമസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം ഹോതി, ന ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനീതി ഗഹേതബ്ബം. തേസമ്പി ദുക്കടന്തി ബുദ്ധരക്ഖിതാദീനമ്പി ആരോചനപച്ചയാ ദുക്കടം, ഇദഞ്ച യഥാണത്തിവസേന സങ്ഘരക്ഖിതസ്സ ജീവിതാ വോരോപനേ അസതി യുജ്ജതി, വോരോപനേ സതി തേസമ്പി ആരോചനക്ഖണേയേവ പാരാജികം. പടിഗ്ഗഹിതമത്തേതി ഇദം അവസ്സം പടിഗ്ഗഹണസഭാവദീപനത്ഥം വുത്തം, ന പടിഗ്ഗഹിതക്ഖണേയേവ ഥുല്ലച്ചയന്തി ദസ്സനത്ഥം. സചേ ഹി സോ അവസ്സം പടിഗ്ഗഹേസ്സതി, കമ്മം പന ന നിപ്ഫാദേസ്സതി, തദാ ആചരിയസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ ഥുല്ലച്ചയം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം.

മൂലട്ഠസ്സേവ ദുക്കടന്തി ഇദം മഹാഅട്ഠകഥായം ആഗതനയദസ്സനമത്തം, ന പനേതം അത്തനാ അധിപ്പേതം, തേനാഹ ഏവം സന്തേതിആദി, ഏവം മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തനയേന അത്ഥേ സതീതി അത്ഥോ. പടിഗ്ഗഹണേ ആപത്തിയേവ ന സിയാതി വധകസ്സ ‘‘സാധു സുട്ഠൂ’’തി മരണപടിഗ്ഗഹണേ ദുക്കടാപത്തി നേവ സിയാ, ഏവം അനോളാരികവിസയേപി താവ ദുക്കടം, കിമങ്ഗം പന മരണപടിഗ്ഗഹണേതി ദസ്സനത്ഥം സഞ്ചരിത്തപടിഗ്ഗഹണാദി നിദസ്സിതം. ‘‘അഹോ വത ഇത്ഥന്നാമോ ഹതോ അസ്സാ’’തി ഏവം മരണാഭിനന്ദനദസ്സനത്ഥം സഞ്ചരിത്തപടിഗ്ഗഹണാദിഭിനന്ദനേ ദുക്കടേ സതി പഗേവ ‘‘അഹം തം മാരേസ്സാമീ’’തി മരണപടിഗ്ഗഹണേതി അധിപ്പായോ. പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സേവേതം ദുക്കടന്തി അവധാരണേന സങ്ഘരക്ഖിതസ്സ പടിഗ്ഗഹണപച്ചയാ മൂലട്ഠസ്സ നത്ഥേവ ആപത്തീതി ദസ്സേതി, വിസങ്കേതത്താ പഠമം ആണത്തദുക്കടമേവസ്സ ഹോതി. കേചി പന ‘‘മൂലട്ഠസ്സാപി ദുക്കടമേവാ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം ഏകേന പയോഗേന ദ്വിന്നം ദുക്കടാനം അസമ്ഭവാ. പുരിമനയേതി സമനന്തരാതീതേ അവിസക്കിയദൂതനിദ്ദേസേ. ഏതന്തി ദുക്കടം. ഓകാസാഭാവേനാതി മൂലട്ഠസ്സ ഥുല്ലച്ചയസ്സ വുച്ചമാനത്താ പടിഗ്ഗണ്ഹന്തസ്സ ദുക്കടം ന വുത്തം ഓകാസാഭാവേന, ന പന ആപത്തിഅഭാവതോതി അധിപ്പായോ.

൧൭൫. സയം സങ്ഘത്ഥേരത്താ ‘‘ഉപട്ഠാനകാലേ’’തി വുത്തം. വാചായ വാചായ ദുക്കടന്തി ‘‘യോ കോചി മമ വചനം സുത്വാ ഇമം മാരേതൂ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന അവത്വാ കേവലം മരണാഭിനന്ദനവസേനേവ വുത്തത്താ ചോരാപി നാമ തം ന ഹനന്തീതിആദിവാചായപി ദുക്കടമേവ വുത്തം. ദ്വിന്നം ഉദ്ദിസ്സാതി ദ്വേ ഉദ്ദിസ്സ, ദ്വിന്നം വാ മരണം ഉദ്ദിസ്സ. ഉഭോ ഉദ്ദിസ്സ മരണം സംവണ്ണേന്തസ്സ പയോഗസമുട്ഠാപികായ ചേതനായ ഏകത്തേപി ‘‘ദ്വേ പാണാതിപാതാ’’തി വത്തബ്ബതാസങ്ഖാതം ബലവഭാവം ആപജ്ജിത്വാ പടിസന്ധിപവത്തീസു മഹാവിപാകത്താ ‘‘അകുസലരാസീ’’തി വുത്തം, ബഹൂ ഉദ്ദിസ്സ മരണസംവണ്ണനേപി ഏസേവ നയോ. തത്തകാ പാണാതിപാതാതി യത്തകാ സംവണ്ണനം സുത്വാ മരിസ്സന്തി, തത്തകാനമ്പി വത്തമാനം അനാഗതഞ്ച ജീവിതിന്ദ്രിയം സബ്ബം ആലമ്ബിത്വാവ ചേതനായ പവത്തനതോ തത്തകാ പാണാതിപാതാ ഹോന്തി, തത്തകാഹി ചേതനാഹി ദാതബ്ബം പവത്തിവിപാകം ഏകാവ സാ ചേതനാ ദാതും സക്കോതീതി അത്ഥോ, പടിസന്ധിവിപാകം പന സയഞ്ച പുബ്ബാപരചേതനാ ച ഏകേകമേവ ദാതും സക്കോതീതി ഗഹേതബ്ബം.

൧൭൬. യേസം ഹത്ഥതോതി യേസം ഞാതകപവാരിതാദീനം ഹത്ഥതോ, ഇദഞ്ച ഭിക്ഖുനോ രൂപിയമൂലസ്സ അഭാവം സന്ധായ വുത്തം, അത്തനോവ ധനഞ്ചേ, സയമേവ മൂലം ഗഹേത്വാ മുഞ്ചതി, മൂലം പന അഗ്ഗഹേത്വാപി പോത്ഥകസ്സ പോത്ഥകസാമിനോ സന്തകത്താപാദനമേവേത്ഥ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം. ലേഖാദസ്സനകോതൂഹലകാതി സുന്ദരക്ഖരം ദിസ്വാ വാ ‘‘കീദിസം നു ഖോ പോത്ഥക’’ന്തി വാ ഓലോകേതുകാമാ.

