൨. ദുതിയപാരാജികം

അദുതിയേനാതി അസദിസേന ജിനേന യം ദുതിയം പാരാജികം പകാസിതം, തസ്സ ഇദാനി യസ്മാ സംവണ്ണനാക്കമോ പത്തോ, തസ്മാ അസ്സ ദുതിയസ്സ അയം സംവണ്ണനാ ഹോതീതി യോജനാ.

ധനിയവത്ഥുവണ്ണനാ

൮൪. രാജൂഹി ഗഹിതന്തി രാജഗഹന്തി ആഹ ‘‘മന്ധാതൂ’’തി. രാജപുരോഹിതേന പരിഗ്ഗഹിതമ്പി രാജപരിഗ്ഗഹിതമേവാതി മഹാഗോവിന്ദഗ്ഗഹണം, നഗരസദ്ദാപേക്ഖായ ചേത്ഥ ‘‘രാജഗഹ’’ന്തി നപുംസകനിദ്ദേസോ. അഞ്ഞേപേത്ഥ പകാരേതി സുസംവിഹിതാരക്ഖത്താ രാജൂനം ഗഹം ഗേഹഭൂതന്തി രാജഗഹന്തിആദികേ പകാരേ. വസന്തവനന്തി കീളാവനം, വസന്തകാലേ കീളായ യേഭുയ്യത്താ പന വസന്തവനന്തി വുത്തം.

സദ്വാരബന്ധാതി വസ്സൂപഗമനയോഗ്ഗതാദസ്സനം. നാലകപടിപദന്തി സുത്തനിപാതേ (സു. നി. ൬൮൪ ആദയോ) നാലകത്ഥേരസ്സ ദേസിതം മോനേയ്യപടിപദം. പഞ്ചന്നം ഛദനാനന്തി തിണപണ്ണഇട്ഠകസിലാസുധാസങ്ഖാതാനം പഞ്ചന്നം. നോ ചേ ലഭതി…പേ… സാമമ്പി കാതബ്ബന്തി ഇമിനാ നാവാസത്ഥവജേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ‘‘അസേനാസനികോ അഹ’’ന്തി ആലയകരണമത്തേന ഉപഗമനം ന വട്ടതി. സേനാസനം പരിയേസിത്വാ വചീഭേദം കത്വാ വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബമേവാതി ദസ്സേതി. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, അസേനാസനികേനാ’’തിആദിനാ (മഹാവ. ൨൦൪) ഹി പാളിയം ‘‘നാലകപടിപദം പടിപന്നേനാപീ’’തി അട്ഠകഥായഞ്ച അവിസേസേന ദള്ഹം കത്വാ വുത്തം, നാവാസത്ഥവജേസുയേവ ച ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, നാവായ വസ്സം ഉപഗന്തു’’ന്തിആദിനാ (മഹാവ. ൨൦൩) അസതിപി സേനാസനേ ആലയകരണവസേന വസ്സൂപഗമനം അനുഞ്ഞാതം, നാഞ്ഞത്ഥാതി ഗഹേതബ്ബം. അയമനുധമ്മതാതി സാമീചിവത്തം. കതികവത്താനീതി ഭസ്സാരാമതാദിം വിഹായ സബ്ബദാ അപ്പമത്തേഹി ഭവിതബ്ബന്തിആദികതികവത്താനി. ഖന്ധകവത്താനീതി ‘‘ആഗന്തുകാദിഖന്ധകവത്തം പൂരേതബ്ബ’’ന്തി ഏവം ഖന്ധകവത്താനി ച അധിട്ഠഹിത്വാ.

വസ്സംവുത്ഥാതി പദസ്സ അട്ഠകഥായം ‘‘പുരിമികായ ഉപഗതാ മഹാപവാരണായ പവാരിതാ പാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ ‘വുത്ഥവസ്സാ’തി വുച്ചന്തീ’’തി വുത്തത്താ മഹാപവാരണാദിവസേ പവാരേത്വാ വാ അപ്പവാരേത്വാ വാ അഞ്ഞത്ഥ ഗച്ഛന്തേഹി സത്താഹകരണീയനിമിത്തേ സതി ഏവ ഗന്തബ്ബം, നാസതി, ഇതരഥാ വസ്സച്ഛേദോ ദുക്കടഞ്ച ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. ‘‘ഇമം തേമാസം വസ്സം ഉപേമീ’’തി ഹി ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ പുരിമം വാ തേമാസം പച്ഛിമം വാ തേമാസം അവസിത്വാ ചാരികാ പക്കമിതബ്ബാ’’തി (മഹാവ. ൧൮൫) ച വുത്തം. ഇധേവ ച വസ്സംവുത്ഥാ തേമാസച്ചയേന…പേ… പക്കമിംസൂതി വുത്തം. പവാരണാദിവസോപി തേമാസപരിയാപന്നോവ. കേചി പന ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുത്ഥാനം ഭിക്ഖൂനം തീഹി ഠാനേഹി പവാരേതുന്തി (മഹാവ. ൨൦൯) പവാരണാകമ്മസ്സ പുബ്ബേയേവ വസ്സംവുത്ഥാനന്തി വുത്ഥവസ്സതായ വുത്തത്താ മഹാപവാരണാദിവസേ സത്താഹകരണീയനിമിത്തം വിനാപി യഥാസുഖം ഗന്തും വട്ടതീ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, വുത്ഥവസ്സാനഞ്ഹി പവാരണാനുജാനനം അനുപഗതഛിന്നവസ്സാദീനം നിവത്തനത്ഥം കതം, ന പന പവാരണാദിവസേ അവസിത്വാ പക്കമിതബ്ബന്തി ദസ്സനത്ഥം തദത്ഥസ്സ ഇധ പസങ്ഗാഭാവാ, പവാരണം കാതും അനുച്ഛവികാനം പവാരണാ ഇധ വിധീയതി, യേ ച വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ വസ്സച്ഛേദഞ്ച അകത്വാ യാവ പവാരണാദിവസാ വസിംസു, തേ തത്തകേന പവാരണാകമ്മം പതി പരിയായതോ വുത്ഥവസ്സാതി വുച്ചന്തി, അപ്പകം ഊനമധികം വാ ഗണനൂപഗം ന ഹോതീതി ഞായതോ, ന കഥിനകമ്മം പതി തേമാസസ്സ അപരിപുണ്ണത്താ, ഇതരഥാ തസ്മിം മഹാപവാരണാദിവസേപി കഥിനത്ഥാരപ്പസങ്ഗതോ. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, വസ്സംവുത്ഥാനം ഭിക്ഖൂനം കഥിനം അത്ഥരിതു’’ന്തി (മഹാവ. ൩൦൬) ഇദം പന ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ പുരിമം വാ തേമാസം പച്ഛിമം വാ തേമാസം അവസിത്വാ ചാരികാ പക്കമിതബ്ബാ’’തിആദി (മഹാവ. ൧൮൫) ച നിപ്പരിയായതോ മഹാപവാരണായ അനന്തരപാടിപദദിവസതോ പട്ഠായ കഥിനത്ഥാരം പക്കമനഞ്ച സന്ധായ വുത്തം, പരിവാരേ ച ‘‘കഥിനസ്സ അത്ഥാരമാസോ ജാനിതബ്ബോ’’തി (പരി. ൪൧൨) വത്വാ ‘‘വസ്സാനസ്സ പച്ഛിമോ മാസോ ജാനിതബ്ബോ’’തി (പരി. ൪൧൨) വുത്തം. യോ ഹി കഥിനത്ഥാരസ്സ കാലോ, തതോ പട്ഠായേവ ചാരികാപക്കമനസ്സാപി കാലോ, ന തതോ പുരേ വസ്സംവുത്ഥാനംയേവ കഥിനത്ഥാരാരഹത്താ. യദഗ്ഗേന ഹി പവാരണാദിവസേ കഥിനത്ഥാരോ ന വട്ടതി, തദഗ്ഗേന ഭിക്ഖൂപി വുത്ഥവസ്സാ ന ഹോന്തി പവാരണാദിവസസ്സ അവുത്ഥത്താ.

യം പന സാരത്ഥദീപനിയം (സാരത്ഥ. ടീ. പാരാജികകണ്ഡ ൨.൮൪) ‘‘ഏകദേസേന അവുത്ഥമ്പി തം ദിവസം വുത്ഥഭാഗാപേക്ഖായ വുത്ഥമേവ ഹോതീ’’തിആദി വുത്തം, തം ന യുത്തം, തംദിവസപരിയോസാനേ അരുണുഗ്ഗമനകാലേ വസന്തോവ ഹി തം ദിവസം വുത്ഥോ നാമ ഹോതി പരിവാസഅരഞ്ഞവാസാദീസു വിയ, അയഞ്ച വിചാരണാ ഉപരി വസ്സൂപനായികക്ഖന്ധകേ ആവി ഭവിസ്സതീതി തത്ഥേവ തം പാകടം കരിസ്സാമ.

മഹാപവാരണായ പവാരിതാതി പുരിമികായ വസ്സം ഉപഗന്ത്വാ അച്ഛിന്നവസ്സതാദസ്സനപരം ഏതം കേനചി അന്തരായേന അപ്പവാരിതാനമ്പി വുത്ഥവസ്സത്താ. ന ഓവസ്സിയതീതി അനോവസ്സകന്തി കമ്മസാധനം ദട്ഠബ്ബം, യഥാ ന തേമിയതി, തഥാ കത്വാതി അത്ഥോ. അനവയോതി ഏത്ഥ അനുസദ്ദോ വിച്ഛായം വത്തതീതി ആഹ അനു അനു അവയോതിആദി. ആചരിയസ്സ കമ്മം ആചരിയകന്തി ആഹ ‘‘ആചരിയകമ്മേ’’തി. കട്ഠകമ്മം ഥമ്ഭാദി. തേലതമ്ബമത്തികായാതി തേലമിസ്സായ തമ്ബമത്തികായ.

൮൫. കുടികായ കരണഭാവന്തി കുടിയാ കതഭാവം. കിം-സദ്ദപ്പയോഗേ അനാഗതപ്പച്ചയവിധാനം സന്ധായ തസ്സ ലക്ഖണന്തിആദി വുത്തം. കിഞ്ചാപി ഥേരസ്സ പാണഘാതാധിപ്പായോ നത്ഥി, അനുപപരിക്ഖിത്വാ കരണേന പന ബഹൂനം പാണാനം മരണത്താ പാണേ ബ്യാബാധേന്തസ്സാതിആദി വുത്തം. പാതബ്യഭാവന്തി വിനാസേതബ്ബതം. പാണാതിപാതം കരോന്താനന്തി ഥേരേന അകതേപി പാണാതിപാതേ പാണകാനം മരണമത്തേന പച്ഛിമാനം ലേസേന ഗഹണാകാരം ദസ്സേതി, തേന ച ‘‘മമ താദിസം അകുസലം നത്ഥീ’’തി പച്ഛിമാനം വിപല്ലാസലേസഗ്ഗഹണനിമിത്തകിച്ചം ന കത്തബ്ബന്തി ദീപിതം ഹോതി. ദിട്ഠാനുഗതിന്തി ദിട്ഠസ്സ കമ്മസ്സ അനുപഗമനം അനുകിരിയം, ദിട്ഠിയാ വാ ലദ്ധിയാ അനുഗമനം ഗാഹം. ഘംസിതബ്ബേതി മദ്ദിതബ്ബേ, വിനാസിതബ്ബേതി അത്ഥോ. കതം ലഭിത്വാ തത്ഥ വസന്താനമ്പി ദുക്കടമേവാതി ഇദം ഭഗവതാ കുടിയാ ഭേദാപനവചനേന സിദ്ധം, സാപി തിണദബ്ബസമ്ഭാരേഹി തുലാഥമ്ഭാദീഹി അമിസ്സാ സുദ്ധമത്തികാമയാപി ഇട്ഠകാഹി കതാ വട്ടതി. കേചി ഹി ഇട്ഠകാഹിയേവ ഥമ്ഭേ ചിനിത്വാ തദുപരി ഇട്ഠകാഹിയേവ വിതാനാദിസണ്ഠാനേന തുലാദിദാരുസമ്ഭാരവിരഹിതം ഛദനമ്പി ബന്ധിത്വാ ഇട്ഠകാമയമേവ ആവസഥം കരോന്തി, താദിസം വട്ടതി. ഗിഞ്ജകാവസഥസങ്ഖേപേന കതാതി ഏത്ഥ ഗിഞ്ജകാ വുച്ചന്തി ഇട്ഠകാ, താഹിയേവ കതോ ആവസഥോ ഗിഞ്ജകാവസഥോ. വയകമ്മമ്പീതി മത്തികുദ്ധാരണഇട്ഠകദാരുച്ഛേദനാദികാരകാനം ദിന്നഭത്തവേത്തനാദിവത്ഥുബ്ബയേന നിപ്ഫന്നകമ്മമ്പി അത്ഥി, ഏതേന കുടിഭേദകാനം ഗീവാദിഭാവം പരിസങ്കതി. തിത്ഥിയധജോതി തിത്ഥിയാനമേവ സഞ്ഞാണഭൂതത്താ വുത്തം. തേ ഹി ഈദിസേസു ചാടിആദീസു വസന്തി. അഞ്ഞാനിപീതി പി-സദ്ദേന അത്തനാ വുത്തകാരണദ്വയമ്പി മഹാഅട്ഠകഥായമേവ വുത്തന്തി ദസ്സേതി. യസ്മാ സബ്ബമത്തികാമയാ കുടി സീതകാലേ അതിസീതാ ഉണ്ഹകാലേ ച ഉണ്ഹാ സുകരാ ച ഹോതി ചോരേഹി ഭിന്ദിതും, തസ്മാ തത്ഥ ഠപിതപത്തചീവരാദികം സീതുണ്ഹചോരാദീഹി വിനസ്സതീതി വുത്തം ‘‘പത്തചീവരഗുത്തത്ഥായാ’’തി. ഛിന്ദാപേയ്യ വാ ഭിന്ദാപേയ്യ വാ അനുപവജ്ജോതി ഇദം അയം കുടി വിയ സബ്ബഥാ അനുപയോഗാരഹം സന്ധായ വുത്തം. യം പന പഞ്ചവണ്ണസുത്തേഹി വിനദ്ധഛത്താദികം, തത്ഥ അകപ്പിയഭാഗോവ ഛിന്ദിതബ്ബോ, ന തദവസേസോ തസ്സ കപ്പിയത്താ, തം ഛിന്ദന്തോ ഉപവജ്ജോവ ഹോതി. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘ഘടകമ്പി വാളരൂപമ്പി ഭിന്ദിത്വാ ധാരേതബ്ബ’’ന്തിആദി.

പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയവണ്ണനാ

ഛത്തദണ്ഡഗ്ഗാഹകം സലാകപഞ്ജരന്തി ഏത്ഥ യോ പഞ്ജരസലാകാനം മജ്ഝട്ഠോ ബുന്ദേ പുഥുലോ അഹിച്ഛത്തകസദിസോ അഗ്ഗേ സഛിദ്ദോ യത്ഥ ദണ്ഡന്തരം പവേസേത്വാ ഛത്തം ഗണ്ഹന്തി, യോ വാ സയമേവ ദീഘതായ ഗഹണദണ്ഡോ ഹോതി, അയം ഛത്തദണ്ഡോ നാമ, തസ്സ അപരിഗളനത്ഥായ ഛത്തസലാകാനം മൂലപ്പദേസദണ്ഡസ്സ സമന്തതോ ദള്ഹപഞ്ജരം കത്വാ സുത്തേഹി വിനന്ധന്തി, സോ പദേസോ ഛത്തദണ്ഡഗാഹകസലാകപഞ്ജരം നാമ, തം വിനന്ധിതും വട്ടതി. ന വണ്ണമട്ഠത്ഥായാതി ഇമിനാ ഥിരകരണത്ഥമേവ ഏകവണ്ണസുത്തേന വിനന്ധിയമാനം യദി വണ്ണമട്ഠം ഹോതി, ന തത്ഥ ദോസോതി ദസ്സേതി. ആരഗ്ഗേനാതി നിഖാദനമുഖേന. ദണ്ഡബുന്ദേതി ദണ്ഡമൂലേ കോടിയം. ഛത്തമണ്ഡലികന്തി ഛത്തപഞ്ജരേ മണ്ഡലാകാരേന ബദ്ധദണ്ഡവലയം. ഉക്കിരിത്വാതി നിന്നം, ഉന്നതം വാ കത്വാ.

നാനാസുത്തകേഹീതി നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി. ഇദഞ്ച തഥാ കരോന്താനം വസേന വുത്തം, ഏകവണ്ണസുത്തകേനാപി ന വട്ടതിയേവ, ‘‘പകതിസൂചികമ്മമേവ വട്ടതീ’’തി ഹി വുത്തം. പട്ടമുഖേതി ദ്വിന്നം പട്ടാനം സങ്ഘടിതട്ഠാനം സന്ധായേതം വുത്തം. പരിയന്തേതി ചീവരപരിയന്തേ, അനുവാതം സന്ധായേതം വുത്തം. വേണിന്തി വരകസീസാകാരേന സിബ്ബനം. സങ്ഖലികന്തി ദിഗുണസങ്ഖലികാകാരേന സിബ്ബനം, വേണിം വാ സങ്ഖലികം വാ കരോന്തീതി പകതേന സമ്ബന്ധോ. അഗ്ഘിയം നാമ ചേതിയസണ്ഠാനം, യം അഗ്ഘിയത്ഥമ്ഭോതി വദന്തി. ഉക്കിരന്തീതി ഉട്ഠപേന്തി. ചതുകോണമേവ വട്ടതീതി ഗണ്ഠികപാസകപട്ടാനി സന്ധായ വുത്തം. കോണസുത്തപിളകാതി ഗണ്ഠികപാസകപട്ടാനം കോണേഹി ബഹി നിഗ്ഗതസുത്താനം പിളകാകാരേന ഠപിതകോടിയോതി കേചി വദന്തി, തേ പിളകേ ഛിന്ദിത്വാ ദുവിഞ്ഞേയ്യാ കാതബ്ബാതി തേസം അധിപ്പായോ. കേചി പന ‘‘കോണസുത്താ ച പിളകാതി ദ്വേയേവാ’’തി വദന്തി, തേസം മതേന ഗണ്ഠികപാസകപട്ടാനം കോണതോ കോണേഹി നീഹതസുത്താ കോണസുത്താ നാമ. സമന്തതോ പന പരിയന്തേന കതാ ചതുരസ്സസുത്താ പിളകാ നാമ. തം ദുവിധമ്പി കേചി ചീവരതോ വിസും പഞ്ഞായനത്ഥായ വികാരയുത്തം കരോന്തി, തം നിസേധായ ‘‘ദുവിഞ്ഞേയ്യരൂപാ വട്ടന്തീ’’തി വുത്തം, ന പന സബ്ബഥാ അചക്ഖുഗോചരഭാവേന സിബ്ബനത്ഥായ തഥാസിബ്ബനസ്സ അസക്കുണേയ്യത്താ. യഥാ പകതിചീവരതോ വികാരോ ന പഞ്ഞായതി, ഏവം സിബ്ബിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. രജനകമ്മതോ പുബ്ബേ പഞ്ഞായമാനോപി വിസേസോ ചീവരേ രത്തേ ഏകവണ്ണതായ ന പഞ്ഞായതീതി ആഹ ‘‘ചീവരേ രത്തേ’’തി. മണിനാതി നീലമണിആദിമട്ഠപാസാണേന, അംസവദ്ധകകായബന്ധനാദികം പന അചീവരത്താ സങ്ഖാദീഹി ഘംസിതും വട്ടതീതി വദന്തി. കണ്ണസുത്തകന്തി ചീവരസ്സ ദീഘതോ തിരിയഞ്ച സിബ്ബിതാനം ചതൂസു കണ്ണേസു കോണേസു ച നിക്ഖന്താനം സുത്തസീസാനമേതം നാമം, തം ഛിന്ദിത്വാവ പാരുപിതബ്ബം, തേനാഹ ‘‘രജിതകാലേ ഛിന്ദിതബ്ബ’’ന്തി. ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതം ഏകം കണ്ണസുത്തമ്പി അത്ഥി, തം പന നാമേന സദിസമ്പി ഇതോ അഞ്ഞമേവാതി ദസ്സേതും യം പനാതിആദി വുത്തം. ലഗ്ഗനത്ഥായാതി ചീവരരജ്ജുയം ചീവരബന്ധനത്ഥായ. ഗണ്ഠികേതി ദന്താദിമയേ. പീളകാതി ബിന്ദും ബിന്ദും കത്വാ ഉട്ഠാപേതബ്ബപീളകാ.