പാണാതിപാതസ്സ പയോഗത്താതി സരീരതോ പാണവിയോജനസ്സ നിട്ഠാപകപയോഗത്താ. ഓപാതഖണനത്ഥം പന കുദാലാദിഅത്ഥായ അയോബീജസമുട്ഠാപനത്ഥം അകപ്പിയപഥവിം വാ കുദാലദണ്ഡാദീനം അത്ഥായ ഭൂതഗാമം വികോപേന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. പാണാതിപാതപയോഗത്താഭാവാ അദിന്നാദാനപുബ്ബപയഓഗേ വിയ ദുതിയപരിയേസനാദീസുപി ഏത്ഥ ദുക്കടട്ഠാനേ ദുക്കടം, മുസാവാദാദിപാചിത്തിയട്ഠാനേ പാചിത്തിയമേവാതി ഗഹേതബ്ബം. പമാണേതി അത്തനാ സല്ലക്ഖിതേ പമാണേ. തച്ഛേത്വാതി ഉന്നതപ്പദേസം തച്ഛേത്വാ. പംസുപച്ഛിന്തി സബ്ബന്തിമം പംസുപച്ഛിം. ഏത്തകം അലന്തി നിട്ഠാപേതുകാമതായ സബ്ബന്തിമപയഓഗസാധികാ ചേതനാ സന്നിട്ഠാപകചേതനാ, മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘ഏകസ്മിം ദിവസേ അവൂപസന്തേനേവ പയോഗേന ഖണിത്വാ നിട്ഠാപേന്തം സന്ധായ സബ്ബന്തിമാ സന്നിട്ഠാപകചേതനാ വുത്താ, ഇതരാസു പന അട്ഠകഥാസു ‘‘ഇമസ്മിം പതിത്വാ മരന്തൂ’’തി അധിപ്പായേന ഏകസ്മിം ദിവസേ കിഞ്ചി ഖണിത്വാ അപരസ്മിമ്പി ദിവസേ തതോ കിഞ്ചി കിഞ്ചി ഖണിത്വാ നിട്ഠാപേന്തം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏവം അട്ഠകഥാനം അഞ്ഞമഞ്ഞവിരോധോ ഞാതബ്ബോ. അത്തനോ ധമ്മതായാതി അജാനിത്വാ, പക്ഖലിത്വാ വാ. അരഹന്താപി സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തീതി അഞ്ഞേഹി പാതിയമാനാനം അമരിതുകാമാനമ്പി അരഹന്താനം മരണം സമ്ഭവതീതി വുത്തം. പുരിമനയേതി ‘‘മരിതുകാമാ ഇധ മരിസ്സന്തീ’’തി വുത്തനയേ. വിസങ്കേതോതി മരിതുകാമാനം മാരേതുകാമാനഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ ഖതത്താ അമരിതുകാമാനം മരണേ കമ്മബദ്ധോ നത്ഥീതി അത്ഥോ.

തത്ഥ പതിതം ബഹി നീഹരിത്വാതി ഇദം തത്ഥ പതനപച്ചയാ മരണസ്സ പവത്തത്താ വുത്തം. ആവാടേ പതിത്വാ ഥോകം ചിരായിത്വാ ഗച്ഛന്തം ഗഹേത്വാ മാരിതേ തത്ഥ പതിതരോഗേന പീളിതസ്സ ഗച്ഛതോ പക്ഖലിത്വാ പാസാണാദീസു പതനേനാപി മരണേപി ഓപാതഖണകോ ന മുച്ചതീതി വേദിതബ്ബം. അമരിതുകാമാ വാതി അധിപ്പായസ്സ സമ്ഭവതോ ഓപപാതികേ ഉത്തരിതും അസക്കുണിത്വാ മതേപി പാരാജികം വുത്തം. ‘‘നിബ്ബത്തിത്വാ’’തി വുത്തത്താ പതനം ന ദിസ്സതീതി ചേ? തത്ഥസ്സ നിബ്ബത്തിയേവ പതനന്തി നത്ഥി വിരോധോ. യസ്മാ മാതുയാ പതിത്വാ പരിവത്തിതലിങ്ഗായ മതായ സോ മാതുഘാതകോ ഹോതി, ന കേവലം മനുസ്സപുരിസഘാതകോ, തസ്മാ പതിതസ്സേവ വസേന ആപത്തീതി അധിപ്പായേന ‘‘പതനരൂപം പമാണ’’ന്തി വുത്തം, ഇദം പന അകാരണം ‘‘ലിങ്ഗേ പരിവത്തേപി ഏകസന്താനത്തസ്സ അവിഗതത്താ. മനുസ്സഭൂതം മാതരം വാ പിതരം വാ അപി പരിവത്തലിങ്ഗം ജീവിതാ വോരോപേന്തസ്സ കമ്മം ആനന്തരിയ’’ന്തി ഹി അട്ഠകഥായം വുത്തം. യേന പന സഭാവേന സത്താ ജായന്തി, തേനേവ മരന്തി, സോവ തേസം രൂപന്തരഗ്ഗഹണേപി സഭാവോതി ‘‘മരണരൂപമേവ പമാണം, തസ്മാ പാചിത്തിയ’’ന്തി വുത്തോ. പച്ഛിമോ വാദോ പമാണം, ഏവം സന്തേ പാളിയം ‘‘യക്ഖോ വാ പേതോ വാ തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹോ വാ തസ്മിം പതതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. പതിതേ ദുക്ഖാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. മരതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാ’’തി കസ്മാ വുത്തന്തി ചേ? നായം ദോസോ. ‘‘യക്ഖോ വാ പേതോ വാ’’തി ഹി പഠമം സകരൂപം ദസ്സേത്വാ രൂപന്തരം ഗഹേത്വാപി ഠിതേയേവ യക്ഖപേതേ ദസ്സേതും ‘‘തിരച്ഛാനഗതമനുസ്സവിഗ്ഗഹോ വാ’’തി വുത്തം. തസ്മാ തിരച്ഛാനഗതവിഗ്ഗഹോ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോ വാ യക്ഖോ വാ പേതോ വാതി ഏവമേത്ഥ യോജനാ കാതബ്ബാ. കേചി പന ‘‘മനുസ്സവിഗ്ഗഹേന ഠിതതിരച്ഛാനഗതാനം ആവേണികം കത്വാ ഥുല്ലച്ചയം വുത്തം വിയ ദിസ്സതീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം തിരച്ഛാനോ വാ മനുസ്സവിഗ്ഗഹോതി വത്തബ്ബതോ, അട്ഠകഥാസു ച ഇമസ്സ വിസേസസ്സ അവുത്തത്താ. യക്ഖപേതരൂപേന മതേപി ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ മരണരൂപസ്സേവ പമാണത്താ ഥുല്ലച്ചയം അതിദിസതി.