ഥാലകേ വാതി തമ്ബാദിമയേ പുഗ്ഗലികേ തിവിധേപി കപ്പിയഥാലകേ. ന വട്ടതീതി മണിവണ്ണകരണപ്പയോഗോ ന വട്ടതി, തേലവണ്ണകരണത്ഥം പന വട്ടതി. പത്തമണ്ഡലേതി തിപുസീസാദിമയേ. ‘‘ന, ഭിക്ഖവേ, ചിത്താനി പത്തമണ്ഡലാനി ധാരേതബ്ബാനി രൂപകാകിണ്ണാനി ഭിത്തികമ്മകതാനീ’’തി (ചൂളവ. ൨൫൩) വുത്തത്താ ‘‘ഭിത്തികമ്മം ന വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മകരദന്തകം ഛിന്ദിതു’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൫൩) വുത്തത്താ ‘‘മകരദന്തകം പന വട്ടതീ’’തി വുത്തം, ഇദം പന പാളിയാ ലദ്ധമ്പി ഇധ പാളിയാ മുത്തത്താ പാളിമുത്തകനയേ വുത്തം. ഏവമഞ്ഞമ്പി ഈദിസം.

ലേഖാ ന വട്ടതീതി ആരഗ്ഗേന ദിന്നലേഖാവ ന വട്ടതി, ജാതിഹിങ്ഗുലികാദിവണ്ണേഹി കതലേഖാ വട്ടതി. ഛത്തമുഖവട്ടിയന്തി ധമകരണസ്സ ഹത്ഥേന ഗഹണഛത്താകാരസ്സ മുഖവട്ടിയം, ‘‘പരിസ്സാവനചോളബന്ധനട്ഠാനേ’’തി കേചി.

ദേഡ്ഡുഭസീസന്തി ഉദകസപ്പസീസം. അച്ഛീനീതി കുഞ്ജരച്ഛിസണ്ഠാനാനി. ഏകമേവ വട്ടതീതി ഏത്ഥ ഏകരജ്ജുകം ദിഗുണം തിഗുണം കത്വാപി ബന്ധിതും ന വട്ടതി, ഏകമേവ പന സതവാരമ്പി സരീരം പരിക്ഖിപിത്വാ ബന്ധിതും വട്ടതി, ബഹുരജ്ജുകേ ഏകതോ കത്വാ ഏകേന നിരന്തരം വേഠേത്വാ കതം ‘‘ബഹുരജ്ജുക’’ന്തി ന വത്തബ്ബം ‘‘വട്ടതീ’’തി വുത്തത്താ, തം മുരജസങ്ഖം ന ഗച്ഛതീതി വേദിതബ്ബം. മുരജഞ്ഹി നാനാവണ്ണേഹി സുത്തേഹി മുരജവട്ടിസണ്ഠാനം വേഠേത്വാ കതം, ഇദം പന മുരജം മദ്ദവീണസങ്ഖാതം പാമങ്ഗസണ്ഠാനഞ്ച ദസാസു വട്ടതി ‘‘കായബന്ധനസ്സ ദസാ ജീരന്തി; അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, മുരജം മദ്ദവീണ’’ന്തി (ചൂളവ. ൨൭൮) വുത്തത്താ.

വിധേതി ദസാപരിയോസാനേ ഥിരഭാവായ ദന്തവിസാണസുത്താദീഹി കത്തബ്ബേ വിധേ. അട്ഠ മങ്ഗലാനി നാമ സങ്ഖോ ചക്കം പുണ്ണകുമ്ഭോ ഗയാ സിരീവച്ഛോ അങ്കുസോ ധജം സോവത്തികന്തി വദന്തി. മച്ഛയുഗളഛത്തനന്ദിയാവട്ടാദിവസേനപി വദന്തി. പരിച്ഛേദലേഖാമത്തന്തി ദന്താദീഹി കതവിധസ്സ ഉഭോസു കോടീസു കതപരിച്ഛേദരാജിമത്തം.

‘‘ഉജുകമേവാ’’തി വുത്തത്താ ചതുരസ്സാദിസണ്ഠാനാപി അഞ്ജനീ വങ്കഗതികാ ന വട്ടതി. സിപാടികായാതി വാസിആദിഭണ്ഡനിക്ഖിപനപസിബ്ബകേ. ആരകണ്ടകം നാമ പോത്ഥകാദിഅഅസങ്ഖാരണത്ഥം കതദീഘമുഖസത്ഥകന്തി വദന്തി. ‘‘ഭമകാരാനം ദാരുആദിലിഖനസത്ഥക’’ന്തി കേചി. വട്ടമണികന്തി വട്ടം കത്വാ ഉട്ഠപേതബ്ബം പുപ്ഫുളകം. അഞ്ഞന്തി ഇമിനാ പിളകാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. പിപ്ഫലികേതി യം കിഞ്ചി ഛേദനകേ ഖുദ്ദകസത്ഥേ. വലിതകന്തി നഖച്ഛേദനകാലേ ദള്ഹഗ്ഗഹണത്ഥം വലീഹി യുത്തമേവ കരോന്തി. തസ്മാ തം വട്ടതീതി ഇമിനാ യം അഞ്ഞമ്പി വികാരം ദള്ഹീകമ്മാദിഅത്ഥായ കരോന്തി, ന വണ്ണമട്ഠത്ഥായ, തം വട്ടതീതി ദീപിതം, തേന ച കത്തരദണ്ഡകോടിയം അഞ്ഞമഞ്ഞമ്പി ഘട്ടനേന സദ്ദനിച്ഛരണത്ഥായ കതം അയോവലയാദികം സംയുത്തമ്പി കപ്പിയതോ ഉപപന്നം ഹോതി. മണ്ഡലന്തി ഉത്തരാരണിയാ പവേസനത്ഥം ആവാടമണ്ഡലം ഹോതി. ഉജുകമേവ ബന്ധിതുന്തി സമ്ബന്ധോ, ഉഭോസു വാ പസ്സേസു ഏകപസ്സേ വാതി വചനസേസോ. വാസിദണ്ഡസ്സ ഉഭോസു പസ്സേസു ദണ്ഡകോടീനം അചലനത്ഥം ബന്ധിതുന്തി അത്ഥോ.

ആമണ്ഡസാരകേതി ആമലകഫലാനി പിസിത്വാ തേന കക്കേന കതതേലഭാജനേ. തത്ഥ കിര പക്ഖിത്തം തേലം സീതലം ഹോതി. ഭൂമത്ഥരണേതി കടസാരാദിമയേ പരികമ്മകതായ ഭൂമിയാ അത്ഥരിതബ്ബഅത്ഥരണേ. പാനീയഘടേതി സബ്ബം ഭാജനവികതിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സബ്ബം…പേ… വട്ടതീതി യഥാവുത്തേസു മഞ്ചാദീസു ഇത്ഥിപുരിസരൂപമ്പി വട്ടതി തേലഭാജനേസുയേവ ഇത്ഥിപുരിസരൂപാനം പടിക്ഖിത്തത്താ, തേലഭാജനേന സഹ അഗണേത്വാ വിസും മഞ്ചാദീനം ഗഹിതത്താ ചാതി വദന്തി, കിഞ്ചാപി വദന്തി, ഏതേസം പന മഞ്ചാദീനം ഹത്ഥേന ആമസിതബ്ബഭണ്ഡത്താ ഇത്ഥിരൂപമേവേത്ഥ ന വട്ടതീതി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞേസന്തി സീമസാമികാനം. രാജവല്ലഭേഹീതി ലജ്ജീപേസലാദീനം ഉപോസഥാദിഅന്തരായകരാ അലജ്ജിനോ ഭിന്നലദ്ധികാ ച ഭിക്ഖൂ അധിപ്പേതാ തേഹി സഹ ഉപോസഥാദികരണായോഗാ, തേനേവ ‘‘സീമായാ’’തി വുത്തം. തേസം ലജ്ജീപരിസാതി തേസം സീമാസാമികാനം അനുബലം ദാതും സമത്ഥാ ലജ്ജീപരിസാ. ഭിക്ഖൂഹി കതന്തി യം അലജ്ജീനം സേനാസനഭേദനാദികം ലജ്ജീഭിക്ഖൂഹി കതം, സബ്ബഞ്ചേതം സുകതമേവ അലജ്ജീനിഗ്ഗഹത്ഥായ പവത്തിതബ്ബതോ.

൮൮. അവജ്ഝായന്തീതി നീചതോ ചിന്തേന്തി. ഉജ്ഝായനത്ഥോതി ഭിക്ഖുനോ ഥേയ്യകമ്മനിന്ദനത്ഥോ ‘‘കഥഞ്ഹി നാമ അദിന്നം ആദിയിസ്സതീ’’തി, ന പന ദാരു-സദ്ദവിസേസനത്ഥോ തസ്സ ബഹുവചനത്താ. വചനഭേദേതി ഏകവചനബഹുവചനാനം ഭേദേ. സബ്ബാവന്തന്തി ഭിക്ഖുഭിക്ഖുനീആദിസബ്ബാവയവവന്തം. ബിമ്ബിസാരോതി തസ്സ നാമന്തി ഏത്ഥ ബിമ്ബീതി സുവണ്ണം. തസ്മാ സാരസുവണ്ണസദിസവണ്ണതായ ‘‘ബിമ്ബിസാരോ’’തി വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബം. പോരാണസത്ഥാനുരൂപം ഉപ്പാദിതോ വീസതിമാസപ്പമാണഉത്തമസുവണ്ണഗ്ഘനകോ ലക്ഖണസമ്പന്നോ നീലകഹാപണോതി വേദിതബ്ബോ. രുദ്രദാമേന നാമ കേനചി ഉപ്പാദിതോ രുദ്രദാമകോ. സോ കിര നീലകഹാപണസ്സ തിഭാഗം അഗ്ഘതി. യസ്മിം പന ദേസേ നീലകഹാപണാ ന സന്തി, തത്ഥാപി കാളകവിരഹിതസ്സ നിദ്ധന്തസുവണ്ണസ്സ പഞ്ചമാസഗ്ഘനകേന ഭണ്ഡേന പാദപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. തേനാതി നീലകഹാപണസ്സ ചതുത്ഥഭാഗഭൂതേന. പാരാജികവത്ഥുമ്ഹി വാതിആദി പാരാജികാനം സബ്ബബുദ്ധേഹി പഞ്ഞത്തഭാവേന വുത്തം, സങ്ഘാദിസേസാദീസു പന ഇതരാപത്തീസുപി തബ്ബത്ഥൂസു ച നാനത്തം നത്ഥേവ, കേവലം കേചി സബ്ബാകാരേന പഞ്ഞപേന്തി, കേചി ഏകദേസേനാതി ഏത്തകമേവ വിസേസോ. ന ഹി കദാചിപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ യഥാപരാധം അതിക്കമ്മ ഊനമധികം വാ സിക്ഖാപദം പഞ്ഞപേന്തി.

പദഭാജനീയവണ്ണനാ

൯൨. പുനപി ‘‘ആഗന്തുകാമാ’’തി വുത്തത്താ ച സബ്ബഥാ മനുസ്സേഹി അനിവുത്ഥപുബ്ബേ അഭിനവമാപിതേ, ‘‘പുന ന പവിസിസ്സാമാ’’തി നിരാലയേഹി പരിച്ചത്തേ ച ഗാമേ ഗാമവോഹാരാഭാവാ ഗാമപ്പവേസനാപുച്ഛനാദികിച്ചം നത്ഥീതി വേദിതബ്ബം. അരഞ്ഞപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥന്തി ഗാമഗാമൂപചാരേസു ദസ്സിതേസു തദഞ്ഞം അരഞ്ഞന്തി അരഞ്ഞപരിച്ഛേദോ സക്കാ ഞാതുന്തി വുത്തം. മാതികായം പന ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗാമൂപചാരോപി ഗഹിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഇന്ദഖീലേതി ഉമ്മാരേ. അരഞ്ഞസങ്ഖേപം ഗച്ഛതി തഥാ അഭിധമ്മേ വുത്തത്താ. അസതിപി ഇന്ദഖീലേ ഇന്ദഖീലട്ഠാനിയത്താ ‘‘വേമജ്ഝമേവ ഇന്ദഖീലോതി വുച്ചതീ’’തി വുത്തം. യത്ഥ പന ദ്വാരബാഹാപി നത്ഥി, തത്ഥ പാകാരവേമജ്ഝമേവ ഇന്ദഖീലോതി ഗഹേതബ്ബം. ലുഠിത്വാതി പവട്ടിത്വാ.

മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സുപ്പപാതോ വാതിആദി മാതുഗാമസ്സ കാകുട്ഠാപനവസേന ഗഹേതബ്ബം, ന ബലദസ്സനവസേന ‘‘മാതുഗാമോ ഭാജനധോവനഉദകം ഛഡ്ഡേതീ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) ഉപരി വുച്ചമാനത്താ, തേനേവ ‘‘ലേഡ്ഡുപാതോ’’തി അവത്വാ സുപ്പപാതോതിആദി വുത്തം. കുരുന്ദട്ഠകഥായം മഹാപച്ചരിയഞ്ച ഘരൂപചാരോവ ഗാമോതി അധിപ്പായേന ‘‘ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ ലേഡ്ഡുപാതോ ഗാമൂപചാരോ’’തി വുത്തം. കതപരിക്ഖേപോതി ഇമിനാ പരിക്ഖേപതോ ബഹി ഉപചാരോ ന ഗഹേതബ്ബോതി ദസ്സേതി. സുപ്പമുസലപാതോപി അപരിക്ഖിത്തഗേഹസ്സേവ, സോ ച യതോ പഹോതി, തത്ഥേവ ഗഹേതബ്ബോ, അപ്പഹോനട്ഠാനേ പന വിജ്ജമാനട്ഠാനമേവ ഗഹേതബ്ബം. യസ്സ പന ഘരസ്സ സമന്തതോ പാകാരാദീഹി പരിക്ഖേപോ കതോ ഹോതി, തത്ഥ സോവ പരിക്ഖേപോ ഘരൂപചാരോതി ഗഹേതബ്ബം.

പുബ്ബേ വുത്തനയേനാതി പരിക്ഖിത്തഗാമേ വുത്തനയേന. സങ്കരീയതീതി മിസ്സീയതി. വികാലേ ഗാമപ്പവേസനേ ‘‘പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സ. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി (പാചി. ൫൧൩) വുത്തത്താ ഗാമഗാമൂപചാരാനം അസങ്കരതാ ഇച്ഛിതബ്ബാതി ആഹ അസങ്കരതോ ചാതിആദി. കേചി പനേത്ഥ പാളിയം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാതി ഇദം പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം, ന തതോ പരം ഏകലേഡ്ഡുപാതപരിച്ഛിന്നം ഉപചാരം. തസ്മാ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനസങ്ഖാതം ഗാമം ഓക്കമന്തസ്സേവ ആപത്തി, ന ഉപചാര’’ന്തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം ‘‘ഘരൂപചാരേ ഠിതസ്സ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ലേഡ്ഡുപാതബ്ഭന്തരം ഗാമോ നാമ. തതോ അഞ്ഞസ്സ ലേഡ്ഡുപാതസ്സ അബ്ഭന്തരം ഗാമൂപചാരോ നാമാ’’തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൯൨) ഇധേവ അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. വികാലേ ഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദട്ഠകഥായഞ്ഹി അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ അദിന്നാദാനേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി (പാചി. അട്ഠ. ൫൧൨) അയമേവ നയോ അതിദിസിതോ. തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായമ്പി ‘‘യ്വായം അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരോ ദസ്സിതോ, തസ്സ വസേന വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസു ആപത്തി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബാ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ) വുത്തം, തസ്മാ പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ പരിക്ഖേപം അതിക്കമന്തസ്സ, അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഘരൂപചാരതോ പട്ഠായ ദുതിയലേഡ്ഡുപാതസങ്ഖാതം ഗാമൂപചാരം ഓക്കമന്തസ്സ വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാപത്തി ഹോതി, മാതികായഞ്ച വികാലേ ഗാമം പവിസേയ്യാതി ഗാമഗ്ഗഹണേനേവ ഗാമൂപചാരോപി ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബം. വികാലേ ഗാമപ്പവേസനാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന ഘരഘരൂപചാരാദീസു ഠിതാനം ഉപ്പന്നലാഭഭാജനാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാതി ഇന്ദഖീലതോ ബഹി നിക്ഖമിത്വാ ഠിതം യം ഠാനം സബ്ബമേതം അരഞ്ഞന്തി യോജനാ. ആചരിയധനു നാമ പകതിഹത്ഥേന നവവിദത്ഥിപമാണം, ജിയായ പന ആരോപിതായ സത്തട്ഠവിദത്ഥിമത്തന്തി വദന്തി.

കപ്പിയന്തി അനുരൂപവസേന വുത്തം അകപ്പിയസ്സാപി അപ്പടിഗ്ഗഹിതസ്സ പരിഭോഗേ പാചിത്തിയത്താ. പരിച്ചാഗാദിമ്ഹി അകതേ ‘‘ഇദം മയ്ഹം സന്തക’’ന്തി വത്ഥുസാമിനാ അവിദിതമ്പി പരിഗ്ഗഹിതമേവ ബാലുമ്മത്താദീനം സന്തകം വിയ, താദിസം അവഹരന്തോപി ഞാതകാദീഹി പച്ഛാ ഞത്വാ വത്ഥുസാമിനാ ച അനുബന്ധിതബ്ബതോ പാരാജികോവ ഹോതി. യസ്സ വസേന പുരിസോ ഥേനോ ഹോതി, തം ഥേയ്യന്തി ആഹ ‘‘അവഹരണചിത്തസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി. പപഞ്ചസങ്ഖാതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിസങ്ഖാതാ പപഞ്ചകോട്ഠാസാ. ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി ഠാനാചാവനപയോഗസമുട്ഠാപകോ ഏകോ ചിത്തകോട്ഠാസോതി അത്ഥോ.

അഭിയോഗവസേനാതി അട്ടകരണവസേന. സവിഞ്ഞാണകേനേവാതി ഇദം സവിഞ്ഞാണകാനഞ്ഞേവ ആവേണികവിനിച്ഛയം സന്ധായ വുത്തം. പാണോ അപദന്തിആദീസു ഹി ‘‘പദസാ നേസ്സാമീ’’തി പഠമം പാദം സങ്കാമേതി, ആപത്തി ഥുല്ലച്ചയസ്സാതിആദിനാ പാളിയം (പാരാ. ൧൧൧), ഭിക്ഖു ദാസം ദിസ്വാ സുഖദുക്ഖം പുച്ഛിത്വാ വാ അപുച്ഛിത്വാ വാ ‘‘ഗച്ഛ, പലായിത്വാ സുഖം ജീവാ’’തി വദതി, സോ ചേ പലായതി, ദുതിയപദവാരേ പാരാജികന്തിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൪) അട്ഠകഥായഞ്ച യോ സവിഞ്ഞാണകാനഞ്ഞേവ ആവേണികോ വിനിച്ഛയോ വുത്തോ, സോ ആരാമാദിഅവിഞ്ഞാണകേസു ന ലബ്ഭതീതി താദിസം സന്ധായ ‘‘സവിഞ്ഞാണകേനേവാ’’തി വുത്തം. യോ പന വിനിച്ഛയോ ആരാമാദിഅവിഞ്ഞാണകേസു ലബ്ഭതി, സോ യസ്മാ സവിഞ്ഞാണകേസു അലബ്ഭനകോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നാനാഭണ്ഡവസേന സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകമിസ്സകേനാ’’തി. സവിഞ്ഞാണകേന ച അവിഞ്ഞാണകേന ചാതി അത്ഥോ. യസ്മാ ചേത്ഥ അവിഞ്ഞാണകേനേവ ആദിയനാദീനി ഛപി പദാനി ന സക്കാ യോജേതും ഇരിയാപഥവികോപനസ്സ സവിഞ്ഞാണകവസേനേവ യോജേതബ്ബതോ, തസ്മാ ‘‘അവിഞ്ഞാണകേനേവാ’’തി തതിയം പകാരം ന വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ആരാമന്തി ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം ദാസാദിസവിഞ്ഞാണകസ്സാപി ഇധ സങ്ഗഹേതബ്ബതോ, നാനാഭണ്ഡവസേന ഹേത്ഥ യോജനാ ദസ്സിയതി. പരികപ്പിതട്ഠാനന്തി പരികപ്പിതോകാസം. സുങ്കഘാതന്തി ഏത്ഥ മഗ്ഗം ഗച്ഛന്തേഹി സത്ഥികേഹി അത്തനാ നീയമാനഭണ്ഡതോ രഞ്ഞോ ദാതബ്ബഭാഗോ സുങ്കോ നാമ, സോ ഏത്ഥ ഹഞ്ഞതി അദത്വാ ഗച്ഛന്തേഹി അവഹരീയതി, തം വാ ഹന്തി ഏത്ഥ രാജപുരിസാ അദദന്താനം സന്തകം ബലക്കാരേനാതി സുങ്കഘാതോ, ‘‘ഏത്ഥ പവിട്ഠേഹി സുങ്കോ ദാതബ്ബോ’’തി രുക്ഖപബ്ബതാദിസഞ്ഞാണേന നിയമിതപ്പദേസസ്സേതം അധിവചനം.

പഞ്ചവീസതിഅവഹാരകഥാവണ്ണനാ

കത്ഥചീതി ഏകിസ്സാ അട്ഠകഥായം. ഏകം പഞ്ചകം ദസ്സിതന്തി ‘‘പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതി, പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞീ ച, ഗരുകോ ച ഹോതി പരിക്ഖാരോ പഞ്ചമാസകോ വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകോ വാ, ഥേയ്യചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, ഠാനാ ചാവേതീ’’തി (പാരാ. ൧൨൨) വുത്തപഞ്ചഅവഹാരങ്ഗാനി ഏകം പഞ്ചകന്തി ദസ്സിതം. ദ്വേ പഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനീതി ‘‘ഛഹി ആകാരേഹി അദിന്നം ആദിയന്തസ്സ ആപത്തി പാരാജികസ്സ. ന ച സകസഞ്ഞീ, ന ച വിസ്സാസഗ്ഗാഹീ, ന ച താവകാലികം, ഗരുകോ ച ഹോതി പരിക്ഖാരോ പഞ്ചമാസകോ വാ അതിരേകപഞ്ചമാസകോ വാ, ഥേയ്യചിത്തഞ്ച പച്ചുപട്ഠിതം ഹോതി, ഠാനാ ചാവേതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൨൫) ഏവം വുത്തേസു ഛസു പദേസു ഏകം അപനേത്വാ സേസാനി പഞ്ച പദാനി ഏകം പഞ്ചകം കത്വാ ഹേട്ഠാ വുത്തപഞ്ചകഞ്ച ഗഹേത്വാ ദ്വേ പഞ്ചകാനി ദസ്സിതാനി. ഏത്ഥ പനാതി പഞ്ചഹാകാരേഹീതിആദീസു. സബ്ബേഹിപി പദേഹീതി പരപരിഗ്ഗഹിതഞ്ച ഹോതീതിആദീഹി സബ്ബേഹി പഞ്ചഹി പദേഹി.

പഞ്ചന്നം അവഹാരാനം സമൂഹോ പഞ്ചകം. സകോ ഹത്ഥോ സഹത്ഥോ, തേന നിബ്ബത്തോ, തസ്സ വാ സമ്ബന്ധീതി സാഹത്ഥികോ, അവഹാരോ. സാഹത്ഥികാദി പഞ്ചകം സാഹത്ഥികപഞ്ചകന്തിആദിപദവസേന നാമലാഭോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സേസേസുപി. തതിയപഞ്ചമേസു പഞ്ചകേസൂതി സാഹത്ഥികപഞ്ചകഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകേസു. ലബ്ഭമാനപദവസേനാതി സാഹത്ഥികപഞ്ചകേ ലബ്ഭമാനസ്സ നിസ്സഗ്ഗിയാവഹാരപദസ്സ വസേന, ഥേയ്യാവഹാരപഞ്ചകേ ലബ്ഭമാനസ്സ പരികപ്പാവഹാരപദസ്സ ച വസേന യോജേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

നിസ്സഗ്ഗിയോ നാമ…പേ… പാരാജികസ്സാതി ഇമിനാ ബഹിസുങ്കഘാതപാതനം നിസ്സഗ്ഗിയപയോഗോതി ദസ്സേതി. ‘‘ഹത്ഥേ ഭാരം ഥേയ്യചിത്തോ ഭൂമിയം നിക്ഖിപതി, ആപത്തി പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൦൧) വുത്തത്താ പന സുദ്ധചിത്തേന ഗഹിതപരഭണ്ഡസ്സ ഥേയ്യചിത്തേന ഗുമ്ബാദിപടിച്ഛന്നട്ഠാനേ ഖിപനമ്പി ഇമസ്മിം നിസ്സഗ്ഗിയപയോഗേ സങ്ഗയ്ഹതീതി ദട്ഠബ്ബം. കിരിയാസിദ്ധിതോ പുരേതരമേവ പാരാജികാപത്തിസങ്ഖാതം അത്ഥം സാധേതീതി അത്ഥസാധകോ. അഥ വാ അത്തനോ വത്തമാനക്ഖണേ അവിജ്ജമാനമ്പി കിരിയാസിദ്ധിസങ്ഖാതം അത്ഥം അവസ്സം ആപത്തിം സാധേതീതിപി അത്ഥസാധകോ. അസുകം നാമ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസീതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം പരസ്സ തേലകുമ്ഭിയാ ഉപാഹനാദീനം നിക്ഖേപപയോഗസ്സാപി അത്ഥസാധകത്താ. തഥാ ഹി വുത്തം മാതികാട്ഠകഥായം –

‘‘അത്ഥസാധകോ നാമ ‘അസുകസ്സ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോതി, തദാ തം അവഹരാ’തി അഞ്ഞം ആണാപേതി. തത്ഥ സചേ പരോ അനന്തരായികോ ഹുത്വാ തം അവഹരതി, ആണാപകസ്സ ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികം. പരസ്സ വാ പന തേലകുമ്ഭിയാ പാദഗ്ഘനകതേലം അവസ്സം പിവനകാനി ഉപാഹനാദീനി പക്ഖിപതി, ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേയേവ പാരാജിക’’ന്തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ).

ഇമസ്സ അത്ഥസാധകസ്സ ആണത്തിയാ ച കോ വിസേസോതി? തങ്ഖണഞ്ഞേവ ഗഹണേ നിയുഞ്ജനം ആണത്തികപയോഗോ, കാലന്തരേന ഗഹണത്ഥം നിയോഗോ അത്ഥസാധകോതി അയം നേസം വിസേസോ. തേനേവാഹ ‘‘അസുകം നാമ ഭണ്ഡം യദാ സക്കോസീ’’തിആദി. ധുരനിക്ഖേപോ പന ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡവസേന വേദിതബ്ബോതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം, ആരാമാഭിയുഞ്ജനാദീസുപി താവകാലികഭണ്ഡദേയ്യാനം അദാനേപി ഏസേവ നയോ. ഭണ്ഡഗ്ഗഹണപ്പയോഗതോ ആണത്തിയാ പുബ്ബത്താ ആഹ ‘‘ആണത്തിവസേന പുബ്ബപയോഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി. പയോഗേന സഹ വത്തമാനോ അവഹാരോ സഹപയോഗോതി ആഹ ‘‘ഠാനാചാവനവസേനാ’’തി, ഇദഞ്ച നിദസ്സനമത്തം ഖീലസങ്കമനാദീസുപി അസതി ഠാനാചാവനേ സഹപയോഗത്താ. വുത്തഞ്ഹി മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘ഠാനാചാവനവസേന ഖീലാദീനി സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിഗ്ഗഹണവസേന ച സഹപയോഗോ വേദിതബ്ബോ’’തി (കങ്ഖാ. അട്ഠ. ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാ).

തുലയിത്വാതി ഉപപരിക്ഖിത്വാ. സാമീചീതി വത്തം. സകസഞ്ഞായ അദേന്തസ്സ ആപത്തി നത്ഥീതി വദന്തി. സമ്മദ്ദോതി നിവിദ്ധതാസങ്ഖോഭോ. ഭട്ഠേ ജനകായേതി അപഗതേ ജനസമൂഹേ. അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ഏതസ്സേവ ഭിക്ഖുനോ ദേഹീതി ഇദം ഉഭിന്നമ്പി കുക്കുച്ചവിനോദനത്ഥം വുത്തം. അവഹാരകസ്സ ഹി ‘‘മയാ സഹത്ഥേന ന ദിന്നം, ഭണ്ഡദേയ്യം ഏത’’ന്തി കുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഇതരസ്സ ച ‘‘മയാ പഠമം ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ പച്ഛാ അദിന്നം ഗഹിത’’ന്തി കുക്കുച്ചം ഉപ്പജ്ജേയ്യാതി.

സമഗ്ഘന്തി അപ്പഗ്ഘം. ദാരുഅത്ഥം ഫരതീതി ദാരൂഹി കത്തബ്ബകിച്ചം സാധേതി. ഏകദിവസം ദന്തകട്ഠച്ഛേദനാദിനാ യാ അയം അഗ്ഘഹാനി വുത്താ, സാ സബ്ബാ ഭണ്ഡസാമിനാ കിണിത്വാ ഗഹിതമേവ സന്ധായ വുത്താ. സബ്ബം പനേതം അട്ഠകഥാചരിയപ്പമാണേന വേദിതബ്ബം. പാസാണഞ്ച സക്ഖരഞ്ച പാസാണസക്ഖരം.

അക്ഖദസ്സാതി ഏത്ഥ അക്ഖ-സദ്ദേന കിര വിനിച്ഛയസാലാ വുച്ചതി, തത്ഥ നിസീദിത്വാ വജ്ജാവജ്ജം നിരൂപയന്തീതി ‘‘അക്ഖദസ്സാ’’തി വുച്ചന്തി ധമ്മവിനിച്ഛനകാ. ഹനനം നാമ ഹത്ഥപാദാദീഹി പോഥനഞ്ചേവ ഹത്ഥനാസാദിച്ഛേദനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഹനേയ്യുന്തി പോഥേയ്യുഞ്ചേവ ഛിന്ദേയ്യുഞ്ചാ’’തി.

പദഭാജനീയഞ്ച ‘‘ഹത്ഥേന വാ പാദേന വാ കസായ വാ വേത്തേന വാ അഡ്ഢദണ്ഡകേന വാ ഛജ്ജായ വാ ഹനേയ്യു’’ന്തി (പാരാ. ൯൨) വുത്തം. തത്ഥ അഡ്ഢദണ്ഡകേനാതി ദ്വിഹത്ഥപ്പമാണേന രസ്സമുഗ്ഗരേന, വേളുപേസികായ വാ. ഛേജ്ജായ വാതി ഹത്ഥാദീനം ഛേദനേന. ഛിന്ദന്തി ഏതായ ഹത്ഥപാദാദീനീതി ഛേജ്ജാ, സത്ഥം, തേന സത്ഥേനാതിപി അത്ഥോ. നീഹരേയ്യുന്തി രട്ഠതോ നീഹരേയ്യും. ‘‘ചോരോസി…പേ… ഥേനോസീ’’തി ഏത്ഥ പരിഭാസേയ്യുന്തി പദം അജ്ഝാഹരിത്വാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോതി ആഹ ‘‘ചോരോസി…പേ… പരിഭാസേയ്യു’’ന്തി. യം തം ഭണ്ഡം ദസ്സിതന്തി സമ്ബന്ധോ.

൯൩. യത്ഥ യത്ഥ ഠിതന്തി ഭൂമിയാദീസു യത്ഥ യത്ഥ ഠിതം. യഥാ യഥാ ആദാനം ഗച്ഛതീതി യേന യേന ആകാരേന ഗഹണം ഉപഗച്ഛതി.

ഭൂമട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൪. വാചായ വാചായാതി ഏകേകത്ഥദീപികായ വാചായ വാചായ. ഉപലദ്ധോതി ഞാതോ. പാളിയം സേസഅട്ഠകഥാസു ച കുദാലം വാ പിടകം വാതി ഇദമേവ ദ്വയം വത്വാ വാസിഫരസൂനം അവുത്തത്താ തേസമ്പി സങ്ഖേപട്ഠകഥാദീസു ആഗതഭാവം ദസ്സേതും സങ്ഖേപട്ഠകഥായന്തിആദി വുത്തം. ഥേയ്യചിത്തേന കതത്താ ‘‘ദുക്കടേഹി സദ്ധിം പാചിത്തിയാനീ’’തി വുത്തം.

അട്ഠവിധം ഹേതന്തിആദീസു ഏതം ദുക്കടം നാമ ഥേരേഹി ധമ്മസങ്ഗാഹകേഹി ഇമസ്മിം ഠാനേ സമോധാനേത്വാ അട്ഠവിധന്തി ദസ്സിതന്തി യോജനാ. സബ്ബേസമ്പി ദുക്കടാനം ഇമേസുയേവ അട്ഠസു സങ്ഗഹേതബ്ബഭാവതോ പന ഇതരേഹി സത്തഹി ദുക്കടേഹി വിനിമുത്തം വിനയദുക്കടേയേവ സങ്ഗഹേതബ്ബം. ദസവിധം രതനന്തി ‘‘മുത്താ മണി വേളുരിയോ സങ്ഖോ സിലാ പവാളം രജതം ജാതരൂപം ലോഹിതകോ മസാരഗല്ല’’ന്തി ഏവമാഗതം ദസവിധം രതനം.

‘‘മുത്താ മണി വേളുരിയോ ച സങ്ഖോ,

സിലാ പവാളം രജതഞ്ച ഹേമം;

ലോഹിതകഞ്ച മസാരഗല്ലം,

ദസേതേ ധീരോ രതനാനി ജഞ്ഞാ’’തി. –

ഹി വുത്തം. സത്തവിധം ധഞ്ഞന്തി സാലി വീഹി യവോ കങ്ഗു കുദ്രൂസം വരകോ ഗോധുമോതി ഇമം സത്തവിധം ധഞ്ഞം. ആവുധഭണ്ഡാദിന്തി ആദി-സദ്ദേന തുരിയഭണ്ഡഇത്ഥിരൂപാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. അനാമസിതബ്ബേ വത്ഥുമ്ഹി ദുക്കടം അനാമാസദുക്കടം. ദുരൂപചിണ്ണദുക്കടന്തി ‘‘അകത്തബ്ബ’’ന്തി വാരിതസ്സ കതത്താ ദുട്ഠു ഉപചിണ്ണം ചരിതന്തി ദുരൂപചിണ്ണം, തസ്മിം ദുക്കടം ദുരൂപചിണ്ണദുക്കടം. വിനയേ പഞ്ഞത്തം അവസേസം ദുക്കടം വിനയദുക്കടം. ഏകാദസ സമനുഭാസനാ നാമ ഭിക്ഖുപാതിമോക്ഖേ ചത്താരോ യാവതതിയകാ സങ്ഘാദിസേസാ അരിട്ഠസിക്ഖാപദന്തി പഞ്ച, ഭിക്ഖുനീപാതിമോക്ഖേ ഏകം യാവതതിയകപാരാജികം ചത്താരോ സങ്ഘാദിസേസാ ചണ്ഡകാളീസിക്ഖാപദന്തി ഛ.

സഹപയോഗതോ പട്ഠായ ചേത്ഥ പുരിമപുരിമാ ആപത്തിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി ആഹ അഥ ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാതിആദി. ‘‘ധുരനിക്ഖേപം അകത്വാ’’തി വുത്തത്താ ധുരനിക്ഖേപം കത്വാ പുന ഖണന്തസ്സ പുരിമാപത്തിയോ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി വദന്തി. ‘‘ഛേദനപച്ചയാ ദുക്കടം ദേസേത്വാ മുച്ചതീ’’തി വത്വാ പുബ്ബപയോഗേ ആപത്തീനം ദേസേതബ്ബതായ അവുത്തത്താ സഹപയോഗേ പത്തേ പുബ്ബപയോഗേ ആപത്തിയോ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബം.

അപരദ്ധം വിരദ്ധം ഖലിതന്തി സബ്ബമേതം യഞ്ച ദുക്കടന്തി ഏത്ഥ വുത്തസ്സ ദുക്കടസ്സ പരിയായവചനം, യം മനുസ്സോ കരേതിആദി പനേത്ഥ ഓപമ്മനിദസ്സനം. സംയോഗഭാവോതി ദ്വിത്തം സന്ധായ വുത്തം, തേന രസ്സത്തസ്സാപി നിമിത്തം ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. ഏകസ്സ മൂലേതി ഏകസ്സ സന്തികേ. സബ്ബത്ഥാപി ആമസനേ ദുക്കടം, ഫന്ദാപനേ ഥുല്ലച്ചയഞ്ച വിസും വിസും ആമസനഫന്ദാപനപയോഗം കരോന്തസ്സേവ ഹോതി, ഏകപയോഗേന ഗണ്ഹന്തസ്സ പന ഉദ്ധാരേ പാരാജികമേവ, ന ദുക്കടഥുല്ലച്ചയാനീതി വദന്തി, ഏകപയോഗേന ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ആമസനഫന്ദാപനാനമ്പി ലബ്ഭമാനത്താ തം ന ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി സക്കാ അനാമസിത്വാ അഫന്ദാപേത്വാ ച കിഞ്ചി ഗഹേതും. ‘‘ഏകമേവ ദേസേത്വാ മുച്ചതീ’’തി പംസുഖണനാദിസമാനപയോഗേപി പുരിമാ ആപത്തി ഉത്തരമുത്തരം ആപത്തിം പത്വാ പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീതി സഞ്ഞായ കുരുന്ദട്ഠകഥായം വുത്തം, ഇതരട്ഠകഥാസു പന ഖണനപയോഗഭേദേഹി പയോഗേ പയോഗേ ആപന്നാ ആപത്തിയോ ഉത്തരമുത്തരം പത്വാ ന പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം സദിസത്താ വിയൂഹനം പത്വാ താ സബ്ബാപി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തി വിസദിസപയോഗത്താതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന പടിപ്പസ്സദ്ധിവിധാനം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ഇമിനാ ഹി അവഹാരകസ്സ ആസന്നം ഓരിമന്തം പരാമസതി.

തത്ഥേവാതി മുഖവട്ടിയമേവ. ബുന്ദേനാതി കുമ്ഭിയാ ഹേട്ഠിമതലേന. ഏകട്ഠാനേ ഠിതായ കുമ്ഭിയാ ഠാനാ ചാവനം ഛഹി ആകാരേഹി വേദിതബ്ബന്തി സമ്ബന്ധോ. ഏകട്ഠാനേതി ച സങ്ഖലികബദ്ധഭാവേന ഏകസ്മിം പതിട്ഠിതോകാസട്ഠാനേതി അത്ഥോ. ഖാണുകം കേസഗ്ഗമത്തമ്പി ഠാനാ ചാവേതീതി ഖാണുകം അത്തനോ പതിട്ഠിതട്ഠാനതോ പഞ്ചഹി ആകാരേഹി ഠാനാ ചാവേതി. ഛിന്നമത്തേ പാരാജികന്തി അവസ്സം ചേ പതതി, ഛിന്നമത്തേ പാരാജികം. പരിച്ഛേദോതി പഞ്ചമാസകാദിഗരുഭാവപരിച്ഛേദോ. അപബ്യൂഹന്തോതി ഠിതട്ഠാനതോ അപനയനവസേന വിയൂഹന്തോ രാസിം കരോന്തോ. ഏവം കത്വാതി ഭാജനമുഖവട്ടിയാ കുമ്ഭിഗതേന ഭാജനഗതസ്സ ഏകാബദ്ധഭാവം വിയോജേത്വാതി അത്ഥോ. ഉപഡ്ഢകുമ്ഭീയന്തി ഉപഡ്ഢപുണ്ണായ കുമ്ഭിയാ. വിനയധമ്മതാതി അധികകാരണാലാഭേ വിനയവിനിച്ഛയധമ്മതാതി അധിപ്പായോ. ന കേവലഞ്ചേത്ഥ ഗരുകതാവ, സുത്താനുഗമനമ്പി അത്ഥീതി ദസ്സേന്തോ അപിചാതിആദിമാഹ. കണ്ഠേന പന പരിച്ഛിന്നകാലേതി മുഖഗതം അജ്ഝോഹടകാലേതി അത്ഥോ. അജ്ഝോഹരണമേവ ഹേത്ഥ പരിച്ഛിന്ദനം, ന കണ്ഠപിദഹനം. ചിക്കനന്തി ഥദ്ധം, ബഹലം ഘനന്തി അത്ഥോ.

യോപി ഥേയ്യചിത്തേന പരസ്സ കുമ്ഭിയാ പാദഗ്ഘനകം സപ്പിം വാ തേലം വാ അവസ്സം പിവനകം യം കിഞ്ചി ദുകൂലസാടകം വാ ചമ്മഖണ്ഡാദീനം വാ അഞ്ഞതരം പക്ഖിപതി, ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ പാരാജികന്തി ഏത്ഥ അവഹാരോ വീമംസിതബ്ബോ. യദി ച ദുകൂലാദീസു സപ്പിതേലാനം പവിസനം സന്ധായ പാരാജികം ഭവേയ്യ, തത്ഥ പവിട്ഠതേലാദിനോ കുമ്ഭിഗതേന ഏകാബദ്ധതായ ന താവ അവഹാരോ ഭാജനന്തരം പവേസേത്വാ ഗഹണകാലേ വിയ. തഥാ ഹി വുത്തം – ‘‘ഭാജനം പന നിമുജ്ജാപേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ യാവ ഏകാബദ്ധം ഹോതി, താവ രക്ഖതീ’’തിആദി. അഥ തേലാദിവിനാസേന പാരാജികം ഭവേയ്യ, തദാപി തിണജ്ഝാപനാദീസു വിയ അവഹാരോ നത്ഥി, ദുക്കടേന സദ്ധിം ഭണ്ഡദേയ്യമേവ ഹോതി, തഥാ ച പാദഗ്ഘനകം തേലാദിം പീതം ദുകൂലാദിം ഉദ്ധരന്തസ്സാപി പാരാജികം ന സിയാ തത്ഥ പവിട്ഠസ്സ തേലാദിനോ വിനട്ഠട്ഠേന ഗഹണക്ഖണേ അവിജ്ജമാനത്താ, വിജ്ജമാനത്തേന ച ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികം വത്തബ്ബം, ന ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേതി. സബ്ബഅട്ഠകഥാസു ച ദുകൂലാദീനം പക്ഖിപനേ ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ പാരാജികസ്സ വുത്തത്താ ന തം പടിക്ഖിപിതും സക്കാ. അട്ഠകഥാപ്പമാണേന പനേതം ഗഹേതബ്ബം, യുത്തി പനേത്ഥ പണ്ഡിതേഹി പുബ്ബാപരം സംസന്ദിത്വാ ഉദ്ധാരേതബ്ബാ.