മുധാതി അമൂലേന. സോ നിദ്ദോസോതി തേന തത്ഥ കതപയോഗസ്സ അഭാവതോ, യദി പന സോപി തത്ഥ കിഞ്ചി കരോതി, ന മുച്ചതി ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ഏവം പതിതാതിആദിമാഹ. തത്ഥ ഏവന്തി ഏവം മയാ കതേതി അത്ഥോ. ന നസ്സിസ്സന്തീതി അദസ്സനം ന ഗമിസ്സന്തി, ന പലായിസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. സുഉദ്ധരാ വാ ഭവിസ്സന്തീതി ഇദം ഗമ്ഭീരസ്സ ഓപാതസ്സ പൂരണേ പയോജനദസ്സനം. ഉത്താനേ കതേ ഓപാതേ സീഘം അമ്ഹേഹി ഗഹേത്വാ മാരേതും സുഉദ്ധരാ ഭവിസ്സന്തീതി അധിപ്പായോ. വിപ്പടിസാരേ ഉപ്പന്നേതി മൂലട്ഠം സന്ധായ വുത്തം. യദി പന പച്ഛിമോപി ലഭിത്വാ തത്ഥ വുത്തപ്പകാരം കിഞ്ചി കത്വാ പുന വിപ്പടിസാരേ ഉപ്പന്നേ ഏവം കരോതി, തസ്സാപി ഏസേവ നയോ. ജാതപഥവീ ജാതാതി ഈദിസേ പുന അഞ്ഞേന ഓപാതേ ഖതേ തദാ മുച്ചതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ജാതപഥവീസദിസം കത്വാ പുന സുട്ഠു കോട്ടേത്വാ ദള്ഹതരം പൂരിതേപി മുച്ചതിയേവാതി ഗഹേതബ്ബം.

ഥദ്ധതരന്തി ഥിരകരണത്ഥം അപരാപരായ പാസയട്ഠിയാ സദ്ധിം ബന്ധിത്വാ വാ തമേവ വാ സിഥിലഭൂതപാസം ഥദ്ധതരം ബന്ധിത്വാ ഠപേതി. ഖാണുകന്തി പാസയട്ഠിബന്ധനഖാണുകം. തത്ഥജാതകയട്ഠിം ഛിന്ദിത്വാ മുച്ചതീതി ഇദം അരഞ്ഞേ യഥാഠിതമേവ ദണ്ഡം മൂലേ അച്ഛിന്ദിത്വാ പാസബന്ധനയോഗ്ഗം കത്വാ ഠപിതത്താ തത്ഥ അഞ്ഞോപി കോചി പാസം ബന്ധേയ്യ, മൂലട്ഠോ ന മുച്ചതി, തം പന മൂലേപി ഛിന്ദിത്വാ ഖണ്ഡാഖണ്ഡം കത്വാ മുച്ചതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്തം. രജ്ജുകേതി വാകേഹി ഏകവാരം വട്ടിതരജ്ജുകേ. സയം വട്ടിതന്തി തനുകവട്ടിതം ദിഗുണതിഗുണതാപാദനേന അത്തനാ വട്ടിതം. ഉബ്ബട്ടേത്വാതി പാകതികം കത്വാ. ഗോപേന്തോപീതി ഹീരം ഹീരം കത്വാ ഗോപേന്തോപി.

൧൭൭. ആലമ്ബനരുക്ഖോ വാതി തത്ഥജാതകം സന്ധായ വുത്തം. തദത്ഥമേവ കത്വാതി മാരണത്ഥമേവ അയോബീജസമുട്ഠാപനാദിനാ വാസിആദിം സത്ഥം കാരേത്വാ. പാകതികന്തി അഞ്ഞേഹി കതം പകതിസത്ഥമേവ ലഭിത്വാ മൂലട്ഠേന ഠപിതം ഹോതീതി അത്ഥോ. മുച്ചതീതി മൂലട്ഠോ മുച്ചതി. വിസമണ്ഡലന്തി മഞ്ചപീഠാദീസു ആലിത്തം വിസമണ്ഡലം.

വത്വാ അസിം ഉപനിക്ഖിപതീതി ഏത്ഥ മുഖേന അവത്വാ മനസാവ ചിന്തേത്വാ ഉപനിക്ഖിപനേപി ഏസേവ നയോ. പുരിമനയേനാതി യേസം ഹത്ഥതോ മൂലം ഗഹിതന്തിആദിനാ. വിസഭാഗരോഗോ നാമ കുട്ഠാദിവിരൂപഭാവതോ, ഗണ്ഡപീളകാദി വാ ജീവിതപ്പവത്തിയാ പച്ചനീകത്താ.

൧൭൮. മനാപിയേപി ഏസേവ നയോതി ഏതേന മനാപിയം രൂപം ഉപസംഹരതീതി ഏത്ഥ യം വാ മനാപരൂപം, തസ്സ സമീപേ ഠപേതി, അത്തനാ വാ മനാപിയേന രൂപേന സമന്നാഗതോ തിട്ഠതീതിആദി യോജേതബ്ബന്തി ദസ്സേതി. അലങ്കരിത്വാ ഉപസംഹരതീതി ‘‘അലാഭകേന സുസ്സിത്വാ മരതൂ’’തി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ഉപസംഹരതി, തേനേവ ‘‘സചേ ഉത്തസിത്വാ മരതി, വിസങ്കേതോ’’തി വുത്തം. അലാഭകേന സുസ്സിത്വാ മരതീതി ഏത്ഥ പാരാജികോതി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. മഹാകച്ഛു നാമ വല്ലിഫലവിസേസോ, യസ്സ മജ്ജാരപാദസ്സേവ സണ്ഠാനം ദുക്ഖസമ്ഫസ്സാനി സുഖുമലോമാനി ച ഹോന്തി. ഹംസപുപ്ഫന്തി ഹംസാദീനം പക്ഖലോമം സന്ധായ വദന്തി. അത്തനോ ധമ്മതായ മരതി, അനാപത്തീതി പാരാജികം സന്ധായ വുത്തം ദുക്കടാ ന മുച്ചനതോ.