പലിബുജ്ഝിസ്സതീതി നിവാരേസ്സതി. വുത്തനയേന പാരാജികന്തി ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേയേവ പാരാജികം. നേവ അവഹാരോ, ന ഗീവാതി അത്തനോ ഭാജനത്താ വുത്തം, അനാപത്തിമത്തമേവ വുത്തം, ന പന ഏവം വിചാരിതന്തി അധിപ്പായോ. ബഹിഗതം നാമ ഹോതീതി തതോ പട്ഠായ തേലസ്സ അട്ഠാനതോ അധോമുഖഭാവതോ ച ബഹിഗതം നാമ ഹോതി. അന്തോ പട്ഠായ ഛിദ്ദേ കരിയമാനേ തേലസ്സ നിക്ഖമിത്വാ ഗതഗതട്ഠാനം ഭാജനസങ്ഖ്യമേവ ഗച്ഛതീതി ആഹ ‘‘ബാഹിരന്തതോ പാദഗ്ഘനകേ ഗളിതേ പാരാജിക’’ന്തി. യഥാ തഥാ വാ കതസ്സാതി ബാഹിരന്തതോ വാ അബ്ഭന്തരന്തതോ വാ പട്ഠായ കതസ്സ. മജ്ഝേ ഠപേത്വാ കതഛിദ്ദേതി മജ്ഝേ ഥോകം കപാലം ഠപേത്വാ പച്ഛാ തം ഛിന്ദന്തേന കതഛിദ്ദേ.

പത്ഥീനസ്സ ഖാദനം ഇതരസ്സ പാനഞ്ച സപ്പിആദീനം പരിഭോഗോതി ആഹ ‘‘അഖാദിതബ്ബം വാ അപാതബ്ബം വാ കരോതീ’’തി. കസ്മാ പനേത്ഥ ദുക്കടം വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഠാനാചാവനസ്സ നത്ഥിതായ ദുക്കട’’ന്തി. പുരിമദ്വയന്തി ഭേദനം ഛഡ്ഡനഞ്ച. കുമ്ഭിജജ്ജരകരണേനാതി പുണ്ണകുമ്ഭിയാ ജജ്ജരകരണേന. മാതികാഉജുകരണേനാതി ഉദകപുണ്ണായ മാതികായ ഉജുകരണേന. ഏകലക്ഖണന്തി ഭേദനം കുമ്ഭിയാ ജജ്ജരകരണേന, ഛഡ്ഡനം മാതികായ ഉജുകരണേന ച സദ്ധിം ഏകസഭാവം. പച്ഛിമം പന ദ്വയന്തി ഝാപനം അപരിഭോഗകരണഞ്ച. ഏത്ഥ ഏവം വിനിച്ഛയം വദന്തീതി ഏതസ്മിം മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തേ അത്ഥേ ഏകേ ആചരിയാ ഏവം വിനിച്ഛയം വദന്തി. പച്ഛിമദ്വയം സന്ധായ വുത്തന്തി ഏത്ഥ പുരിമപദദ്വയേ വിനിച്ഛയോ ഹേട്ഠാ വുത്താനുസാരേന സക്കാ വിഞ്ഞാതുന്തി തത്ഥ കിഞ്ചി അവത്വാ പച്ഛിമപദദ്വയം സന്ധായ ‘‘ഠാനാചാവനസ്സ നത്ഥിതായ ദുക്കട’’ന്തി ഇദം വുത്തന്തി അധിപ്പായോ. ഥേയ്യചിത്തേനാതി അത്തനോ വാ പരസ്സ വാ കാതുകാമതാവസേന ഉപ്പന്നഥേയ്യചിത്തേന. വിനാസേതുകാമതായാതി ഹത്ഥപാദാദീനി ഛിന്ദന്തോ വിയ കേവലം വിനാസേതുകാമതായ. വുത്തനയേന ഭിന്ദന്തസ്സ വാ ഛഡ്ഡേന്തസ്സ വാതി മുഗ്ഗരേന പോഥേത്വാ ഭിന്ദന്തസ്സ വാ ഉദകം വാ വാലികം വാ ആകിരിത്വാ ഉത്തരാപേന്തസ്സ വാതി അത്ഥോ. അയുത്തന്തി ചേതി പാളിയം പുരിമദ്വയേപി ദുക്കടസ്സേവ വുത്തത്താ ‘‘പുരിമദ്വയേ പാരാജിക’’ന്തി ഇദം അയുത്തന്തി യദി തുമ്ഹാകം സിയാതി അത്ഥോ. നാതി അയുത്തഭാവം നിസേധേത്വാ തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബത്ഥതോ’’തി.

ഏവമേകേ വദന്തീതി ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ അത്ഥനയസ്സ അത്തനാ അനഭിമതഭാവം ദസ്സേത്വാ സയം അഞ്ഞഥാപി പാളിം അട്ഠകഥഞ്ച സംസന്ദിത്വാ അത്ഥം ദസ്സേതുകാമോ അയം പനേത്ഥ സാരോതിആദിമാഹ. അചാവേതുകാമോവാതി ഥേയ്യചിത്തേന ഠാനാ അചാവേതുകാമോവ. അഛഡ്ഡേതുകാമോയേവാതി ഏത്ഥാപി ഥേയ്യചിത്തേനാതി സമ്ബന്ധിതബ്ബം. ഇദഞ്ഹി ഥേയ്യചിത്തപക്ഖം സന്ധായ വുത്തം നാസേതുകാമതാപക്ഖസ്സ വക്ഖമാനത്താ. തേനേവാഹ നാസേതുകാമതാപക്ഖേ പനാതിആദി. ഇതരഥാപി യുജ്ജതീതി ഥേയ്യചിത്താഭാവാ ഠാനാ ചാവേതുകാമസ്സാപി ദുക്കടം യുജ്ജതീതി വുത്തം ഹോതി.

ഭൂമട്ഠകഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

ആകാസട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൬. ആകാസട്ഠകഥായം അന്തോവത്ഥുമ്ഹീതി പരിക്ഖിത്തസ്സ വത്ഥുസ്സ അന്തോ. അന്തോഗാമേതി പരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ അന്തോ. അപരിക്ഖിത്തേ പന വത്ഥുമ്ഹി ഗാമേ വാ ഠിതട്ഠാനമേവ ഠാനം. അടവിമുഖം കരോതി…പേ… രക്ഖതീതി തേന പയോഗേന തസ്സ ഇച്ഛിതട്ഠാനം ആഗതത്താ രക്ഖതി. ഗാമതോ നിക്ഖന്തസ്സാതി പരിക്ഖിത്തഗാമതോ നിക്ഖന്തസ്സ. കപിഞ്ജരോ നാമ അഞ്ഞമഞ്ഞം യുജ്ഝാപനത്ഥായ ബാലജനേഹി പോസാവനിയപക്ഖിജാതി.

വേഹാസട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൭. വേഹാസട്ഠകഥായം ഛിന്നമത്തേ മുത്തമത്തേതി യഥാ ഛിന്നം മുത്തഞ്ച പകതിട്ഠാനേ ന തിട്ഠതി, തഥാ ഛേദനം മോചനഞ്ച സന്ധായ വുത്തം.

ഉദകട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൮. ഉദകട്ഠകഥായം സന്ദമാനഉദകേ നിക്ഖിത്തം ന തിട്ഠതീതി ആഹ ‘‘അസന്ദനകേ ഉദകേ’’തി. അനാപത്തീതി ഹത്ഥവാരപദവാരേസു ദുക്കടാപത്തിയാ അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. കഡ്ഢതീതി ഹേട്ഠതോ ഓസാരേതി. സകലമുദകന്തി ദണ്ഡേന ഫുട്ഠോകാസഗതം സകലമുദകം. ന ഉദകം ഠാനന്തി അത്തനാ കതട്ഠാനസ്സ അട്ഠാനത്താ. പദുമിനിയന്തി പദുമഗച്ഛേ. കലാപബന്ധന്തി ഹത്ഥകവസേന ഖുദ്ദകം കത്വാ ബദ്ധം കലാപബദ്ധം. ഭാരബദ്ധം നാമ സീസഭാരാദിവസേന ബദ്ധം. മുളാലന്തി കന്ദം. പത്തം വാ പുപ്ഫം വാതി ഇദം കദ്ദമസ്സ അന്തോ പവിസിത്വാ ഠിതം സന്ധായ വുത്തം. നിദ്ധമനതുമ്ബന്തി വാപിയാ ഉദകസ്സ നിക്ഖമനനാളം. ഉദകവാഹകന്തി മഹാമാതികം. അവഹാരേന സോ ന കാരേതബ്ബോതി ഇമിനാ പാണം ജീവിതാ വോരോപനേ ആപത്തിയാ സബ്ബത്ഥ ന മുച്ചതീതി ദീപേതി. മാതികം ആരോപേത്വാതി ഖുദ്ദകമാതികം ആരോപേത്വാ. മരിത്വാ…പേ… തിട്ഠന്തീതി ഏത്ഥ മതമച്ഛാനംയേവ തേസം സന്തകത്താ അമതേ ഗണ്ഹന്തസ്സ നത്ഥി അവഹാരോ.

നാവട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൯൯. നാവട്ഠകഥായം ഥുല്ലച്ചയമ്പി പാരാജികമ്പി ഹോതീതി ഏത്ഥ പഠമം ഠാനാ അചാവേത്വാ മുത്തേ ഥുല്ലച്ചയം, പഠമം പന ഠാനാ ചാവേത്വാ മുത്തേ പാരാജികന്തി വേദിതബ്ബം. പാസേ ബദ്ധസൂകരോ വിയാതിആദിനാ വുത്തം സന്ധായാഹ ‘‘തത്ഥ യുത്തി പുബ്ബേ വുത്താഏവാ’’തി. വിപന്നട്ഠനാവാതി വിസമവാതേഹി ദേസന്തരം പലാതാ, ഭിജ്ജിത്വാ വാ വിനാസം പത്വാ ഉദകേ നിമുജ്ജിത്വാ ഹേട്ഠാ ഭൂമിതലം അപ്പത്വാ സാമികേഹി ച അപരിച്ചത്താലയാ വുച്ചതി. ബലവാ ച വാതോ ആഗമ്മാതി ഇമിനാ അസതി വാതേ അയം പയോഗോ കതോതി ദസ്സേതി. പുഗ്ഗലസ്സ നത്ഥി അവഹാരോതി സുക്ഖമാതികായം ഉജുകരണനയേന വുത്തം. തം അത്തനോ പാദേന അനക്കമിത്വാ ഹത്ഥേന ച അനുക്ഖിപിത്വാ അഞ്ഞസ്മിം ദണ്ഡാദീസു ബന്ധിത്വാ ഠപിതേ യുജ്ജതി, അത്തനോ പാദേന അക്കമിത്വാ ഹത്ഥേന ച ഉക്ഖിപിത്വാ ഠിതസ്സ പന ബലവവാതേന ഛത്തചീവരാദീസു പഹടേസു പകതിം വിജഹിത്വാ ദള്ഹതരം അക്കമനഗഹണാദിപയോഗോ അഭിനവോ കാതബ്ബോ സിയാ. ഇതരഥാ ഛത്തചീവരാദീനി വാ വിഗച്ഛന്തി, അവഹാരകോ വാ സയം പതിസ്സതി, നാവാ ച തദാ ന ഗമിസ്സതി. തസ്മാ ഈദിസേ അഭിനവപ്പയോഗേ സതി അവഹാരേന ഭവിതബ്ബം. സുക്ഖമാതികായം ഉജുകതായ ഉദകാഗമനകാലേ കാതബ്ബകിച്ചം നത്ഥീതി തം ഇധ നിദസ്സനം ന ഹോതി. ദാസം പന പകതിയാ പലായന്തം ‘‘സീഘം യാഹീ’’തി വത്വാ പകതിഗമനതോ തുരിതഗമനുപ്പാദനാദിനാ ഇധ നിദസ്സനേന ഭവിതബ്ബന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. വാതേ ആഗതേപി യത്ഥ അതിലഹുകത്താ നാവായ കഞ്ചി പയോഗം അകത്വാ പകതിയാ അവഹാരകോ തിട്ഠതി, തത്ഥിദം അട്ഠകഥായം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

യാനട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൦. യാനട്ഠകഥായം ഉഭോസു പസ്സേസൂതി ചതുന്നം ഥമ്ഭാനം ഉപരി ചതുരസ്സം ദാരുസങ്ഘാടം ആരോപേത്വാ തസ്സ വാമദക്ഖിണപസ്സേസു ഉഭോസു വാതാതപാദിപരിസ്സയവിനോദനത്ഥം ഗരുളപക്ഖിനോ ഉഭോ പക്ഖാ വിയ കതാ സന്ദമാനികാ. ദുകയുത്തസ്സാതി ദ്വീഹി ഗോണേഹി യുത്തസ്സ. അയുത്തകന്തി ഗോണേഹി അയുത്തം. കപ്പകതാതി ദ്വിന്നം സിഖാനം സന്ധിട്ഠാനേ ഗോസിങ്ഗാനി വിയ ദ്വേ കോടിയോ ഠപേത്വാ ഉപത്ഥമ്ഭനീ കപ്പകതാ നാമ, സാ ദ്വീഹിപി കോടീഹി ഭൂമിയം പതിട്ഠാതി, തേനാഹ ‘‘ഛ ഠാനാനീ’’തി. തീണി വാ ചത്താരി വാ ഠാനാനീതി അകപ്പകതായ ഉപത്ഥമ്ഭനിയാ ച ദ്വിന്നം ചക്കാനഞ്ച വസേന തീണി ഠാനാനി, കപ്പകതായ വസേന ചത്താരി ഠാനാനി, തഥാ പഥവിയം ഠപിതസ്സ തീണി ഠാനാനീതി സമ്ബന്ധോ. അക്ഖസീസേഹീതി അക്ഖദാരുനോ ദ്വീഹി കോടീഹി. അക്ഖുദ്ധീഹീതി അക്ഖദാരുനാ സമ്പടിച്ഛകാ ഹേട്ഠിമഭാഗേ കപ്പകതാ ദ്വേ ദാരുഖണ്ഡാ അക്ഖുദ്ധിയോ നാമ, താസം കപ്പകതാനം ദ്വിന്നം കപ്പസീസാനി ചത്താരി ഇധ ‘‘അക്ഖുദ്ധിയോ’’തി വുച്ചന്തി, തേനാഹ ‘‘ചതൂഹി ച അക്ഖുദ്ധീഹീ’’തി. താഹി പതിട്ഠിതാഹി പതിട്ഠിതട്ഠാനാനി ചത്താരി ധുരേന പതിട്ഠിതട്ഠാനം ഏകന്തി പഞ്ച ഠാനാനി ഹോന്തി. ഉദ്ധിയോവ ‘‘ഉദ്ധിഖാണുകാ’’തി വുത്താ, ഉദ്ധിഖാണുകാനം അഭാവേ അക്ഖസീസാനം പതിട്ഠാനോകാസം ദസ്സേന്തോ ആഹ സമമേവ ബാഹം കത്വാതിആദി. തത്ഥ സമമേവാതി ഉദ്ധിയോ ഹേട്ഠാ അനോലമ്ബേത്വാ ബാഹുനോ ഹേട്ഠിമഭാഗം സമം കത്വാ ദ്വിന്നം ബാഹുദാരൂനം മജ്ഝേ അക്ഖസീസപ്പമാണേന ഛിദ്ദം കത്വാ തത്ഥ അക്ഖസീസാനി പവേസിതാനി ഹോന്തി, തേന ബാഹാനം ഹേട്ഠാഭാഗം സബ്ബം ഭൂമിം ഫുസിത്വാ തിട്ഠതി, തേനാഹ ‘‘സബ്ബം പഥവിം ഫുസിത്വാ തിട്ഠതീ’’തി. സേസം നാവായം വുത്തസദിസന്തി ഇമിനാ യദി പന തം ഏവം ഗച്ഛന്തം പകതിഗമനം പച്ഛിന്ദിത്വാ അഞ്ഞം ദിസാഭാഗം നേതി, പാരാജികം. സയമേവ യം കിഞ്ചി ഠാനം സമ്പത്തം ഠാനാ അചാലേന്തോവ വിക്കിണിത്വാ ഗച്ഛതി, നേവത്ഥി അവഹാരോ, ഭണ്ഡദേയ്യം പന ഹോതീതി ഇമം നയം അതിദിസതി.

ഭാരട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൧. ഭാരട്ഠകഥായം ഭാരട്ഠന്തി മാതികാപദസ്സ ഭാരോ നാമാതി ഇദം അത്ഥദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘ഭാരോയേവ ഭാരട്ഠ’’ന്തി. പുരിമഗലേതി ഗലസ്സ പുരിമഭാഗേ. ഗലവാടകോതി ഗീവായ ഉപരിമഗലവാടകോ. ഉരപരിച്ഛേദമജ്ഝേതി ഉരപരിയന്തസ്സ മജ്ഝേ. സാമികേഹി അനാണത്തോതി ഇദം യദി സാമികേഹി ‘‘ഇമം ഭാരം നേത്വാ അസുകട്ഠാനേ ദേഹീ’’തി ആണത്തോ ഭവേയ്യ, തദാ തേന ഗഹിതഭണ്ഡം ഉപനിക്ഖിത്തം സിയാ, തഞ്ച ഥേയ്യചിത്തേന സീസാദിതോ ഓരോപേന്തസ്സാപി അവഹാരോ ന സിയാ, സാമികാനം പന ധുരനിക്ഖേപേ ഏവ സിയാതി തതോ ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡഭാവതോ വിയോജേതും വുത്തം, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘തേഹി പന അനാണത്തത്താ പാരാജിക’’ന്തി. ഘംസന്തോതി സീസതോ അനുക്ഖിപന്തോ, യദി ഉക്ഖിപേയ്യ, ഉക്ഖിത്തമത്തേ പാരാജികം, തേനാഹ സീസതോ കേസഗ്ഗമത്തമ്പീതിആദി. യോ ചായന്തി യോ അയം വിനിച്ഛയോ.

ആരാമട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൨. ആരാമട്ഠകഥായം ആരാമം അഭിയുഞ്ജതീതി ഇദം അഭിയോഗകരണം പരേസം ഭൂമട്ഠഭണ്ഡാദീസുപി കാതും വട്ടതിയേവ. ആരാമാദിഥാവരേസു പന യേഭുയ്യേന അഭിയോഗവസേനേവ ഗഹണസമ്ഭവതോ ഏത്ഥേവ പാളിയം അഭിയോഗോ വുത്തോ, ഇതി ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥാപി സക്കാ ഞാതുന്തി ഗഹേതബ്ബം. അദിന്നാദാനസ്സ പയോഗത്താതി സഹപയോഗമാഹ. വത്ഥുമ്ഹിയേവ കതപയോഗത്താ സഹപയോഗവസേന ഹേതം ദുക്കടം. സയമ്പീതി അഭിയുഞ്ജകോപി. ‘‘കിം കരോമി കിം കരോമീ’’തി ഏവം കിങ്കാരമേവ പടിസ്സുണന്തോ വിയ ചരതീതി കിങ്കാരപടിസ്സാവീ, തസ്സ ഭാവോ കിങ്കാരപടിസ്സാവിഭാവോ, തസ്മിം, അത്തനോ വസവത്തിഭാവേതി വുത്തം ഹോതി. ഉക്കോചന്തി ലഞ്ജം. സബ്ബേസം പാരാജികന്തി കൂടവിനിച്ഛയികാദീനം. അയം വത്ഥുസാമീതിആദികസ്സ ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപകരണഹേതുനോ പയോഗസ്സ കരണക്ഖണേവ പാരാജികം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. സചേ പന സാമികസ്സ വിമതി ച ധുരനിക്ഖേപോ ച കമേന ഉപ്പജ്ജന്തി, പയോഗസമുട്ഠാപകചിത്തക്ഖണേ പാരാജികമേവ ഹോതി, ന ഥുല്ലച്ചയം. യദി വിമതിയേവ ഉപ്പജ്ജതി, തദാ ഥുല്ലച്ചയമേവാതി വേദിതബ്ബം, അയം നയോ സബ്ബത്ഥ യഥാനുരൂപം ഗഹേതബ്ബോ. ധുരനിക്ഖേപവസേനേവ പരാജയോതി സാമികോ ‘‘അഹം ന മുച്ചാമീ’’തി ധുരം അനിക്ഖിപന്തോ അട്ടോ പരാജിതോ നാമ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി.

വിഹാരട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൩. വിഹാരട്ഠകഥായം വിഹാരന്തി ഉപചാരസീമാസങ്ഖാതം സകലം വിഹാരം. പരിവേണന്തി തസ്സ വിഹാരസ്സ അബ്ഭന്തരേ വിസും വിസും പാകാരാദിപരിച്ഛിന്നട്ഠാനം. ആവാസന്തി ഏകം ആവസഥമത്തം. ഗണസന്തകേ പരിച്ഛിന്നസാമികത്താ സക്കാ ധുരം നിക്ഖിപാപേതുന്തി ആഹ ‘‘ദീഘഭാണകാദിഭേദസ്സ പന ഗണസ്സാ’’തി. ഇധാപി സചേ ഏകോപി ധുരം ന നിക്ഖിപതി, രക്ഖതിയേവ. ഏസ നയോ ബഹൂനം സന്തകേ സബ്ബത്ഥ.

ഖേത്തട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൪. ഖേത്തട്ഠകഥായം നിരുമ്ഭിത്വാ വാതിആദീസു ഗണ്ഹന്തസ്സാതി പച്ചേകം യോജേതബ്ബം, തത്ഥ നിരുമ്ഭിത്വാ ഗഹണം നാമ വീഹിസീസം അച്ഛിന്ദിത്വാ യഥാഠിതമേവ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ആകഡ്ഢിത്വാ ബീജമത്തസ്സേവ ഗഹണം. ഏകമേകന്തി ഏകം വീഹിസീസം. യസ്മിം ബീജേ വാതിആദി നിരുമ്ഭിത്വാ ഗഹണാദീസു യഥാക്കമം യോജേതബ്ബം. ‘‘തസ്മിം ബന്ധനാ മോചിതമത്തേ’’തി വചനതോ തസ്മിം ബീജാദിമ്ഹി ബന്ധനാ മുത്തേ സതി തതോ അനപനീതേപി ഠാനന്തരസ്സ അഭാവാ പാരാജികമേവ. യസ്സ പന സീസാദികസ്സ സന്തരാദിനാ സഹ സംസിബ്ബനം വാ ഏകാബദ്ധതാ വാ ഹോതി, തസ്സ ബന്ധനാ മോചിതേ ഥുല്ലച്ചയം, ഇതരട്ഠാനതോ മോചിതേ പാരാജികന്തി ഗഹേതബ്ബം, തേനാഹ വീഹിനാളന്തിആദി. സഭുസന്തി പലാലസഹിതം. ഖീലേനാതി ഖാണുകേന. ഏത്ഥ ച ഖീലസങ്കമനാദീസു സഹപയോഗോ ധുരനിക്ഖേപോ ചാതി ഉഭയം സമ്ഭവതി. ഖീലസങ്കമനാദി ഏത്ഥ സഹപയോഗോ. തസ്മിഞ്ച കതേ യദി സാമികാ ധുരം ന നിക്ഖിപന്തി പുന ഗണ്ഹിതുകാമാവ ഹോന്തി, ന താവ അവഹാരോ, ‘‘ഖീലം സങ്കാമേത്വാ ഖേത്താദിം അസുകോ രാജവല്ലഭോ ഭിക്ഖു ഗണ്ഹിതുകാമോ’’തി ഞത്വാ തസ്സ ബലം കക്ഖളാദിഭാവഞ്ച നിസ്സായ ഖീലസങ്കമനാദികിരിയാനിട്ഠാനതോ പഠമമേവ സാമികാ ധുരം നിക്ഖിപന്തി, ന അവഹാരോ ഏതസ്സ പയോഗനിട്ഠാനതോ പുരേതരമേവ ധുരസ്സ നിക്ഖിത്തത്താ. യദാ പന ഖീലസങ്കമനാദിപയോഗേനേവ ധുരനിക്ഖേപോ ഹോതി, തദായേവ അവഹാരോ, തേനേവേത്ഥ ‘‘തഞ്ച ഖോ സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേനാ’’തി വുത്തം. ഖീലാദീനം സങ്കമിതഭാവം അജാനിത്വാ സാമികാനം സമ്പടിച്ഛനമ്പേത്ഥ ധുരനിക്ഖേപോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവം സബ്ബത്ഥാതി യഥാവുത്തമത്ഥം രജ്ജുസങ്കമനാദീസുപി അതിദിസതി. യട്ഠിന്തി മാനദണ്ഡം. ഏകസ്മിം അനാഗതേ ഥുല്ലച്ചയം, തസ്മിം ആഗതേ പാരാജികന്തി സചേ ദാരൂനി നിഖണിത്വാ തത്തകേനേവ ഗണ്ഹിതുകാമോ ഹോതി, അവസാനേ ദാരുമ്ഹി പാരാജികം. സചേ തത്ഥ കണ്ടകസാഖാദീഹി പാദാനം അന്തരം പടിച്ഛാദേത്വാ കസ്സചി അപ്പവേസാരഹം കത്വാ ഗഹേതുകാമോ ഹോതി, അവസാനസാഖായ പാരാജികം, തേനാഹ ‘‘സാഖാപരിവാരേനേവ അത്തനോ കാതും സക്കോതീ’’തി, ദാരൂനി ച നിഖണിത്വാ സാഖാപരിവാരഞ്ച കത്വാ ഏവ അത്തനോ സന്തകം കാതും സക്കോതീതി അത്ഥോ. ഖേത്തമരിയാദന്തി വുത്തമേവത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘കേദാരപാളി’’ന്തി വുത്തം. ഇദഞ്ച ഖീലസങ്കമനാദിനാ ഗഹണം ആരാമാദീസുപി ലബ്ഭതേവ.

വത്ഥുട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൫. വത്ഥുട്ഠകഥായം തിണ്ണം പാകാരാനന്തി ഇട്ഠകസിലാദാരൂനം വസേന തിണ്ണം പാകാരാനം.

൧൦൬. ഗാമട്ഠകഥായം ‘‘ഗാമോ നാമാ’’തി പാളിയം ന വുത്തം സബ്ബസോ ഗാമലക്ഖണസ്സ പുബ്ബേ വുത്തത്താ.

അരഞ്ഞട്ഠകഥാവണ്ണനാ

൧൦൭. അരഞ്ഞട്ഠകഥായം വിനിവിജ്ഝിത്വാതി ഉജുകമേവ വിനിവിജ്ഝിത്വാ. ലക്ഖണച്ഛിന്നസ്സാതി അരഞ്ഞസാമികാനം ഹത്ഥതോ കിണിത്വാ ഗണ്ഹന്തേഹി കതഅക്ഖരാദിസഞ്ഞാണസ്സ. ഛല്ലിയാ പരിയോനദ്ധന്തി ഇമിനാ സാമികാനം നിരാപേക്ഖതായ ചിരഛഡ്ഡിതഭാവം ദീപേതി, തേനാഹ ‘‘ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി. യദി സാമികാനം സാപേക്ഖതാ അത്ഥി, ന വട്ടതി. താനി കതാനി അജ്ഝാവുത്ഥാനി ച ഹോന്തീതി താനി ഗേഹാദീനി കതാനി പരിനിട്ഠിതാനി മനുസ്സേഹി ച അജ്ഝാവുത്ഥാനി ച ഹോന്തി. ദാരൂനീതി ഗേഹാദീനം കതത്താ അവസിട്ഠദാരൂനി. ഗഹേതും വട്ടതീതി സാമികാനം അനാലയത്താ വുത്തം, തേ ച യദി ഗഹണകാലേ ദിസ്വാ സാലയാ ഹുത്വാ വാരേന്തി, ഗഹേതും ന വട്ടതിയേവ. ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തേ ദാതബ്ബമേവാതി ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദസ്സാമീ’’തി ആഭോഗം കത്വാ ഗച്ഛന്തസ്സ ‘‘ദേഹീ’’തി അവുത്തേ അദത്വാ ഗമനേ ആപത്തി നത്ഥി. പച്ഛാപി തേഹി ചോദിതേ ദാതബ്ബമേവ.

അദിസ്വാ ഗച്ഛതി, ഭണ്ഡദേയ്യന്തി സുദ്ധചിത്തേന ഗതസ്സ ഭണ്ഡദേയ്യം. ആരക്ഖട്ഠാനമ്പി സുദ്ധചിത്തേന അതിക്കമിത്വാ ഥേയ്യചിത്തേ ഉപ്പന്നേപി അവഹാരോ നത്ഥി ആരക്ഖട്ഠാനസ്സ അതിക്കന്തത്താ. കേചി പന ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി നീതാനമ്പി ദാരൂനം അരഞ്ഞസാമികാനഞ്ഞേവ സന്തകത്താ പുന ഥേയ്യചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഗച്ഛതി, പാരാജികമേവാ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം ‘‘ആരക്ഖട്ഠാനം പത്വാ…പേ… അസ്സതിയാ അതിക്കമതീ’’തി, സഹസാ തം ഠാനം അതിക്കമതീതിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൦൭) ച ആരക്ഖട്ഠാനാതിക്കമേയേവ ആപത്തിയാ വുച്ചമാനത്താ, ആരക്ഖട്ഠാനാതിക്കമമേവ സന്ധായ ‘‘ഇദം പന ഥേയ്യചിത്തേന പരിഹരന്തസ്സ ആകാസേന ഗച്ഛതോപി പാരാജികമേവാ’’തി വുത്തം. യഞ്ച ‘‘യത്ഥ കത്ഥചി നീതാനമ്പി ദാരൂനം അരഞ്ഞസാമികാനഞ്ഞേവ സന്തകത്താ’’തി കാരണം വുത്തം, തമ്പി ആരക്ഖട്ഠാനതോ ബഹി പാരാജികാപജ്ജനസ്സ കാരണം ന ഹോതി ഭണ്ഡദേയ്യഭാവസ്സേവ കാരണത്താ. തേസം സന്തകത്തേനേവ ഹി ബഹി കതസ്സാപി ഭണ്ഡദേയ്യം ജാതം, ഇതരഥാ ച ഭണ്ഡദേയ്യമ്പി ന സിയാ സുങ്കഘാതാതിക്കമേ വിയ. അദ്ധികേഹി ദിന്നമേവ സുങ്കികാനം സന്തകം ഹോതി, നാദിന്നം, തേന തം ഠാനം യതോ കുതോചി പച്ചയതോ സുദ്ധചിത്തേന അതിക്കന്തസ്സ ഭണ്ഡദേയ്യമ്പി ന ഹോതി. ഇധ പന അരഞ്ഞസാമികാനം സന്തകത്താ സബ്ബത്ഥാപി ഭണ്ഡദേയ്യമേവ ഹോതി, തേനേവേതം അരഞ്ഞേ ആരക്ഖട്ഠാനം സുങ്കഘാതതോപി ഗരുതരം ജാതം. യദി ഹി ആരക്ഖട്ഠാനതോ ബഹിപി ഥേയ്യചിത്തേ സതി അവഹാരോ ഭവേയ്യ, ആരക്ഖട്ഠാനം പത്വാതിആദിനാ ഠാനനിയമോ നിരത്ഥകോ സിയാ യത്ഥ കത്ഥചി ഥേയ്യചിത്തേ ഉപ്പന്നേ പാരാജികന്തി വത്തബ്ബതോ. തസ്മാ ആരക്ഖട്ഠാനതോ ബഹി ഥേയ്യചിത്തേന ഗച്ഛന്തസ്സ അവഹാരോ ന ഭവതി ഏവാതി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. ഇദം പന ഥേയ്യചിത്തേന പരിഹരന്തസ്സാതി യസ്മിം പദേസേ അതിക്കന്തേ തേസം അരഞ്ഞം ആരക്ഖട്ഠാനഞ്ച അതിക്കന്തോ നാമ ഹോതി, തം പദേസം ആകാസേനാപി അതിക്കമനവസേന ഗച്ഛന്തസ്സാപീതി അത്ഥോ.

ഉദകകഥാവണ്ണനാ

൧൦൮. ഉദകകഥായം മഹാകുച്ഛികാ ഉദകചാടി ഉദകമണികോ, ‘‘സമേഖലാ ചാടി ഉദകമണികോ’’തിപി വദന്തി. തത്ഥാതി തേസു ഭാജനേസു. ഭൂതഗാമേന സദ്ധിമ്പീതി പി-സദ്ദേന അകപ്പിയപഥവിമ്പി സങ്ഗണ്ഹാതി. തളാകരക്ഖണത്ഥായാതി ‘‘മഹോദകം ആഗന്ത്വാ തളാകമരിയാദം മാ ഛിന്ദീ’’തി തളാകരക്ഖണത്ഥം. നിബ്ബഹനഉദകന്തി ഏത്ഥ തളാകസ്സ ഏകേന ഉന്നതേന പസ്സേന അധികജലം നിബ്ബഹതി നിഗച്ഛതി ഏതേനാതി ‘‘നിബ്ബഹന’’ന്തി അധികജലനിക്ഖമനമാതികാ വുച്ചതി. തത്ഥ ഗച്ഛമാനം ഉദകം നിബ്ബഹനഉദകം നാമ. നിദ്ധമനതുമ്ബന്തി സസ്സാദീനം അത്ഥായ ഇട്ഠകാദീഹി കതം ഉദകനിക്ഖമനപനാളി. മരിയാദം ദുബ്ബലം കത്വാതി ഏത്ഥ ദുബ്ബലം അകത്വാപി യഥാവുത്തപ്പയോഗേ കതേ മരിയാദം ഛിന്ദിത്വാ നിക്ഖന്തഉദകഗ്ഘാനുരൂപേന അവഹാരേന കത്തബ്ബമേവ. യത്തകം തപ്പച്ചയാ സസ്സം ഉപ്പജ്ജതീതി ബീജകസികമ്മാദിബ്ബയം ഠപേത്വാ യം അധികലാഭം ഉപ്പജ്ജതി, തം സന്ധായ വുത്തം. ന ഹി തേഹി കാതബ്ബം വയകരണമ്പി ഏതസ്സ ദാതബ്ബം. ഇദഞ്ച തരുണസസ്സേ ജാതേ ഉദകം വിനാസേന്തസ്സ യുജ്ജതി, സസ്സേ പന സബ്ബഥാ അകതേയേവ ഉദകം വിനാസേന്തേന ച ഉദകഗ്ഘമേവ ദാതബ്ബം, ന തപ്പച്ചയാ സകലം സസ്സം തേന വിനാസിതഭണ്ഡസ്സേവ ഭണ്ഡദേയ്യത്താ, ഇതരഥാ വാണിജ്ജാദിഅത്ഥായ പരേഹി ഠപിതഭണ്ഡം അവഹരന്തസ്സ തദുഭയമ്പി ഗഹേത്വാ ഭണ്ഡഗ്ഘം കാതബ്ബം സിയാ, തഞ്ച ന യുത്തന്തി അമ്ഹാകം ഖന്തി. സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേനാതി ഏത്ഥ ഏകസ്സ സന്തകേ തളാകേ ഖേത്തേ ച ജാതേ തസ്സേവ ധുരനിക്ഖേപേന പാരാജികം, യദി പന തം തളാകം സബ്ബസാധാരണം, ഖേത്താനി പാടിപുഗ്ഗലികാനി, തസ്സ തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സേവ ധുരനിക്ഖേപേ അവഹാരോ, അഥ ഖേത്താനിപി സബ്ബസാധാരണാനി, സബ്ബേസം ധുരനിക്ഖേപേയേവ പാരാജികം, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബം.

അനിഗ്ഗതേതി അനിക്ഖന്തേ, തളാകേയേവ ഠിതേതി അത്ഥോ. പരേസം മാതികാമുഖന്തി ഖുദ്ദകമാതികാമുഖം. അസമ്പത്തേവാതി തളാകതോ നിക്ഖമിത്വാ മഹാമാതികായം ഏവ ഠിതേ. അനിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ സുബദ്ധാതി തളാകതോ അനിക്ഖന്തേ ഭണ്ഡദേയ്യമ്പി ന ഹോതി സബ്ബസാധാരണത്താ ഉദകസ്സാതി അധിപ്പായോ. നിക്ഖന്തേ പന പാടിപുഗ്ഗലികം ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി. ഇധ പന ഖുദ്ദകമാതികായം അപ്പവിട്ഠത്താ അവഹാരോ ന ജാതോ, ‘‘തളാകതോ അനിഗ്ഗതേ പരേസം മാതികാമുഖം അസമ്പത്തേവാ’’തി ഹേട്ഠാ വുത്തസ്സ വികപ്പദ്വയസ്സ ‘‘അനിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ സുബദ്ധാ, നിക്ഖന്തേ ബദ്ധാ ഭണ്ഡദേയ്യ’’ന്തി ഇദം ദ്വയം യഥാക്കമേന യോജനത്ഥം വുത്തം. നത്ഥി അവഹാരോതി ഏത്ഥ ‘‘അവഹാരോ നത്ഥി, ഭണ്ഡദേയ്യം പന ഹോതീ’’തി കേചി വദന്തി, തം ന യുത്തം. വത്ഥും…പേ… ന സമേതീതി ഏത്ഥ തളാകഗതഉദകസ്സ സബ്ബസാധാരണത്താ പരസന്തകവത്ഥു ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

ദന്തപോനകഥാവണ്ണനാ

൧൦൯. ദന്തകട്ഠകഥായം തതോ പട്ഠായ അവഹാരോ നത്ഥീതി ‘‘യഥാസുഖം ഭിക്ഖുസങ്ഘോ പരിഭുഞ്ജതൂ’’തി അഭാജേത്വാവ യാവദിച്ഛകം ഗഹണത്ഥമേവ ഠപിതത്താ അരക്ഖിതത്താ സബ്ബസാധാരണത്താ ച അഞ്ഞം സങ്ഘികം വിയ ന ഹോതീതി ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തസ്സാപി നത്ഥി അവഹാരോ. ഖാദന്തു, പുന സാമണേരാ ആഹരിസ്സന്തീതി കേചി ഥേരാ വദേയ്യുന്തി യോജേതബ്ബം.

വനപ്പതികഥാവണ്ണനാ

൧൧൦. വനപ്പതികഥായം സന്ധാരിതത്താതി ഛിന്നസ്സ രുക്ഖസ്സ പതിതും ആരദ്ധസ്സ സന്ധാരണമത്തേന വുത്തം, ന പന മരിചവല്ലിആദീഹി പുബ്ബേ വേഠേത്വാ ഠിതഭാവേന. താദിസേ ഹി ഛിന്നേപി അവഹാരോ നത്ഥി അരഞ്ഞട്ഠകഥായം വേഠിതവല്ലിയം വിയ. ഉജുകമേവ തിട്ഠതീതി ഇമിനാ സബ്ബസോ ഛിന്ദനമേവ വല്ലിആദീഹി അസമ്ബദ്ധസ്സ രുക്ഖസ്സ ഠാനാചാവനം പുബ്ബേ വിയ ആകാസാദീസു ഫുട്ഠസകലപദേസതോ മോചനന്തി ആവേണികമിധ ഠാനാചാവനം ദസ്സേതി. കേചി പന ‘‘രുക്ഖഭാരേന കിഞ്ചിദേവ ഭസ്സിത്വാ ഠിതത്താ ഹോതിയേവ ഠാനാചാവന’’ന്തി വദന്തി, തന്ന, രുക്ഖേന ഫുട്ഠസ്സ സകലസ്സ ആകാസപദേസസ്സ പഞ്ചഹി ഛഹി വാ ആകാരേഹി അനതിക്കമിതത്താ. വാതമുഖം സോധേതീതി യഥാ വാതോ ആഗന്ത്വാ രുക്ഖം പാതേതി, ഏവം വാതസ്സ ആഗമനമഗ്ഗം രുന്ധിത്വാ ഠിതാനി സാഖാഗുമ്ബാദീനി ഛിന്ദിത്വാ അപനേന്തോ സോധേതി. മണ്ഡൂകകണ്ടകം വാതി മണ്ഡൂകാനം നങ്ഗുട്ഠേ അഗ്ഗകോടിയം ഠിതകണ്ടകന്തി വദന്തി, ഏകേ ‘‘വിസമച്ഛകണ്ടക’’ന്തിപി വദന്തി.