൧൭൯. അസഞ്ചിച്ചാതി ഇദം മരണസംവത്തനികഉപക്കമസ്സ അസല്ലക്ഖണം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ഇമിനാ ഉപക്കമേനാതിആദി. അജാനന്തസ്സാതി ഇദം പന മരണസംവത്തനികവിസാദിഉപക്കമകരണസ്സ അജാനനം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ ഇമിനാ അയം മരിസ്സതീതിആദി. ന മരണാധിപ്പായസ്സാതി ഇദം ദുക്ഖുപ്പാദകം ഉപക്കമന്തി ജാനന്തസ്സാപി മരണാധിപ്പായസ്സ അഭാവം സന്ധായ വുത്തന്തി ആഹ മരണം അനിച്ഛന്തസ്സാതിആദി. അനുപ്പബന്ധാഭാവാതി ദോമനസ്സവീഥീനം നിരന്തരപ്പവത്തിഅഭാവാ.

പദഭാജനീയവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൮൦. വോഹാരവസേനാതി പുബ്ബഭാഗവോഹാരവസേന, മരണാധിപ്പായസ്സ സന്നിട്ഠാപകചേതനാക്ഖണേ കരുണായ അഭാവതോ കാരുഞ്ഞേന പാസേ ബദ്ധസൂകരമോചനം (പാരാ. ൧൫൩) വിയ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യഥായുനാ’’തി വുത്തമേവത്ഥം ‘‘യഥാനുസന്ധിനാ’’തി പരിയായന്തരേന വുത്തം. ഹേട്ഠാ കിസ്മിഞ്ചി വിജ്ജമാനേ സാടകം വലിം ഗണ്ഹാതീതി ആഹ ‘‘യസ്മിം വലി ന പഞ്ഞായതീ’’തി. പടിവേക്ഖണഞ്ചേതം ഗിഹീനം സന്തകേ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. പാളിയം മുസലേ ഉസ്സിതേതി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഉപത്ഥമ്ഭേത്വാ ദ്വീസു മുസലേസു ഭിത്തിം അപസ്സായ ഠപിതേസൂതി അത്ഥോ. ഉദുക്ഖലഭണ്ഡികന്തി ഉദുക്ഖലത്ഥായ ആനീതം ദാരുഭണ്ഡം. പരിബന്ധന്തി ഭോജനപരിബന്ധം, ഭോജനന്തരായന്തി വുത്തം ഹോതി.

൧൮൧. അഗ്ഗകാരികന്തി ഏത്ഥ കാരിക-സദ്ദസ്സ ഭാവവചനത്താ ‘‘അഗ്ഗകിരിയ’’ന്തി അത്ഥം വത്വാപി യസ്മാ കിരിയം ദാതും ന സക്കാ, തസ്മാ ദാനസങ്ഖാതായ അഗ്ഗകിരിയായ യുത്തപിണ്ഡപാതമേവ ഇധ ഉപചാരയുത്തിയാ അഗ്ഗകിരിയാതി ഗഹേതബ്ബന്തി ആഹ പഠമം ലദ്ധപിണ്ഡപാതന്തിആദി.

൧൮൨-൩. ദണ്ഡമുഗ്ഗരനിഖാദനവേമാദീനം വസേനാതി ഏത്ഥ ദണ്ഡോ നാമ ദീഘദണ്ഡോ. മുഗ്ഗരോ നാമ രസ്സോ. വേമം നാമ തന്തവായാനം വത്ഥവായനഉപകരണം, യേന വീതം തന്തം ഘട്ടേന്തി. വിഭത്തിബ്യത്തയേനാതി വിഭത്തിവിപരിണാമേന. വിസേസാധിഗമോതി സമാധി വിപസ്സനാ ച. വിസേസാധിഗമന്തി ലോകുത്തരധമ്മപടിലാഭം. ബ്യാകരിത്വാതി ആരോചേത്വാ, ഇദഞ്ച വിസേസസ്സ അധിഗതഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. അധിഗതവിസേസാ ഹി ദിട്ഠാനുഗതിആപജ്ജനത്ഥം ലജ്ജീഭിക്ഖൂനം അവസ്സം അധിഗമം ബ്യാകരോന്തി, അധിഗതവിസേസേന പന അബ്യാകരിത്വാപി ആഹാരം ഉപച്ഛിന്ദിതും ന വട്ടതി, അധിഗമന്തരായവിനോദനത്ഥമേവ ആഹാരൂപച്ഛേദസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ തദധിഗമേ സോ ന കാതബ്ബോവ. കിം പനാധിഗമം ആരോചേതും വട്ടതീതി ആഹ സഭാഗാനന്തിആദി. ഭണ്ഡകം വാ ധോവന്താതി ചീവരം വാ ധോവന്താ. ധോവനദണ്ഡകന്തി ചീവരധോവനദണ്ഡം.

൧൮൫. മദ്ദാപേത്വാ പാതേതി, വിസങ്കേതോതി യഥാണത്തിയാ അകതത്താ വുത്തം, യദി പന ആണാപകോ മദ്ദനമ്പി മദ്ദാപനമ്പി സന്ധായ വോഹാരവസേന ‘‘മദ്ദിത്വാ പാതേഹീ’’തി വദതി, വിസങ്കേതോ നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘മരണവണ്ണം വാ സംവണ്ണേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൧൭൧) വുത്തത്താ ആഹ ‘‘പരിയായോ നാമ നത്ഥീ’’തി, പരിയായേന ആപത്തിമോക്ഖോ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. അവിജായനത്ഥായ ഗബ്ഭഗ്ഗഹണതോ പുരേതരമേവ ഭേസജ്ജം ദേന്തസ്സ കുച്ഛിയം ഉപ്പജ്ജിത്വാ ഗബ്ഭോ വിനസ്സതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ദിന്നേ തഥാമരന്താനം വസേന കമ്മബദ്ധോ, കുച്ഛിയം ന ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന ദിന്നേ ഉപ്പജ്ജിത്വാ മരതു വാ മാ വാ, നേവത്ഥി കമ്മബദ്ധോ.