ഹരണകകഥാവണ്ണനാ

൧൧൧. ഹരണകകഥായം ഹരണകന്തി വത്ഥുസാമിനാ ഹരിയമാനം. സോ ച പാദം അഗ്ഘതി, പാരാജികമേവാതി ‘‘അന്തം ന ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി അസല്ലക്ഖിതത്താ സാമഞ്ഞതോ ‘‘ഗണ്ഹിസ്സാമി ഏത’’ന്തി സല്ലക്ഖിതസ്സേവ പടസ്സ ഏകദേസതായ തമ്പി ഗണ്ഹിതുകാമോവാതി പാരാജികം വുത്തം. സഭണ്ഡഹാരകന്തി സഹഭണ്ഡഹാരകം, സകാരാദേസസ്സ വികപ്പത്താ സഹ സദ്ദോവ ഠിതോ, ഭണ്ഡഹാരകേന സഹ തം ഭണ്ഡന്തി അത്ഥോ. സാസങ്കോതി ‘‘യദി ഉപസങ്കമിത്വാ ഭണ്ഡം ഗണ്ഹിസ്സാമി, ആവുധേന മം പഹരേയ്യാ’’തി ഭയേന സഞ്ജാതാസങ്കോ. ഏകമന്തം പടിക്കമ്മാതി ഭയേനേവ അനുപഗന്ത്വാ മഗ്ഗതോ സയം പടിക്കമ്മ. സന്തജ്ജേത്വാതി ഫരുസവാചായ ചേവ ആവുധപരിവത്തനാദികായവികാരേന ച സന്തജ്ജേത്വാ. അനജ്ഝാവുത്ഥകന്തി അപരിഗ്ഗഹിതകം. ആലയേന അനധിമുത്തമ്പി ഭണ്ഡം അനജ്ഝാവുത്ഥകം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആഹരാപേന്തേ ദാതബ്ബ’’ന്തി, ഇമിനാ പഠമം പരിച്ചത്താലയാനമ്പി യദി പച്ഛാപി സകസഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി, തേസഞ്ഞേവ തം ഭണ്ഡം ഹോതി, ബലക്കാരേനാപി സകസഞ്ഞായ തസ്സ ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥി, അദദന്തസ്സേവ അവഹാരോതി ദസ്സേതി. യദി പന സാമിനോ ‘‘പരിച്ചത്തം മയാ പഠമം, ഇദാനി മമ സന്തകം വാ ഏതം, നോ’’തി ആസങ്കാ ഹോതി, ബലക്കാരേന ഗഹേതും ന വട്ടതി സകസഞ്ഞാബലേനേവ പുന ഗഹേതബ്ബഭാവസ്സ ആപന്നത്താ. ‘‘അദേന്തസ്സ പാരാജിക’’ന്തി വചനതോ ചോരസ്സ സകസഞ്ഞായ വിജ്ജമാനായപി സാമികേസു സാലയേസു അദാതും ന വട്ടതീതി ദീപിതം ഹോതി. അഞ്ഞേസൂതി മഹാപച്ചരിയാദീസു. വിചാരണായേവ നത്ഥീതി ഇമിനാ തത്ഥാപി പടിക്ഖേപാഭാവതോ അയമേവ അത്ഥോതി ദസ്സേതി.

ഉപനിധികഥാവണ്ണനാ

൧൧൨. ഉപനിധികഥായം സങ്ഗോപനത്ഥായ അത്തനോ ഹത്ഥേ നിക്ഖിത്തസ്സ ഭണ്ഡസ്സ ഗുത്തട്ഠാനേ പടിസാമനപ്പയോഗം വിനാ നാഹം ഗണ്ഹാമീതിആദിനാ അഞ്ഞസ്മിം പയോഗേ അകതേ രജ്ജസങ്ഖോഭാദികാലേ ‘‘ന ദാനി തസ്സ ദസ്സാമി, ന മയ്ഹം ദാനി ദസ്സതീ’’തി ഉഭോഹിപി സകസകട്ഠാനേ നിസീദിത്വാ ധുരനിക്ഖേപേ കതേപി അവഹാരോ നത്ഥി. കേചി പനേത്ഥ ‘‘പാരാജികമേവ പടിസാമനപ്പയോഗസ്സ കതത്താ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തം, ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. പടിസാമനകാലേ ഹിസ്സ ഥേയ്യചിത്തം നത്ഥി, ‘‘ന ദാനി തസ്സ ദസ്സാമീ’’തി ഥേയ്യചിത്തുപ്പത്തിക്ഖണേ പന സാമിനോ ധുരനിക്ഖേപചിത്തുപ്പത്തിയാ ഹേതുഭൂതോ കായവചീപയോഗോ നത്ഥി, യേന സോ ആപത്തിം ആപജ്ജേയ്യ. ന ഹി അകിരിയസമുട്ഠാനായം ആപത്തീതി. ദാനേ സഉസ്സാഹോ, രക്ഖതി താവാതി അവഹാരം സന്ധായ അവുത്തത്താ നാഹം ഗണ്ഹാമീതിആദിനാ മുസാവാദകരണേ പാചിത്തിയമേവ ഹോതി, ന ദുക്കടം ഥേയ്യചിത്താഭാവേന സഹപയോഗസ്സാപി അഭാവതോതി ഗഹേതബ്ബം. യദിപി മുഖേന ദസ്സാമീതി വദതി…പേ… പാരാജികന്തി ഏത്ഥ കതരപയോഗേന ആപത്തി, ന താവ പഠമേന ഭണ്ഡപടിസാമനപ്പയോഗേന തദാ ഥേയ്യചിത്താഭാവാ, നാപി ‘‘ദസ്സാമീ’’തി കഥനപ്പയോഗേന തദാ ഥേയ്യചിത്തേ വിജ്ജമാനേപി പയോഗസ്സ കപ്പിയത്താതി? വുച്ചതേ – സാമിനാ ‘‘ദേഹീ’’തി ബഹുസോ യാചിയമാനോപി അദത്വാ യേന പയോഗേന അത്തനോ അദാതുകാമതം സാമികസ്സ ഞാപേതി, യേന ച സോ ‘‘അദാതുകാമോ അയം വിക്ഖിപതീ’’തി ഞത്വാ ധുരം നിക്ഖിപതി, തേനേവ പയോഗേനസ്സ ആപത്തി. ന ഹേത്ഥ ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡേ പരിയായേന മുത്തി അത്ഥി. അദാതുകാമതായ ഹി കദാ തേ ദിന്നം, കത്ഥ തേ ദിന്നന്തിആദിപരിയായവചനേനാപി സാമികസ്സ ധുരേ നിക്ഖിപാപിതേ ആപത്തിയേവ. തേനേവ അട്ഠകഥായം വുത്തം – ‘‘കിം തുമ്ഹേ ഭണഥ…പേ… ഏവം ഉഭിന്നം ധുരനിക്ഖേപേന ഭിക്ഖുനോ പാരാജിക’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൧). പരസന്തകസ്സ പരേഹി ഗണ്ഹാപനേ ഏവ പരിയായതോ മുത്തി, ന സബ്ബത്ഥാതി ഗഹേതബ്ബം. അത്തനോ ഹത്ഥേ നിക്ഖിത്തത്താതി ഏത്ഥ അത്തനോ ഹത്ഥേ സാമിനാ ദിന്നതായ ഭണ്ഡാഗാരികട്ഠാനേ ഠിതത്താ ച ഠാനാചാവനേപി നത്ഥി അവഹാരോ, ഥേയ്യചിത്തേന പന ഗഹണേ ദുക്കടതോ ന മുച്ചതീതി വേദിതബ്ബം.

ഏസേവ നയോതി ഉദ്ധാരേയേവ ചോരസ്സ പാരാജികം, കസ്മാ? അഞ്ഞേഹി സാധാരണസ്സ അഭിഞ്ഞാണസ്സ വുത്തത്താ. അഞ്ഞം താദിസമേവ ഗണ്ഹന്തേ യുജ്ജതീതി സഞ്ഞാണതോ ഓകാസതോ ച തേന സദിസമേവ അഞ്ഞം ഗണ്ഹന്തേ യുജ്ജതി, ചോരേന സല്ലക്ഖിതപ്പദേസതോ തം അപനേത്വാ കേഹിചി തത്ഥ താദിസേ അഞ്ഞസ്മിം പത്തേ ഠപിതേ തം ഗണ്ഹന്തേയേവ യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ, തേന ചോരേന ദിവാ സല്ലക്ഖിതപത്തം അഞ്ഞത്ഥ അപനേത്വാ തദഞ്ഞേ താദിസേ പത്തേ തത്ഥ ഠപിതേപി ചോരസ്സ പച്ഛാ രത്തിഭാഗേ ഉപ്പജ്ജമാനം ഥേയ്യചിത്തം ദിവാ സല്ലക്ഖിതപ്പദേസേ ഠപിതം അഞ്ഞം താദിസം പത്തമേവ ആലമ്ബിത്വാ ഉപ്പജ്ജതീതി ദസ്സിതം ഹോതി. പദവാരേനാതി ഥേരേന നീഹരിത്വാ ദിന്നം പത്തം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതോ ചോരസ്സ പദവാരേന. അതാദിസമേവ ഗണ്ഹന്തേ യുജ്ജതീതി അതാദിസസ്സ ഥേരേന ഗഹണക്ഖണേ അവഹാരാഭാവതോ പച്ഛാ ഹത്ഥപത്തം ‘‘ത’’ന്തി വാ ‘‘അഞ്ഞ’’ന്തി വാ സഞ്ഞായ ‘‘ഇദം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛാമീ’’തി ഗമനേ പദവാരേനേവ അവഹാരോ യുജ്ജതീതി അധിപ്പായോ.

പാരാജികം നത്ഥീതി പദവാരേപി പാരാജികം നത്ഥി ഉപനിധിഭണ്ഡേ വിയാതി ഗഹേതബ്ബം. ഗാമദ്വാരന്തി ബഹിഗാമേ വിഹാരസ്സ പതിട്ഠിതത്താ ഗാമപ്പവേസസ്സ ആരമ്ഭപ്പദേസദസ്സനവസേന വുത്തം, അന്തോഗാമന്തി അത്ഥോ. ദ്വിന്നമ്പി ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജികന്തി ഥേരസ്സ അഭണ്ഡാഗാരികത്താ വുത്തം. യദി ഹി സോ ഭണ്ഡാഗാരികോ ഭവേയ്യ, സബ്ബമ്പി ഉപനിക്ഖിത്തമേവ സിയാ, ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡേ ച ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹതോപി ന താവ ഥേരസ്സ അവഹാരോ ഹോതി, ചോരസ്സേവ അവഹാരോ. ഉഭിന്നമ്പി ദുക്കടന്തി ഥേരസ്സ അത്തനോ സന്തകതായ ചോരസ്സ സാമികേന ദിന്നത്താ അവഹാരോ ന ജാതോ, ഉഭിന്നമ്പി അസുദ്ധചിത്തേന ഗഹിതത്താ ദുക്കടന്തി അത്ഥോ.

ആണത്തിയാ ഗഹിതത്താതി ‘‘പത്തചീവരം ഗണ്ഹാ’’തി ഏവം ഥേരേന കതആണത്തിയാ ഗഹിതത്താ. അടവിം പവിസതി, പദവാരേന കാരേതബ്ബോതി ‘‘പത്തചീവരം ഗണ്ഹ, അസുകം നാമ ഗാമം ഗന്ത്വാ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമാ’’തി ഥേരേന വിഹാരതോ പട്ഠായ ഗാമമഗ്ഗേപി സകലേപി ഗാമേ വിചരണസ്സ നിയമിതത്താ മഗ്ഗതോ ഓക്കമ്മ ഗച്ഛന്തസ്സേവ പദവാരേന ആപത്തി വുത്താ. വിഹാരസ്സ ഹി പരഭാഗേ ഉപചാരതോ പട്ഠായ യാവ തസ്സ ഗാമസ്സ പരതോ ഉപചാരോ, താവ സബ്ബം ദഹരസ്സ ഥേരാണത്തിയാ സഞ്ചരണൂപചാരോവ ഹോതി, ന പന തതോ പരം. തേനേവ ‘‘ഉപചാരാതിക്കമേ പാരാജികം. ഗാമൂപചാരാതിക്കമേ പാരാജിക’’ന്തി ച വുത്തം. പടിനിവത്തനേ ചീവരധോവനാദിഅത്ഥായ പേസനേപി ഏസേവ നയോ. അട്ഠത്വാ അനിസീദിത്വാതി ഏത്ഥ വിഹാരം പവിസിത്വാ സീസാദീസു ഭാരം ഭൂമിയം അനിക്ഖിപിത്വാ തിട്ഠന്തോ വാ നിസീദന്തോ വാ വിസ്സമിത്വാ ഥേയ്യചിത്തേ വൂപസന്തേ പുന ഥേയ്യചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഗച്ഛതി ചേ, പാദുദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ. സചേ ഭൂമിയം നിക്ഖിപിത്വാ പുന തം ഗഹേത്വാ ഗച്ഛതി, ഉദ്ധാരേന കാരേതബ്ബോ. കസ്മാ? ആണാപകസ്സ ആണത്തിയാ യം കത്തബ്ബം, തസ്സ താവതാ പരിനിട്ഠിതത്താ. ‘‘അസുകം നാമ ഗാമ’’ന്തി അനിയമേത്വാ ‘‘അന്തോഗാമം ഗമിസ്സാമാ’’തി അവിസേസേന വുത്തേ വിഹാരസാമന്താ പുബ്ബേ പിണ്ഡായ പവിട്ഠപുബ്ബാ സബ്ബേ ഗോചരഗാമാപി ഖേത്തമേവാതി വദന്തി. സേസന്തി മഗ്ഗുക്കമനവിഹാരാഭിമുഖഗമനാദി സബ്ബം. പുരിമസദിസമേവാതി അനാണത്തിയാ ഗഹിതേപി സാമികസ്സ കഥേത്വാ ഗഹിതത്താ ഹേട്ഠാ വുത്തവിഹാരൂപചാരാദി സബ്ബം ഖേത്തമേവാതി കത്വാ വുത്തം. ഏസേവ നയോതി അന്തരാമഗ്ഗേ ഥേയ്യചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാതിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൨) വുത്തം നയം അതിദിസതി.

നിമിത്തേ വാ കതേതി ചീവരം മേ കിലിട്ഠം, കോ നു ഖോ രജിത്വാ ദസ്സതീതിആദിനാ നിമിത്തേ കതേ. വുത്തനയേനേവാതി അനാണത്തസ്സ ഥേരേന സദ്ധിം പത്തചീവരം ഗഹേത്വാ ഗമനവാരേ വുത്തനയേനേവ. ഏകപസ്സേതി വിഹാരസ്സ മഹന്തതായ അത്താനം അദസ്സേത്വാ ഏകസ്മിം പസ്സേ. ഥേയ്യചിത്തേന പരിഭുഞ്ജന്തോ ജീരാപേതീതി ഥേയ്യചിത്തേ ഉപ്പന്നേ ഠാനാചാവനം അകത്വാ നിവത്ഥപാരുതനീഹാരേനേവ പരിഭുഞ്ജന്തോ ജീരാപേതി, ഠാനാ ചാവേന്തസ്സ പന ഥേയ്യചിത്തേ സതി പാരാജികമേവ സീസേ ഭാരം ഖന്ധേ കരണാദീസു വിയ (പാരാ. ൧൦൧). യഥാ വാ തഥാ വാ നസ്സതീതി അഗ്ഗിആദിനാ നസ്സതി, അഞ്ഞോ വാ കോചീതി ഇമിനാ യേന ഠപിതം, സോപി സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബം.

ഇതരസ്സാതി ചോരസ്സ. ഇതരം ഗണ്ഹതോ ഉദ്ധാരേ പാരാജികന്തി ഏത്ഥ ‘‘പവിസിത്വാ തവ സാടകം ഗണ്ഹാഹീ’’തി ഇമിനാവ ഉപനിധിഭാവതോ മോചിതത്താ, സാമികസ്സ ഇതരം ഗണ്ഹതോ അത്തനോ സാടകേ ആലയസ്സ സബ്ഭാവതോ ച ‘‘ഉദ്ധാരേ പാരാജിക’’ന്തി വുത്തം. സാമികോ ചേ ‘‘മമ സന്തകം ഇദം വാ ഹോതു, അഞ്ഞം വാ, കിം തേന, അലം മയ്ഹം ഇമിനാ’’തി ഏവം സുട്ഠു നിരാലയോ ഹോതി, ചോരസ്സ പാരാജികം നത്ഥീതി ഗഹേതബ്ബം. ന ജാനന്തീതി തേന വുത്തവചനം അസുണന്താ ന ജാനന്തി. ഏസേവ നയോതി ഏത്ഥ സചേ ജാനിത്വാപി ചിത്തേന ന സമ്പടിച്ഛന്തി, ഏസേവ നയോതി ദട്ഠബ്ബം. പടിക്ഖിപന്തീതി ഏത്ഥ ചിത്തേന പടിക്ഖേപോപി സങ്ഗഹിതോവാതി വേദിതബ്ബം. ഉപചാരേ വിജ്ജമാനേതി ഭണ്ഡാഗാരസ്സ സമീപേ ഉച്ചാരപസ്സാവട്ഠാനേ വിജ്ജമാനേ. മയി ച മതേ സങ്ഘസ്സ ച സേനാസനേ വിനട്ഠേതി ഏത്ഥ ‘‘തം മാരേസ്സാമാ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേപി വിവരിതും വട്ടതി ഗിലാനപക്ഖേ ഠിതത്താ അവിസയോതി വുത്തത്താ. മരണതോ ഹി പരം ഗേലഞ്ഞം അവിസയത്തഞ്ച നത്ഥി. ‘‘ദ്വാരം ഛിന്ദിത്വാ പരിക്ഖാരം ഹരിസ്സാമാ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേപി വിവരിതും വട്ടതിയേവ. സഹായേഹി ഭവിതബ്ബന്തി തേഹിപി ഭിക്ഖാചാരാദീഹി പരിയേസിത്വാ അത്തനോ സന്തകേപി കിഞ്ചി കിഞ്ചി ദാതബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. അയം സാമീചീതി ഭണ്ഡാഗാരേ വസന്താനം ഇദം വത്തം.

ലോലമഹാഥേരോതി മന്ദോ മോമൂഹോ ആകിണ്ണവിഹാരീ. ഇതരേഹീതി തസ്മിംയേവ ഗബ്ഭേ വസന്തേഹി ഇതരഭിക്ഖൂഹി. വിഹാരരക്ഖണവാരേ നിയുത്തോ വിഹാരവാരികോ, വുഡ്ഢപടിപാടിയാ അത്തനോ വാരേ വിഹാരരക്ഖണകോ. നിവാപന്തി ഭത്തവേതനം. ചോരാനം പടിപഥം ഗതേസൂതി ചോരാനം ആഗമനം ഞത്വാ ‘‘പഠമതരഞ്ഞേവ ഗന്ത്വാ സദ്ദം കരിസ്സാമാ’’തി ചോരാനം അഭിമുഖം ഗതേസു, ‘‘ചോരേഹി ഹടഭണ്ഡം ആഹരിസ്സാമാ’’തി തദനുപഥം ഗതേസുപി ഏസേവ നയോ. നിബദ്ധം കത്വാതി ‘‘അസുകകുലേ യാഗുഭത്തം വിഹാരവാരികാനഞ്ഞേവാ’’തി ഏവം നിയമനം കത്വാ. ദ്വേ തിസ്സോ യാഗുസലാകാ ചത്താരി പഞ്ച സലാകഭത്താനി ച ലഭമാനോവാതി ഇദം നിദസ്സനമത്തം, തതോ ഊനം വാ ഹോതു അധികം വാ അത്തനോ വേയ്യാവച്ചകരസ്സ ച യാപനമത്തം ലഭനമേവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം. നിസ്സിതകേ ജഗ്ഗേന്തീതി തേഹി വിഹാരം ജഗ്ഗാപേന്തീതി അത്ഥോ. അസഹായകസ്സാതി സഹായരഹിതസ്സ. അത്തദുതിയസ്സാതി അപ്പിച്ഛസ്സ അത്താ സരീരമേവ ദുതിയോ അസ്സ നാഞ്ഞോതി അത്തദുതിയോ. തദുഭയസ്സാപി അത്ഥസ്സ വിഭാവനം യസ്സാതിആദി, ഏതേന സബ്ബേന ഏകേകസ്സ വാരോ ന പാപേതബ്ബോതി ദസ്സിതന്തി വേദിതബ്ബം. പാകവത്തത്ഥായാതി നിച്ചം പചിതബ്ബയാഗുഭത്തസങ്ഖാതവത്തത്ഥായ. ഠപേന്തീതി ദായകാ ഠപേന്തി. തം ഗഹേത്വാതി തം ആരാമികാദീഹി ദിയ്യമാനം ഭാഗം ഗഹേത്വാ. ന ഗാഹാപേതബ്ബോതി ഏത്ഥ അബ്ഭോകാസികസ്സാപി അത്തനോ അധികപരിക്ഖാരോ വാ ഠപിതോ അത്ഥി, ചീവരാദിസങ്ഘികഭാഗേപി ആലയോ വാ അത്ഥി, സോപി ഗാഹാപേതബ്ബോവ. ദിഗുണന്തി അഞ്ഞേഹി ലബ്ഭമാനതോ ദിഗുണം. പക്ഖവാരേനാതി അഡ്ഢമാസവാരേന.