സഹധമ്മികാനന്തി ഏകസ്സ സത്ഥു സാസനേ സഹസിക്ഖമാനധമ്മാനം, സഹധമ്മേ വാ സിക്ഖാപദേ സിക്ഖനഭാവേന നിയുത്താനം. സമസീലസദ്ധാനന്തിആദിനാ ദുസ്സീലാനം ഭിന്നലദ്ധികാനഞ്ച അകാതുമ്പി ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി. ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോതി അത്തനോ തേസം വാ ഞാതകപവാരിതട്ഠാനതോ. അരിയേഹി അകതാ അയുത്തവസേന അകതപുബ്ബാ വിഞ്ഞത്തി അകതവിഞ്ഞത്തി.

പടിയാദിയതീതി സമ്പാദിയതി. അകാതും ന വട്ടതീതി ഏത്ഥ ദുക്കടം വദന്തി, അയുത്തതാവസേനേവ പനേത്ഥ അകരണപടിക്ഖേപോ യുത്തോ, ന ആപത്തിവസേനാതി ഗഹേതബ്ബം. യാവ ഞാതകാ പസ്സന്തീതി യാവ തസ്സ ഞാതകാ പസ്സന്തി.

പിതുഭഗിനീ പിതുച്ഛാ. മാതുഭാതാ മാതുലോ. നപ്പഹോന്തീതി കാതും ന സക്കോന്തി. ന യാചന്തീതി ലജ്ജായ ന യാചന്തി. ‘‘ആഭോഗം കത്വാ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞഥാ ദേന്തസ്സ ആപത്തിയേവ. കേചി പന ‘‘ആഭോഗം അകത്വാപി ദാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം ഭേസജ്ജകരണസ്സ പാളിയം ‘‘അനാപത്തി ഭിക്ഖു പാരാജികസ്സ, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൮൭) ഏവം അന്തരാപത്തിദസ്സനവസേന സാമഞ്ഞതോ പടിക്ഖിത്തത്താ, അട്ഠകഥായം അവുത്തപ്പകാരേന കരോന്തസ്സ സുത്തേനേവ ആപത്തി സിദ്ധാതി ദട്ഠബ്ബാ, തേനേവ അട്ഠകഥായമ്പി ‘‘തേസഞ്ഞേവ സന്തക’’ന്തിആദി വുത്തം. അഞ്ഞേസന്തി അസാലോഹിതാനം, തേനാഹ ഏതേസം പുത്തപരമ്പരായാതിആദി. കുലപരിവട്ടോതി കുലസ്മിം ഞാതിപരമ്പരാ. ഭേസജ്ജം കരോന്തസ്സാതി യഥാവുത്തവിധിനാ കരോന്തസ്സ, ‘‘താവകാലികം ദസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം അകത്വാ ദേന്തസ്സാപി പന അന്തരാപത്തി ദുക്കടം വിനാ മിച്ഛാജീവം വാ കുലദൂസനം വാ ന ഹോതിയേവ, തേനാഹ – ‘‘വേജ്ജകമ്മം വാ കുലദൂസകാപത്തി വാ ന ഹോതീ’’തി. ഞാതകാനഞ്ഹി സന്തകം യാചിത്വാപി ഗഹേതും വട്ടതി, തസ്മാ തത്ഥ കുലദൂസനാദി ന സിയാ. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘ചൂളമാതുയാ’’തിആദീസു സബ്ബപദേസു.

ഉപജ്ഝായസ്സ ആഹരാമാതി ഇദം ഉപജ്ഝായേന ‘‘മമ ഞാതകാനം ഭേസജ്ജം ആഹരഥാ’’തി ആണത്തേഹി കത്തബ്ബവിധിദസ്സനത്ഥം വുത്തം, ഇമിനാ ച സാമണേരാദീനം അപച്ചാസായപി പരജനസ്സ ഭേസജ്ജകരണം ന വട്ടതീതി ദസ്സേതി. വുത്തനയേന പരിയേസിത്വാതി ഇമിനാ ‘‘ഭിക്ഖാചാരവത്തേന വാ’’തി ഇമിനാ, ‘‘ഞാതിസാമണേരേഹീ’’തി ഇമിനാ ച വുത്തമത്ഥം അതിദിസതി. അപച്ചാസീസന്തേനാതി ആഗന്തുകചോരാദീനം കരോന്തേനാപി ‘‘മനുസ്സാ നാമ ഉപകാരകാ ഹോന്തീ’’തി അത്തനോ തേഹി ലാഭം അപത്ഥയന്തേന. പച്ചാസായ കരോന്തസ്സ പന വേജ്ജകമ്മകുലദൂസനാദിദോസോ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘ഏവം ഉപകാരേ കതേ സാസനഗുണം ഞത്വാ പസീദന്തി, സങ്ഘസ്സ വാ ഉപകാരകാ ഹോന്തീ’’തി കരണേ പന ദോസോ നത്ഥി. കേചി പന ‘‘അപച്ചാസീസന്തേന ആഗന്തുകാദീനം പടിക്ഖിത്തപുഗ്ഗലാദീനമ്പി ദാതും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം കത്തബ്ബാകത്തബ്ബട്ഠാനവിഭാഗസ്സനിരത്ഥകത്തപ്പസങ്ഗതോ ‘‘അപച്ചാസീസന്തേന സബ്ബേസം ദാതും കാതുഞ്ച വട്ടതീ’’തി ഏത്തകമത്തസ്സേവ വത്തബ്ബതോ. അപച്ചാസീസനഞ്ച മിച്ഛാജീവകുലദൂസനാദിദോസനിസേധനത്ഥമേവ വുത്തം ഭേസജ്ജകരണസങ്ഖതായ ഇമിസ്സാ അന്തരാപത്തിയാ മുച്ചനത്ഥം ആഗന്തുകചോരാദീനം അനുഞ്ഞാതാനം ദാനേനേവ തായ ആപത്തിയാ മുച്ചനതോതി ഗഹേതബ്ബം. തേനേവ അപച്ചാസീസന്തേനാപി അകാതബ്ബട്ഠാനം ദസ്സേതും സദ്ധം കുലന്തിആദി വുത്തം. പുച്ഛന്തീതി ഇമിനാ ദിട്ഠദിട്ഠരോഗീനം പരിയായേനാപി വത്വാ വിചരണം അയുത്തന്തി ദസ്സേതി. പുച്ഛിതസ്സാപി പന പച്ചാസീസന്തസ്സ പരിയായകഥാപി ന വട്ടതീതി വദന്തി.

സമുല്ലപേസീതി അപച്ചാസീസന്തോ ഏവം അഞ്ഞമഞ്ഞം കഥം സമുട്ഠാപേസി. ആചരിയഭാഗോതി വിനയാചാരം അകോപേത്വാ ഭേസജ്ജാചിക്ഖണേന വേജ്ജാചരിയഭാഗോതി അത്ഥോ. പുപ്ഫപൂജനത്ഥായ സമ്പടിച്ഛിയമാനം രൂപിയം അത്തനോ സന്തകത്തഭജനേന നിസ്സഗ്ഗിയമേവാതി ആഹ ‘‘കപ്പിയവസേന ഗാഹാപേത്വാ’’തി, ‘‘അമ്ഹാകം രൂപിയം ന വട്ടതി, പുപ്ഫപൂജനത്ഥം പുപ്ഫം വട്ടതീ’’തിആദിനാ പടിക്ഖിപിത്വാ കപ്പിയേന കമ്മേന ഗാഹാപേത്വാതി അത്ഥോ.

യദി ‘‘പരിത്തം കരോഥാ’’തി വുത്തേ കരോന്തി, ഭേസജ്ജകരണം വിയ ഗിഹികമ്മം വിയ ഹോതീതി ‘‘ന കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘പരിത്തം ഭണഥാ’’തി വുത്തേ പന ധമ്മജ്ഝേസനത്താ അനജ്ഝിട്ഠേനപി ഭണിതബ്ബോ ധമ്മോ, പഗേവ അജ്ഝിട്ഠേനാപീതി ‘‘കാതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ചാലേത്വാ സുത്തം പരിമജ്ജിത്വാതി ഇദം ‘‘പരിത്താണം ഏത്ഥ പവേസേമീ’’തി ചിത്തേന ഏവം കതേ പരിത്താണാ തത്ഥ പവേസിതാ നാമ ഹോതീതി വുത്തം. വിഹാരതോ…പേ… ദുക്കടന്തി ഇദം അഞ്ഞാതകഗഹട്ഠേ സന്ധായ വുത്തന്തി വദന്തി. പാദേസു ഉദകം ആകിരിത്വാതി ഇദം തസ്മിം ദേസേ ചാരിത്തവസേന വുത്തം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘തത്ഥ പാളിയാ നിസിന്നാനം ഭിക്ഖൂനം പാദേസു രോഗവൂപസമനാദിഅത്ഥായ ഉദകം സിഞ്ചിത്വാ പരിത്തം കാതും സുത്തഞ്ച ഠപേത്വാ ‘പരിത്തം ഭണഥാ’തി വത്വാ ഗച്ഛന്തി. ഏവഞ്ഹി കരിയമാനേ യദി പാദേ അപനേന്തി, മനുസ്സാ തം അവമങ്ഗലന്തി മഞ്ഞന്തി, രോഗോ വാ ന വൂപസമിസ്സതീ’’തി. തേനാഹ ‘‘ന പാദാ അപനേതബ്ബാ’’തി. മതസരീരദസ്സനേ വിയ കേവലം സുസാനദസ്സനേപി ‘‘ഇദം ജാതാനം സത്താനം ഖയഗമനട്ഠാന’’ന്തി മരണസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതീതി ആഹ ‘‘സീവഥികദസ്സനേ…പേ… ‘മരണസ്സതിം പടിലഭിസ്സാമാ’തി കമ്മട്ഠാനസീസേന ഗന്തും വട്ടതീ’’തി. ലേസകപ്പം അകത്വാ സമുപ്പന്നസുദ്ധചിത്തേന ‘‘പരിവാരത്ഥായ ആഗച്ഛന്തൂ’’തി വുത്തേപി ഗന്തും വട്ടതി.

അനാമട്ഠപിണ്ഡപാതോതി അഗ്ഗഹിതഅഗ്ഗോ, അപരിഭുത്തോതി അത്ഥോ. കഹാപണഗ്ഘനകോ ഹോതീതി ഇമിനാ ദായകേഹി ബഹുബ്യഞ്ജനേന സമ്പാദേത്വാ സക്കച്ചം ദിന്നഭാവം ദീപേതി. ഥാലകേതി സങ്ഘികേ കംസാദിമയേ ഥാലകേ, പത്തോപി ഏത്ഥ സങ്ഗയ്ഹതി. ന വട്ടതീതി ഇമിനാ ദുക്കടന്തി ദസ്സേതി. ദാമരികചോരസ്സാതി രജ്ജം പത്ഥേന്തസ്സ പാകടചോരസ്സ. അദീയമാനേപി ‘‘ന ദേന്തീ’’തി കുജ്ഝന്തീതി സമ്ബന്ധോ. ആമിസസ്സ ധമ്മസ്സ ച അലാഭേന അത്തനോ പരസ്സ ച അന്തരേ സമ്ഭവന്തസ്സ ഛിദ്ദസ്സ ച വിവരസ്സ പടിസന്ഥരണം പിദഹനം പടിസന്ഥാരോ, സോ പന ധമ്മാമിസവസേന ദുവിധോ. തത്ഥ ആമിസപടിസന്ഥാരം സന്ധായ ‘‘കസ്സ കാതബ്ബോ, കസ്സ ന കാതബ്ബോ’’തി വുത്തം. ‘‘ആഗന്തുകസ്സ വാ…പേ… കത്തബ്ബോ യേവാ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം പാകടം കാതും ആഗന്തുകം താവാതിആദിമാഹ. ഖീണപരിബ്ബയന്തി ഇമിനാ അഗതിഭാവം കാരുഞ്ഞഭാജനതഞ്ച ദസ്സേതി, തേന ച തബ്ബിധുരാനം സമിദ്ധാനം ദായകാദീനം ആഗന്തുകത്തേപി ദാതും ന വട്ടതീതി സിദ്ധം ഹോതി. തണ്ഡുലാദിമ്ഹി ദാതബ്ബേ സതി ‘‘അവേലായം…പേ… ന വത്തബ്ബോ’’തി വുത്തം. ‘‘അപച്ചാസീസന്തേനാ’’തി വത്വാ പച്ചാസീസനപ്പകാരം ദസ്സേതും മനുസ്സാ നാമാതിആദി വുത്തം. അനനുഞ്ഞാതാനം പന അപച്ചാസീസന്തേനാപി ദാതും ന വട്ടതി സദ്ധാദേയ്യവിനിപാതത്താ, പച്ചാസീസായ പന സതി കുലദൂസനമ്പി ഹോതി.