സുങ്കഘാതകഥാവണ്ണനാ

൧൧൩. സുങ്കഘാതകഥായം സുങ്കം യത്ഥ രാജപുരിസാ ഹനന്തി അദദന്താനം സന്തകം അച്ഛിന്ദിത്വാപി ഗണ്ഹന്തി, തം ഠാനം സുങ്കഘാതന്തി ഏവമ്പി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തമേവത്ഥം പാകടം കാതും തഞ്ഹീതിആദി വുത്തം. ദുതിയം പാദം അതിക്കാമേതീതി ഏത്ഥ പഠമപാദം പരിച്ഛേദതോ ബഹി ഠപേത്വാ ദുതിയപാദേ ഉദ്ധടമത്തേ പാരാജികം. ഉദ്ധരിത്വാ ബഹി അട്ഠപിതേപി ബഹി ഠിതോ ഏവ നാമ ഹോതീതി കത്വാ ഏവം സബ്ബത്ഥ പദവാരേസുപീതി ദട്ഠബ്ബം. പരിവത്തിത്വാ അബ്ഭന്തരിമം ബഹി ഠപേതി, പാരാജികന്തി ഇദം സയം ബഹി ഠത്വാ പഠമം അബ്ഭന്തരിമം ഉക്ഖിപിത്വാ വാ സമകം ഉക്ഖിപിത്വാ വാ പരിവത്തനം സന്ധായ വുത്തം. ബഹി ഠത്വാ ഉക്ഖിത്തമത്തേ ഹി സബ്ബം ബഹിഗതമേവ ഹോതീതി. സചേ പന സോ ബഹി ഠത്വാപി ബാഹിരപുടകം പഠമം അന്തോ ഠപേത്വാ പച്ഛാ അബ്ഭന്തരിമം ഉക്ഖിപിത്വാ ബഹി ഠപേതി, തദാപി ഏകാബദ്ധതായ അവിജഹിതത്താ അവഹാരോ ന ദിസ്സതി. കേചി പന ‘‘ഭൂമിയം പതിത്വാ വത്തന്തം പുന അന്തോ പവിസതി, പാരാജികമേവാതി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൩) വുത്തത്താ ബാഹിരപുടകേ അന്തോപവിട്ഠേപി ബഹിഗതഭാവതോ ന മുച്ചതി, അന്തോഗതം പന പുടകം പഠമം, പച്ഛാ ഏവ വാ ബഹി ഠപിതമത്തേ വാ പാരാജികമേവാ’’തി വദന്തി, തം ന യുത്തം. ബഹി ഭൂമിയം പാതിതസ്സ കേനചി സദ്ധിം ഏകാബദ്ധതായ അഭാവേന അന്തോപവിട്ഠേപി പാരാജികമേവാതി വത്തും യുത്തം, ഇദം പന ഏകാബദ്ധത്താ തേന സദ്ധിം ന സമേതി. തസ്മാ യഥാ അന്തോഭൂമിഗതേന ഏകാബദ്ധതാ ന ഹോതി, ഏവം ഉഭയസ്സാപി ബഹിഗതഭാവേ സാധിതേയേവ അവഹാരോതി വിഞ്ഞായതി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. യേ പന പരിവത്തിത്വാതി ഇമസ്സ നിവത്തിത്വാതി അത്ഥം വദന്തി, തേഹി പന അബ്ഭന്തരിമം ബഹി ഠപേതീതി അയമത്ഥോ ഗഹിതോ ഹോതീതി തത്ഥ സങ്കായേവ നത്ഥി. ഏകാബദ്ധന്തി കാജകോടിയം രജ്ജുയാ ബന്ധനം സന്ധായ വുത്തം. അബന്ധിത്വാ കാജകോടിയം ഠപിതമത്തമേവ ഹോതി, പാരാജികന്തി ബഹി ഗഹിതകാജകോടിയം ഠപിതം യദി പാദം അഗ്ഘതി, പാരാജികമേവ, അന്തോഠപിതേന ഏകാബദ്ധതായ അഭാവാതി അധിപ്പായോ. ഗച്ഛന്തേ യാനേ വാ…പേ… ഠപേതീതി സുങ്കഘാതം പവിസിത്വാ അപ്പവിസിത്വാ വാ ഠപേതി. സുങ്കട്ഠാനസ്സ ബഹി ഠിതന്തി യാനാദീഹി നീഹടത്താ ബഹി ഠിതം. കേചി പന ‘‘ബഹി ഠപിത’’ന്തി പാഠം വികപ്പേത്വാ സുങ്കട്ഠാനതോ പുബ്ബേവ ബഹി ഠപിതന്തി അത്ഥം വദന്തി, തം ന സുന്ദരം; സുങ്കട്ഠാനേ പവിസിത്വാ യാനേ ഠപിതേപി പവത്തിത്വാ ഗതേ വിയ ദോസാഭാവതോ. യോ പന സുങ്കട്ഠാനസ്സ അന്തോവ പവിസിത്വാ ‘‘സുങ്കട്ഠാന’’ന്തി ഞത്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ആഗതമഗ്ഗേന പടിനിവത്തിത്വാ ഗച്ഛതി, തസ്സാപി യദി തേന ദിസാഭാഗേന ഗച്ഛന്താനമ്പി ഹത്ഥതോ സുങ്കം ഗണ്ഹന്തി, പാരാജികമേവ. ഇമസ്മിം ഠാനേതി യാനാദീഹി നീഹരണേ. തത്രാതി തസ്മിം ഏളകലോമസിക്ഖാപദേ (പാരാ. ൫൭൧ ആദയോ).

പാണകഥാവണ്ണനാ

൧൧൪. പാണകഥായം ആഠപിതോതി മാതാപിതൂഹി ഇണം ഗണ്ഹന്തേഹി ‘‘യാവ ഇണദാനാ അയം തുമ്ഹാകം സന്തികേ ഹോതൂ’’തി ഇണദായകാനം നിയ്യാതിതോ. അവഹാരോ നത്ഥീതി മാതാപിതൂഹി പുത്തസ്സ അപരിച്ചത്തത്താ മാതാപിതൂനഞ്ച അസന്തകത്താ അവഹാരോ നത്ഥി. ധനം പന ഗതട്ഠാനേ വഡ്ഢതീതി ഇമിനാ ആഠപേത്വാ ഗഹിതധനം വഡ്ഢിയാ സഹ ആഠപിതപുത്തഹാരകസ്സ ഗീവാതി ദസ്സിതന്തി വദന്തി. ദാസസ്സ ജാതോതി ഉക്കട്ഠലക്ഖണം ദസ്സേതും വുത്തം. ദാസികുച്ഛിയം പന അദാസസ്സ ജാതോപി ഏത്ഥേവ സങ്ഗഹിതോ. പരദേസതോ പഹരിത്വാതി പരദേസവിലുമ്പകേഹി രാജചോരാദീഹി പഹരിത്വാ. സുഖം ജീവാതി വദതീതി ഥേയ്യചിത്തേന സാമികാനം സന്തികതോ പലാപേതുകാമതായ വദതി, തഥാ പന അചിന്തേത്വാ കാരുഞ്ഞേന ‘‘സുഖം ഗന്ത്വാ ജീവാ’’തി വദന്തസ്സ നത്ഥി അവഹാരോ, ഗീവാ പന ഹോതി. ദുതിയപദവാരേതി യദി ദുതിയപദം അവസ്സം ഉദ്ധരിസ്സതി, ഭിക്ഖുസ്സ ‘‘പലായിത്വാ സുഖം ജീവാ’’തി വചനക്ഖണേയേവ പാരാജികം. അനാപത്തി പാരാജികസ്സാതി തസ്സ വചനേന വേഗവഡ്ഢനേ അകതേപി ദുക്കടാ ന മുച്ചതീതി ദസ്സേതി. ‘‘അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദിയേയ്യാ’’തി (പാരാ. ൮൯, ൯൧) ആദാനസ്സേവ വുത്തത്താ വുത്തപരിയായേന മുച്ചതീതി.

ചതുപ്പദകഥാവണ്ണനാ

൧൧൭. ചതുപ്പദകഥായം പാളിയം ആഗതാവസേസാതി പാളിയം ആഗതേഹി ഹത്ഥി ആദീഹി അഞ്ഞേ പസു-സദ്ദസ്സ സബ്ബസാധാരണത്താ. ഭിങ്കച്ഛാപന്തി ‘‘ഭിങ്കാ ഭിങ്കാ’’തി സദ്ദായനതോ ഏവം ലദ്ധനാമം ഹത്ഥിപോതകം. അന്തോവത്ഥുമ്ഹീതി പരിക്ഖിത്തേ. ബഹിനഗരേ ഠിതസ്സാതി പരിക്ഖിത്തനഗരം സന്ധായ വുത്തം, അപരിക്ഖിത്തനഗരേ പന അന്തോനഗരേ ഠിതസ്സാപി ഠിതട്ഠാനമേവ ഠാനം. ഖണ്ഡദ്വാരന്തി അത്തനാ ഖണ്ഡിതദ്വാരം. ഏകോ നിപന്നോതി ഏത്ഥാപി ബന്ധോതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം, തേനാഹ ‘‘നിപന്നസ്സ ദ്വേ’’തി. ഘാതേതീതി ഏത്ഥ ഥേയ്യചിത്തേന വിനാസേന്തസ്സ സഹപയോഗത്താ ദുക്കടമേവാതി വദന്തി.

ഓചരകകഥാവണ്ണനാ

൧൧൮. ഓചരകകഥായം പരിയായേന ഹി അദിന്നാദാനതോ മുച്ചതീതി ഇദം ആണത്തികപയോഗം സന്ധായ വുത്തം, സയമേവ പന അഭിയുഞ്ജനാദീസു പരിയായേനപി മോക്ഖോ നത്ഥി.

ഓണിരക്ഖകഥാവണ്ണനാ

ഓണിരക്ഖകഥായം ഓണിന്തി ഓണീതം, ആനീതന്തി അത്ഥോ. ഓണിരക്ഖസ്സ സന്തികേ ഠപിതഭണ്ഡം ഉപനിധി (പാരാ. ൧൧൨) വിയ ഗുത്തട്ഠാനേ ഠപേത്വാ സങ്ഗോപനത്ഥായ അനിക്ഖിപിത്വാ യഥാഠപിതട്ഠാനേ ഏവ മുഹുത്തമത്തം ഓലോകനത്ഥായ ഠപിതത്താ തസ്സ ഭണ്ഡസ്സ ഠാനാചാവനമത്തേന ഓണിരക്ഖകസ്സ പാരാജികം ഹോതി.

സംവിദാവഹാരകഥാവണ്ണനാ

സംവിദാവഹാരകഥായം സംവിധായാതി സംവിദഹിത്വാ. തേന നേസം ദുക്കടാപത്തിയോതി ആണത്തിവസേന പാരാജികാപത്തിയാ അസമ്ഭവേ സതീതി വുത്തം. യദി ഹി തേന ആണത്താ യഥാണത്തിവസേന ഹരന്തി, ആണത്തിക്ഖണേ ഏവ പാരാജികാപത്തിം ആപജ്ജന്തി. പാളിയം ‘‘സമ്ബഹുലാ സംവിദഹിത്വാ ഏകോ ഭണ്ഡം അവഹരതി, ആപത്തി സബ്ബേസം പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൧൮) ഏത്ഥാപി ആണാപകാനം ആണത്തിക്ഖണേയേവ ആപത്തി, അവഹാരകസ്സ ഉദ്ധാരേതി ഗഹേതബ്ബോ. സമ്ബഹുലാ ഭിക്ഖൂ ഏകം ആണാപേന്തി ‘ഗച്ഛേതം ആഹരാ’തി, തസ്സുദ്ധാരേ സബ്ബേസം പാരാജികന്തിആദീസുപി ഏവമേവ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. സാഹത്ഥികം വാ ആണത്തികസ്സ ആണത്തികം വാ സാഹത്ഥികസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതീതി ഭിന്നകാലികത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതി. തഥാ ഹി സഹത്ഥാ അവഹരന്തസ്സ ഠാനാചാവനക്ഖണേ ആപത്തി, ആണത്തിയാ പന ആണത്തിക്ഖണേയേവാതി ഭിന്നകാലികത്താ ആപത്തിയോതി.

സങ്കേതകമ്മകഥാവണ്ണനാ

൧൧൯. സങ്കേതകമ്മകഥായം ഓചരകേ വുത്തനയേനേവാതി ഏത്ഥ അവസ്സം ഹാരിയേ ഭണ്ഡേതിആദിനാ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൧൮) വുത്തനയേനേവ. പാളിയം ‘‘തം സങ്കേതം പുരേ വാ പച്ഛാ വാ’’തി തസ്സ സങ്കേതസ്സ പുരേ വാ പച്ഛാ വാതി അത്ഥോ. ‘‘തം നിമിത്തം പുരേ വാ പച്ഛാ വാ’’തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

നിമിത്തകമ്മകഥാവണ്ണനാ

൧൨൦. നിമിത്തകമ്മകഥായം അക്ഖിനിഖണനാദിനിമിത്തകമ്മം പന ലഹുകം ഇത്തരകാലം, തസ്മാ തങ്ഖണേയേവ തം ഭണ്ഡം അവഹരിതും ന സക്കാ. നിമിത്തകമ്മാനന്തരമേവ ഗണ്ഹിതും ആരദ്ധത്താ തേനേവ നിമിത്തേന അവഹരതീതി വുച്ചതി. യദി ഏവം പുരേഭത്തപ്പയോഗോവ ഏസോതി വാദോ പമാണഭാവം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി. ന ഹി സങ്കേതകമ്മം (പാരാ. ൧൧൯) വിയ നിമിത്തകമ്മം കാലപരിച്ഛേദയുത്തം. കാലവസേന ഹി സങ്കേതകമ്മം വുത്തം, കിരിയാവസേന നിമിത്തകമ്മന്തി അയമേവ തേസം വിസേസോ. ‘‘തം നിമിത്തം പുരേ വാ പച്ഛാ വാ തം ഭണ്ഡം അവഹരതി, മൂലട്ഠസ്സ അനാപത്തീ’’തി ഇദം പന നിമിത്തകരണതോ പുരേ ഗണ്ഹന്തസ്സ ചേവ നിമിത്തകമ്മേ ച കതേപി ഗണ്ഹിതും അനാരഭിത്വാ പച്ഛാ സയമേവ ഗണ്ഹന്തസ്സ ച വസേന വുത്തം.

ആണത്തികഥാവണ്ണനാ

൧൨൧. ആണത്തികഥായം അസമ്മോഹത്ഥന്തി യസ്മാ സങ്കേതകമ്മനിമിത്തകമ്മാനി കരോന്തോ ന കേവലം പുരേഭത്താദികാലസങ്കേതകമ്മം അക്ഖിനിഖണനാദിനിമിത്തകമ്മമേവ വാ കരോതി, അഥ ഖോ ഏവംവണ്ണസണ്ഠാനഭണ്ഡം ഗണ്ഹാതി, ഭണ്ഡനിയമമ്പി കരോതി, ത്വം ഇത്ഥന്നാമസ്സ പാവദ, സോ അഞ്ഞസ്സ പാവദതൂതിആദിനാ പുഗ്ഗലപടിപാടിയാ ച ആണാപേതി, തസ്മാ പുബ്ബണ്ഹാദികാലവസേന അക്ഖിനിഖണനാദികിരിയാവസേന ഭണ്ഡപുഗ്ഗലപടിപാടിവസേന ച ആണത്തേ ഏതേസു സങ്കേതകമ്മനിമിത്തകമ്മേസു വിസങ്കേതാ വിസങ്കേതഭാവേ സമ്മോഹോ ജായതി, തദപഗമേന അസമ്മോഹത്ഥം. യം ആണാപകേന നിമിത്തസഞ്ഞം കത്വാ വുത്തന്തി പുബ്ബണ്ഹാദീസു അക്ഖിനിഖണനാദീസു വാ ഗഹണത്ഥം ആണാപേന്തേന ഈദിസവണ്ണസണ്ഠാനാദിയുത്തം ഗണ്ഹാതി ഏവം ഗഹണസ്സ നിമിത്തഭൂതസഞ്ഞാണം കത്വാ യം ഭണ്ഡം വുത്തം. അയം യുത്തി സബ്ബത്ഥാതി ഹേട്ഠാ വുത്തേസു ഉപരി വക്ഖമാനേസു ച സബ്ബത്ഥ ആണത്തിപ്പസങ്ഗേസു ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികാദീനം ഭാവസങ്ഖാതാ വിനയയുത്തി, സാ ച ആണത്തസ്സ കിരിയാനിട്ഠാപനക്ഖണേ ആണാപകസ്സ പയോഗേ ഥേയ്യചിത്താനം അഭാവാ ആണത്തിക്ഖണേ ഏകാ ഏവ ആപത്തി ഹോതീതി ഏവം ഉപപത്തിയാ പവത്തത്താ യുത്തീതി വുത്താ. ‘‘മൂലട്ഠസ്സ ഥുല്ലച്ചയ’’ന്തി വുത്തത്താ സങ്ഘരക്ഖിതേന പടിഗ്ഗഹിതേപി ബുദ്ധരക്ഖിതധമ്മരക്ഖിതാനം ദുക്കടമേവ, കസ്മാ പനേത്ഥ ആചരിയസ്സ ഥുല്ലച്ചയന്തി ആഹ ‘‘മഹാജനോ ഹീ’’തിആദി. മഹാജനോതി ച ബുദ്ധരക്ഖിതധമ്മരക്ഖിതസങ്ഘരക്ഖിതേ സന്ധായ വുത്തം. മൂലട്ഠസ്സേവ ദുക്കടന്തി ബുദ്ധരക്ഖിതസ്സ ദുക്കടം. ഇദഞ്ച മൂലട്ഠസ്സ ഥുല്ലച്ചയാഭാവദസ്സനത്ഥം പഠമം ആണത്തിക്ഖണേ ദുക്കടം സന്ധായ വുത്തം, ന പന സങ്ഘരക്ഖിതസ്സ പടിഗ്ഗഹണപച്ചയാ പുന ദുക്കടസമ്ഭവം സന്ധായ. ന ഹി സോ ഏകപയോഗേന ദുക്കടദ്വയം ആപജ്ജതി. കേചി പന ‘‘വിസങ്കേതത്താ പാളിയം ‘മൂലട്ഠസ്സാ’തി അവത്വാ ‘പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആപത്തി ദുക്കടസ്സാ’തി സാമഞ്ഞേന വുത്തത്താ ഇദം സങ്ഘരക്ഖിതസ്സ ദുക്കടം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വദന്തി, തം കിഞ്ചാപി അട്ഠകഥായ ന സമേതി, പാളിതോ പന യുത്തം വിയ ദിസ്സതി. ന ഹി തസ്സ പടിഗ്ഗഹണപ്പയോഗേ അനാപത്തി ഹോതീതി. ഇമിനാവ ഹേട്ഠാ ആഗതവാരേസുപി പടിഗ്ഗണ്ഹന്താനം ദുക്കടം വേദിതബ്ബം. ‘‘പണ്ണേ വാ സിലാദീസു വാ ‘ചോരിയം കാതബ്ബ’ന്തി ലിഖിത്വാ ഠപിതേ പാരാജികമേവാ’’തി കേചി വദന്തി, തം പന ‘‘അസുകസ്സ ഗേഹേ ഭണ്ഡ’’ന്തി ഏവം നിയമേത്വാ ലിഖിതേ യുജ്ജതി, ന അനിയമേത്വാ ലിഖിതേതി വീമംസിതബ്ബം. മഗ്ഗാനന്തരഫലസദിസാതി ഇമിനാ യഥാ അരിയപുഗ്ഗലാനം മഗ്ഗാനന്തരേ ഫലേ ഉപ്പന്നേ കിലേസപടിപ്പസ്സദ്ധിപരിയോസാനം ഭാവനാകിച്ചം നിപ്ഫന്നം നാമ ഹോതി, ഏവമേതിസ്സാ അത്ഥസാധകചേതനായ ഉപ്പന്നായ ആണത്തികിച്ചം നിപ്ഫന്നമേവാതി ദസ്സേതി, തേനാഹ ‘‘തസ്മാ അയം ആണത്തിക്ഖണേയേവ പാരാജികോ’’തി, ആണത്തിവചീപയോഗസമുട്ഠാപകചേതനാക്ഖണേയേവ പാരാജികോ ഹോതീതി അത്ഥോ.