ഉബ്ബാസേത്വാതി സമന്തതോ തിയോജനം വിലുമ്പന്തേ മനുസ്സേ പലാപേത്വാ. വരപോത്ഥകചിത്തത്ഥരണന്തി അനേകപ്പകാരഇത്ഥിപുരിസാദിഉത്തമരൂപവിചിത്തം അത്ഥരണം.

൧൮൭. സത്തരസവഗ്ഗിയേസു പുബ്ബേ ഏകസ്സ അങ്ഗുലിപതോദകേന മാരിതത്താ സേസേസു സോളസജനേസു ഉദരം ആരുഹിത്വാ നിസിന്നമേകം ഠപേത്വാ ‘‘സേസാപി പന്നരസ ജനാ’’തി വുത്തം. അദൂഹലപാസാണാ വിയാതി അദൂഹലേ ആരോപിതപാസാണാ വിയ. കമ്മാധിപ്പായാതി തജ്ജനീയാദികമ്മകരണാധിപ്പായാ.

ആവാഹേത്വാതി ആവിസാപേത്വാ. രൂപം കത്വാ ഹത്ഥപാദാദീനി ഛിന്ദന്തീതി തസ്മിം പിട്ഠാദിമയേ രൂപേ അമനുസ്സം ആവാഹേത്വാ തസ്സ ഹത്ഥപാദാദീനി ഛിന്ദന്തി. സക്കം ദേവരാജാനം മാരേയ്യാതി ഇദം സമ്ഭാവനവസേന വുത്തം. ന ഹി താദിസാ മഹാനുഭാവാ യക്ഖാ സത്ഥഘാതാരഹാ ഹോന്തി ദേവാസുരയുദ്ധേപി തേസം സത്ഥപ്പഹാരേന മരണാഭാവാ.

൧൮൮. പഹാരോ ന ദാതബ്ബോതി സമ്ബന്ധോ. അമനുസ്സം കോധചിത്തേന പഹരന്തസ്സ ദുക്കടമേവ. ചികിച്ഛാധിപ്പായേന പഹരന്തസ്സ അനാചാരോതി ഗഹേതബ്ബോ. താലപണ്ണം…പേ… ബന്ധിതബ്ബന്തി അമനുസ്സാ താലപണ്ണബന്ധനേന പലായന്തീതി കത്വാ വുത്തം, ഇദഞ്ച ഗിഹീനം വേജ്ജകമ്മവസേന കാതും ന വട്ടതി.

൧൮൯. യോ രുക്ഖേന ഓത്ഥതോപി ന മരതീതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഭൂതഗാമസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം സയമേവ വക്ഖതി, തം തത്ഥേവ ഗഹേതബ്ബം.

൧൯൦. ദബ്ബൂപകരണാനീതി കേഹിചി ഛിന്ദിത്വാ ഠപിതാനി സപരിഗ്ഗഹിതാനി സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി ഠാനാചാവനാഭാവേന വിനാസാധിപ്പായസ്സ ദുക്കടം വുത്തം. ഖിഡ്ഡാധിപ്പായേനാപി ദുക്കടന്തി സുക്ഖതിണാദീസു അഗ്ഗികരണം സന്ധായ വുത്തം, അല്ലേസു പന കീളാധിപ്പായേനപി കരോന്തസ്സ പാചിത്തിയമേവ. പടിപക്ഖഭൂതോ, പടിമുഖം ഗച്ഛന്തോ വാ അഗ്ഗി പടഗ്ഗി, തസ്സ അല്ലതിണാദീസുപി ദാനം അനുഞ്ഞാതം, തം ദേന്തേന ദൂരതോ ആഗച്ഛന്തം ദാവഗ്ഗിം ദിസ്വാ വിഹാരസ്സ സമന്തതോ ഏകക്ഖണേ അദത്വാ ഏകദേസതോ പട്ഠായ വിഹാരസ്സ സമന്തതോ സണികം ഝാപേത്വാ യഥാ മഹന്തോപി അഗ്ഗി വിഹാരം പാപുണിതും ന സക്കോതി, ഏവം വിഹാരസ്സ സമന്താ അബ്ഭോകാസം കത്വാ പടഗ്ഗി ദാതബ്ബോ, സോ ദാവഗ്ഗിനോ പടിപഥം ഗന്ത്വാ ഏകതോ ഹുത്വാ തേന സഹ നിബ്ബാതി. പരിത്തകരണന്തി സമന്താ രുക്ഖതിണാദിച്ഛേദനപരിഖാഖണനാദിആരക്ഖകരണം, തേനാഹ തിണകുടികാനം സമന്താ ഭൂമിതച്ഛനന്തിആദി.

൧൯൧. ഖേത്തമേവ ഓതിണ്ണത്താ പാരാജികന്തി ദ്വീസു ഏകസ്സാപി അന്തോഗധത്താ ‘‘ദ്വീഹീ’’തി വുത്തഖേത്തേ ഏകസ്സാപി ഓതിണ്ണത്താ പാരാജികം, ‘‘ദ്വീഹി ഏവ മാരേഹി ന ഏകേനാ’’തി നിയമിതേ പന ഏകേനേവ മാരിതേ നത്ഥി പാരാജികന്തി വദന്തി, ഏവം ദ്വേ ഏവ പുരിസാതിആദീസുപി. പുബ്ബേ കതസീസച്ഛേദപയോഗതോ അഞ്ഞോ പയോഗോ ജീവിതിന്ദ്രിയുപച്ഛേദകോ ന ഉപലബ്ഭതി, പഠമേന പയോഗേനസ്സ ജീവിതിന്ദ്രിയം ഉപച്ഛിജ്ജതീതി ‘‘സീസച്ഛേദകസ്സാ’’തി വുത്തം, യം പന സാരത്ഥദീപനിയം ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയസ്സ അവിജ്ജമാനത്താ’’തി കാരണം വുത്തം, തം അകാരണം ജീവിതിന്ദ്രിയസന്നിസ്സിതചിത്തസന്തതിം വിനാ ഉക്ഖിപനസന്നിരുജ്ഝനാദിവസപ്പവത്തസ്സ ഗമനസ്സ അസമ്ഭവതോ. ന ഹി വായുവേഗേന പണ്ണപടാദയോ വിയ കായോ ഗച്ഛതി, ന ച ഉക്ഖിപനേ പവത്താവ ചിത്തജവിഞ്ഞത്തിആദയോവ നിക്ഖിപനാദിനോപി ഹേതുഭൂതാതി സക്കാ വത്തും വിച്ഛിന്ദിത്വാ പവത്തനതോ. പുബ്ബേ അനാഹിതവേഗാപി ഹി കാചി സരീസപജാതി ദ്വിധാ ഛിന്നാ ഛേദനമത്താ ദ്വീഹി വിഭാഗേഹി കതിപയക്ഖണം ദ്വീസു ദിസാസു ഗച്ഛതി, തത്ഥ ച യസ്മിം ഭാഗേ ഹദയവത്ഥു തിട്ഠതി, തത്രട്ഠം പഞ്ചദ്വാരാവജ്ജനചിത്തം ദ്വീസുപി ഭാഗേസു കായപ്പസാദേ ഘട്ടിതം ഫോട്ഠബ്ബം ആലമ്ബിത്വാ ഉപ്പജ്ജതി, തതോ തദാരമ്മണമേവ യഥാരഹമേകസ്മിം ഭാഗേ ഏകദാ അഞ്ഞസ്മിം അഞ്ഞദാതി ഏവം പരിയായേന കായവിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതി, തതോ ഹദയവത്ഥുസ്മിംയേവ സമ്പടിച്ഛനാദിവീഥിചിത്താനി ഭവങ്ഗന്തരിതാനി മനോദ്വാരവീഥിവിഞ്ഞാണാനി ച വിഞ്ഞത്തിജനകാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, യേ ഹി ഉഭയഭാഗാ ഗച്ഛന്തി വാ ചലന്തി വാ ഫന്ദന്തി വാ. ചിത്തസ്സ പന ലഹുപരിവത്തിയാ ഏകക്ഖണേ ഉഭയഭാഗാപി ചലന്താ വിയ ഉപട്ഠഹന്തി, സേയ്യഥാപി നാമ കുക്കുളാദിനരകേസു നിമുഗ്ഗസകലസരീരസ്സ സത്തസ്സ ഏകസ്മിം ഖണേ സകലസരീരേപി കായവിഞ്ഞാണദുക്ഖം ഉപ്പജ്ജമാനം വിയ ഉപട്ഠാതി, ഏവംസമ്പദമിദം ദട്ഠബ്ബം, തതോ പന യസ്മിം ഭാഗേ ജീവിതിന്ദ്രിയം സസേസകമ്മജരൂപം നിരുജ്ഝതി, തത്ഥ കായവിഞ്ഞാണം നപ്പവത്തതി, ഹദയവത്ഥുസഹിതഭാഗേയേവ യാവ ജീവിതിന്ദ്രിയനിരോധാ പവത്തതി.

നനു നരകാദീസു ഏകാബദ്ധേ സരീരേ സബ്ബത്ഥ പരിയായേന കായവിഞ്ഞാണസമുപ്പത്തി യുത്താ ഹോതു, ദ്വിധാ ഹുത്വാ വിച്ഛിന്നേ പന ഭാഗദ്വയേ കഥന്തി? നായം ദോസോ. സരീരേ ഹി ഏകാബദ്ധതാ നാമ പരമത്ഥധമ്മബ്യതിരിത്താ കാചി നത്ഥി പരവാദീനം അവയവീആദി വിയ, കമ്മാദിഏകകാരണപുഞ്ജായത്തതായ ബഹൂനം സഹുപ്പത്തിയേവ ഏകാബദ്ധതാ. തത്ഥ ച സത്ഥപ്പഹാരാദിവിരുദ്ധപച്ചയോപനിപാതേന വിഭിന്നാനമ്പി കമ്മാദിഏകകാരണാനം പുഞ്ജായത്തതാ ന വിഗച്ഛതി, യാവ സാ ന വിഗച്ഛതി, താവ അവിച്ഛിന്നാവ തത്ഥ വിഞ്ഞാണപ്പവത്തി. വിഭിന്നാനം പന കമ്മജരൂപാനം അഞ്ഞേസഞ്ച സേസതിസന്തതിരൂപാനഞ്ച ഉപത്ഥമ്ഭനഭാവേന ചിരം പവത്തിതും ന സക്കോന്തി, യാവ ച ധരന്തി, താവ വിഞ്ഞാണപച്ചയാ ഹോന്തി, വിഞ്ഞാണേന ച തേസം ചലനഗമനാദിദേസന്തരുപ്പത്തി. തസ്മാ കബന്ധസ്സപി ധാവക്ഖണേ സവിഞ്ഞാണജീവിതിന്ദ്രിയം അത്ഥേവ, തഞ്ച സീസച്ഛേദകപ്പയോഗേനേവ സീഘം പതതി, തതോ അഞ്ഞപ്പയോഗസ്സ സരീരേ വിസേസുപ്പാദനതോ പുരേതരമേവ പഠമേനേവ കിച്ചനിപ്ഫത്തിതോ സീസച്ഛേദകസ്സേവ കമ്മബദ്ധോതി ഗഹേതബ്ബോ. ഏവരൂപാനീതി കബന്ധവത്ഥുസദിസാനി. ഇമസ്സ വത്ഥുസ്സാതി ആഘാതനവത്ഥുസ്സ. അത്ഥദീപനേതി ഏകേന പുരിസേന പയോഗേന വാ മാരിതതാസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥസ്സ ദീപനേ.

൧൯൨. പാനപരിഭോഗേന വട്ടതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം പന വുത്തത്താ ‘‘ലോണസോവീരകം യാമകാലിക’’ന്തി കേചി വദന്തി, കേചി പന ‘‘ഗിലാനാനം പാകതികമേവ, അഗിലാനാനം പന ഉദകസമ്ഭിന്ന’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘ഗുളം വിയ സത്താഹകാലിക’’ന്തി.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വിമതിവിനോദനിയം

തതിയപാരാജികവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.