ആണത്തികഥാവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

ആപത്തിഭേദവണ്ണനാ

൧൨൨. തത്ഥ തത്ഥാതി ഭൂമട്ഠഥലട്ഠാദീസു. പാളിയം മനുസ്സപരിഗ്ഗഹിതം സന്ധായ ‘‘പരപരിഗ്ഗഹിത’’ന്തി വുത്തം. ആമസതി ഫന്ദാപേതി ഠാനാ ചാവേതീതി ഇമേഹി തീഹി പദേഹി പുബ്ബപയോഗസഹിതം പഞ്ചമം അവഹാരങ്ഗം വുത്തം, ഠാനാ ചാവേതീതി ച ഇദം ഉപലക്ഖണമത്തം. ആണത്തികാദയോ സബ്ബേപി പയോഗാ ധുരനിക്ഖേപോ ച ഇധ സങ്ഗഹേതബ്ബാവാതി ദട്ഠബ്ബം.

൧൨൫. ഠാനാചാവനന്തി ഇദം പാളിഅനുസാരതോ വുത്തം ധുരനിക്ഖേപസ്സാപി സങ്ഗഹേതബ്ബതോ. ഏസ നയോ ഉപരിപി സബ്ബത്ഥ. തത്ഥ ഹി ന ച സകസഞ്ഞീതി ഇമിനാ പരപരിഗ്ഗഹിതതാ വുത്താ, ന ച വിസ്സാസഗ്ഗാഹീ ന ച താവകാലികന്തി ഇമേഹി പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ, തീഹി വാ ഏതേഹി പരപരിഗ്ഗഹിതതാ പരപരിഗ്ഗഹിതസഞ്ഞിതാ ച വുത്താതി വേദിതബ്ബാ. അനജ്ഝാവുത്ഥകന്തി ‘‘മമേദ’’ന്തി പരിഗ്ഗഹവസേന അനജ്ഝാവുത്ഥകം അരഞ്ഞേ ദാരുതിണപണ്ണാദി. ഛഡ്ഡിതന്തി പഠമം പരിഗ്ഗഹേത്വാ പച്ഛാ അനത്ഥികതായ ഛഡ്ഡിതം യം കിഞ്ചി. ഛിന്നമൂലകന്തി നട്ഠം പരിയേസിത്വാ ആലയസങ്ഖാതസ്സ മൂലസ്സ ഛിന്നത്താ ഛിന്നമൂലകം. അസ്സാമികന്തി അനജ്ഝാവുത്ഥകാദീഹി തീഹി ആകാരേഹി ദസ്സിതം അസ്സാമികവത്ഥു. ഉഭയമ്പീതി അസ്സാമികം അത്തനോ സന്തകഞ്ച.

അനാപത്തിഭേദവണ്ണനാ

൧൩൧. തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ നിബ്ബത്താതി തസ്മിംയേവ മതസരീരേ പേതത്തഭാവേന നിബ്ബത്താ. രുക്ഖാദീസു ലഗ്ഗിതസാടകേ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി മനുസ്സേഹി അഗോപിതം സന്ധായ വുത്തം, സചേ പനേതം ദേവാലയചേതിയരുക്ഖാദീസു നിയുത്തേഹി പുരിസേഹി രക്ഖിതഗോപിതം ഹോതി, ഗഹേതും ന വട്ടതി. ഥോകേ ഖായിതേ…പേ… ഗഹേതും വട്ടതീതി ഇദം അദിന്നാദാനാഭാവം സന്ധായ വുത്തം. ജിഘച്ഛിതപാണിനാ ഖാദിയമാനമംസസ്സ അച്ഛിന്ദിത്വാ ഖാദനം നാമ കാരുഞ്ഞഹാനിതോ ലോലഭാവതോ ച അസാരുപ്പമേവ. തേനേവ ഹി അരിയവംസികാ അത്തനോ പത്തേ ഭത്തം ഖാദന്തമ്പി സുനഖാദിം തജ്ജേത്വാ ന വാരേന്തി, തിരച്ഛാനാനം ആമിസദാനേ കുസലം വിയ തേസം ആമിസസ്സ അച്ഛിന്ദനേപി അകുസലമേവാതി ഗഹേതബ്ബം, തേനേവ വക്ഖതി ‘‘പരാനുദ്ദയതായ ച ന ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൪൦).

പകിണ്ണകകഥാവണ്ണനാ

ബഹു ഏകതോ ദാരുആദിഭാരിയസ്സ ഏകസ്സ ഭണ്ഡസ്സ ഉക്ഖിപനകാലേ ‘‘ഗണ്ഹഥ ഉക്ഖിപഥാ’’തി വചീപയോഗേന സദ്ധിം കായപയോഗസബ്ഭാവട്ഠാനം സന്ധായ ‘‘സാഹത്ഥികാണത്തിക’’ന്തി വുത്തം. ‘‘ത്വം ഏതം വത്ഥും ഗണ്ഹ, അഹം അഞ്ഞ’’ന്തി ഏവം പവത്തേ പന അവഹാരേ അത്തനാ ഗഹിതം സാഹത്ഥികമേവ, പരേന ഗാഹാപിതം ആണത്തികമേവ, തേനേവ തദുഭയഗ്ഘേന പഞ്ചമാസേപി പാരാജികം ന ഹോതി, ഏകേകഭണ്ഡഗ്ഘവസേന ഥുല്ലച്ചയാദിമേവ ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി ‘‘സാഹത്ഥികം വാ ആണത്തികസ്സ അങ്ഗം ന ഹോതീ’’തിആദി. ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡം ഭണ്ഡദേയ്യഞ്ച അദാതുകാമതായ ‘‘ദേമി ദമ്മീ’’തി വിക്ഖിപന്തോ തുണ്ഹീഭാവേന വിഹേഠേന്തോപി തേന തേന കായവികാരാദികിരിയായ പരസ്സ ധുരം നിക്ഖിപാപേസീതി ‘‘കിരിയാസമുട്ഠാനഞ്ചാ’’തി വുത്തം.

പദഭാജനീയവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.

വിനീതവത്ഥുവണ്ണനാ

൧൩൫. വിനീതവത്ഥൂസു നിരുത്തിയേവ തംതംഅത്ഥഗ്ഗഹണസ്സ ഉപായതായ പഥോതി നിരുത്തിപഥോ, തേനേവാഹ ‘‘വോഹാരവചനമത്തേ’’തി. യഥാകമ്മം ഗതോതി തതോ പേതത്തഭാവതോ മതഭാവം ദസ്സേതി. അബ്ഭുണ്ഹേതി ആസന്നമരണതായ സരീരസ്സ ഉണ്ഹസമങ്ഗിതം ദസ്സേതി, തേനേവാഹ ‘‘അല്ലസരീരേ’’തി. കുണപഭാവം ഉപഗതമ്പി ഭിന്നമേവ അല്ലഭാവതോ ഭിന്നത്താ. വിസഭാഗസരീരേതി ഇത്ഥിസരീരേ. സീസേ വാതിആദി അധക്ഖകേ ഉബ്ഭജാണുമണ്ഡലേ പദേസേ ചിത്തവികാരപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം, യത്ഥ കത്ഥചി അനാമസന്തേന കതം സുകതമേവ. മതസരീരമ്പി ഹി യേന കേനചി ആകാരേന സഞ്ചിച്ച ഫുസന്തസ്സ അനാമാസദുക്കടമേവാതി വദന്തി, തം യുത്തമേവ. ന ഹി അപാരാജികവത്ഥുകേപി ചിത്താദിഇത്ഥിരൂപേ ഭവന്തം ദുക്കടം പാരാജികവത്ഥുഭൂതേ മതിത്ഥിസരീരേ നിവത്തതി.

കുസസങ്കാമനവത്ഥുകഥാവണ്ണനാ

൧൩൮. ബലസാതി ബലേന. സാടകോ ഭവിസ്സതി, ഗണ്ഹിസ്സാമീതി അനാഗതവചനം പസിബ്ബകഗ്ഗഹണതോ പുരേതരം സമുപ്പന്നപരികപ്പദസ്സനവസേന വുത്തം. ഗഹണക്ഖണേ പന ‘‘സാടകോ ചേ, ഗണ്ഹാമീ’’തി പസിബ്ബകം ഗണ്ഹാതീതി ഏവമേത്ഥ അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ, ന പന ബഹി നീഹരിത്വാ സാടകഭാവം ഞത്വാ ഗഹേസ്സാമീതി, തേനാഹ ‘‘ഉദ്ധാരേയേവ പാരാജിക’’ന്തി. ഇതരഥാ ‘‘ഇദാനി ന ഗണ്ഹാമി, പച്ഛാ അന്ധകാരേ ജാതേ വിജാനനകാലേ വാ ഗണ്ഹിസ്സാമി, ഇദാനി ഓലോകേന്തോ വിയ ഹത്ഥഗതം കരോമീ’’തി ഗണ്ഹന്തസ്സാപി ഗഹണക്ഖണേ അവഹാരോ ഭവേയ്യ, ന ച തം യുത്തം തദാ ഗഹണേ സന്നിട്ഠാനാഭാവാ. സന്നിട്ഠാപകചേതനായ ഏവ ഹി പാണാതിപാതാദിഅകുസലം വിയ. ന ഹി ‘‘പച്ഛാ വധിസ്സാമീ’’തി പാണം ഗണ്ഹന്തസ്സ തദേവ തസ്മിം മതേപി പാണാതിപാതോ ഹോതി വധകചേതനായ പയോഗസ്സ അകതത്താ, ഏവമിധാപി അത്ഥങ്ഗതേ സൂരിയേ അവഹരിസ്സാമീതിആദിനാ കാലപരികപ്പനവസേന ഠാനാ ചാവിതേപി തദാപി അവഹാരോ ന ഹോതി ഓകാസപരികപ്പേ (പാരാ. അട്ഠ. ൧.൧൩൮) വിയ, തസ്മിം പന യഥാപരികപ്പിതട്ഠാനേ കാലേ ആഗതേ ഭണ്ഡം ഭൂമിയം അനിക്ഖിപിത്വാപി ഥേയ്യചിത്തേന ഗച്ഛതോ പദവാരേന അവഹാരോതി ഖായതി. തസ്മാ ഭണ്ഡപരികപ്പോ ഓകാസപരികപ്പോ കാലപരികപ്പോതി തിവിധോപി പരികപ്പോ ഗഹേതബ്ബോ. അട്ഠകഥായം പന ഓകാസപരികപ്പേ സമോധാനേത്വാ കാലപരികപ്പോ വിസും ന വുത്തോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. പദവാരേന കാരേതബ്ബോതി ഭൂമിയം അനിക്ഖിപിത്വാ വീമംസിതത്താ വുത്തം. പരിയുട്ഠിതോതി അനുബദ്ധോ.

പരികപ്പോ ദിസ്സതീതി ഗഹണക്ഖണേ പരികപ്പോ ദിസ്സതി, ന തദാ തേസം മതേന അവഹാരോതി ദസ്സേതി. ദിസ്വാ ഹടത്താ പരികപ്പാവഹാരോ ന ദിസ്സതീതി പച്ഛാ പന ബഹി വീമംസിത്വാ സാടകഭാവം ഞത്വാ തതോ പച്ഛാ ഥേയ്യചിത്തേന ഹടത്താ പുബ്ബേ കതസ്സ പരികപ്പസ്സ അവഹാരാനങ്ഗത്താ ‘‘സുത്ത’’ന്തി ഞത്വാ ഹരണേ വിയ ഥേയ്യാവഹാരോ ഏവ സിയാ. തസ്മാ പരികപ്പാവഹാരോ ന ദിസ്സതി. സാടകോ ചേ ഭവിസ്സതീതിആദികസ്സ പരികപ്പസ്സ തദാ അവിജ്ജമാനത്താ കേവലം അവഹാരോ ഏവ, ന പരികപ്പാവഹാരോതി അധിപ്പായോ, തേന ഭണ്ഡപരികപ്പാവഹാരസ്സ ‘‘സാടകോ ചേ ഭവിസ്സതി, ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഏവം ഭണ്ഡസന്നിട്ഠാനാഭാവക്ഖണേയേവ പവത്തിം ദസ്സേതി, തേനാഹ ‘‘യം പരികപ്പിതം, തം അദിട്ഠം പരികപ്പിതഭാവേ ഠിതംയേവ ഉദ്ധരന്തസ്സ അവഹാരോ’’തി. യദി ഏവം കസ്മാ ഓകാസപഅപ്പാവഹാരോ ഭണ്ഡം ദിസ്വാ അവഹരന്തസ്സ പരികപ്പാവഹാരോ സിയാതി? നായം ദോസോ അഭണ്ഡവിസയത്താ തസ്സ പരികപ്പസ്സ, പുബ്ബേവ ദിസ്വാ ഞാതഭണ്ഡസ്സേവ ഹി ഓകാസപരികപ്പോ വുത്തോ. തം മഞ്ഞമാനോ തം അവഹരീതി ഇദം സുത്തം കിഞ്ചാപി ‘‘തഞ്ഞേവേത’’ന്തി നിയമേത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സ വസേന വുത്തം, തഥാപി ‘‘തഞ്ചേ ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഏവം പവത്തേ ഇമസ്മിം പരികപ്പേപി ‘‘ഗണ്ഹിസ്സാമീ’’തി ഗഹണേ നിയമസബ്ഭാവാ അവഹാരത്ഥസാധകം ഹോതീതി ഉദ്ധടം, തേനേവ ‘‘സമേതീ’’തി വുത്തം.

കേചീതി മഹാഅട്ഠകഥായമേവ ഏകച്ചേ ആചരിയാ. മഹാപച്ചരിയം പനാതിആദിനാപി കേചിവാദോ ഗാരയ്ഹോ, മഹാഅട്ഠകഥാവാദോവ യുത്തതരോതി ദസ്സേതി.

അലങ്കാരഭണ്ഡന്തി അങ്ഗുലിമുദ്ദികാദി. കുസം പാതേത്വാതി വിലീവമയം വാ താലപണ്ണാദിമയം വാ കതസഞ്ഞാണം പാതേത്വാ. പരകോട്ഠാസതോ കുസേ ഉദ്ധടേപി ന താവ കുസസ്സ പരിവത്തനം ജാതന്തി വുത്തം ‘‘ഉദ്ധാരേ രക്ഖതീ’’തി. ഹത്ഥതോ മുത്തമത്തേ പാരാജികന്തി ഇമിനാ ഠാനാചാവനം ധുരനിക്ഖേപഞ്ച വിനാ കുസസങ്കാമനം നാമ വിസും ഏകോയം അവഹാരോതി ദസ്സേതി. സബ്ബേപി ഹി അവഹാരാ സാഹത്ഥികാണത്തികാധിപ്പായയോഗേഹി നിപ്ഫാദിയമാനാ അത്ഥതോ ഠാനാചാവനധുരനിക്ഖേപകുസസങ്കാമനേസു തീസു സമോസരന്തീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇതരോ തസ്സ ഭാഗം ഉദ്ധരതി, ഉദ്ധാരേ പാരാജികന്തി പുരിമസ്സ അത്തനോ കോട്ഠാസേ ആലയസ്സ അവിഗതത്താ വുത്തം, ആലയേ പന സബ്ബഥാ അസതി അവഹാരോ ന ഹോതി, തേനാഹ ‘‘വിചിനിതാവസേസം ഗണ്ഹന്തസ്സാപി അവഹാരോ നത്ഥേവാ’’തി.

നായം മമാതി ജാനന്തോപീതി ഏത്ഥ പി-സദ്ദേന തത്ഥ വേമതികോപി ഹുത്വാ ഥേയ്യചിത്തേന ഗണ്ഹന്തോപി സങ്ഗയ്ഹതി. സിവേയ്യകന്തി സിവിരട്ഠേ ജാതം.

൧൪൦-൧. കപ്പിയം കാരാപേത്വാതി പചാപേത്വാ. തസ്മിം പാചിത്തിയന്തി അദിന്നാദാനഭാവേന സഹപയോഗസ്സാപി അഭാവാ ദുക്കടം ന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ആണത്തേഹീതി സമ്മതേന ആണത്തേഹി. ആണത്തേനാതി സാമികേഹി ആണത്തേന. ഭണ്ഡദേയ്യന്തി സമ്മതാദീഹി ദിന്നത്താ ന പരാജികം ജാതം, അസന്തം പുഗ്ഗലം വത്വാ ഗഹിതത്താ പന ഭണ്ഡദേയ്യം വുത്തം. അഞ്ഞേന ദിയ്യമാനന്തി സമ്മതാദീഹി ചതൂഹി അഞ്ഞേന ദിയ്യമാനം. ഗണ്ഹന്തോതി ‘‘അപരസ്സ ഭാഗം ദേഹീ’’തി വത്വാ ഗണ്ഹന്തോ. അപരസ്സാതി അസന്തം പുഗ്ഗലം അദസ്സേത്വാ പന ‘‘അപരം ഭാഗം ദേഹീ’’തി വാ കൂടവസ്സാനി ഗണേത്വാ വാ ഗണ്ഹതോ ഗിഹിസന്തകേ സാമിനാ ച ‘‘ഇമസ്സ ദേഹീ’’തി ഏവം ആണത്തേന ച ദിന്നേ ഭണ്ഡദേയ്യമ്പി ന ഹോതി, സങ്ഘസന്തകേ പന ഹോതീതി ഇമം വിസേസം ദസ്സേതും അസമ്മതേന വാ അനാണത്തേന വാതിആദി പുന വുത്തം. ഇതരേഹി ദിയ്യമാനന്തി സമ്മതേന ആണത്തേന വാ ദിയ്യമാനം. ഏവം ഗണ്ഹതോതി ‘‘അപരമ്പി ഭാഗം ദേഹീ’’തി വത്വാ കൂടവസ്സാനി ഗണേത്വാ വാ ഗണ്ഹതോ. സാമികേന പനാതി ഏത്ഥ പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതകോ, തേന ‘‘അപരമ്പി ഭാഗം ദേഹീ’’തി വാ കൂടവസ്സാനി ഗണേത്വാ വാ ഗണ്ഹന്തേ സാമികേന സയം ദേന്തേ വാ ദാപേന്തേ വാ വിസേസോ അത്ഥീതി വുത്തം ഹോതി. സുദിന്നന്തി ഭണ്ഡദേയ്യം ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഹേട്ഠാ പന സാമികേന തേന ആണത്തേന വാ ദിയ്യമാനം ഗിഹിസന്തകം ‘‘അപരസ്സ ഭാഗം ദേഹീ’’തി വത്വാ ഗണ്ഹതോ അപരസ്സ അഭാവതോ സാമിസന്തകമേവ ഹോതീതി ഭണ്ഡദേയ്യം ജാതം, ഇധ പന തേഹിയേവ ദിയ്യമാനം ‘‘അപരമ്പി ഭാഗം ദേഹീ’’തി വത്വാ വാ കൂടവസ്സാനി ഗണേത്വാ വാ ഗണ്ഹതോ ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തത്താ അഞ്ഞാതകവിഞ്ഞത്തിമത്തം ഠപേത്വാ ഭണ്ഡദേയ്യം ന ഹോതീതി സുദിന്നമേവാതി വുത്തം. അസ്സാമികേന പന ആണത്തേന ദിന്നം ഭണ്ഡം ഗണ്ഹതോ ഭണ്ഡദേയ്യമേവാതി വദന്തി, പത്തചതുക്കേ വിയ അവഹാരതാവേത്ഥ യുത്താ, സങ്ഘസന്തകേ പന ‘‘ദേഹീ’’തി വുത്തേപി സാമികസ്സ കസ്സചി അഭാവാ സമ്മതേന ദിന്നേപി ഭണ്ഡദേയ്യം വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം.

൧൪൬-൯. ആഹരാപേന്തേസു ഭണ്ഡദേയ്യന്തി ‘‘ഗഹിതേ അത്തമനോ ഹോതീ’’തി വചനതോ അനത്തമനസ്സ സന്തകം ഗഹിതമ്പി പുന ദാതബ്ബമേവാതി വുത്തം. ‘‘സമ്മുഖീഭൂതേഹി ഭാജേതബ്ബ’’ന്തി വചനതോ ഭാജനീയഭണ്ഡം ഉപചാരസീമട്ഠാനമേവ പാപുണാതീതി ആഹ ‘‘അന്തോഉപചാരസീമായം ഠിതസ്സേവ ഗഹേതും വട്ടതീ’’തി. ഭണ്ഡദേയ്യന്തി ഉഭിന്നം സാലയഭാവേപി ചോരസ്സ അദത്വാ സാമികസ്സേവ ദാതബ്ബം ചോരേനാപി സാമികസ്സേവ ദാതബ്ബതോ. ഏസേവ നയോതി പംസുകൂലസഞ്ഞായ ഗഹിതേ ഭണ്ഡദേയ്യം, ഥേയ്യചിത്തേന പാരാജികന്തി അത്ഥോ.

വുട്ഠഹന്തേസൂതി ഗാമം ഛഡ്ഡേത്വാ പലായന്തേസു. അവിസേസേനാതി സഉസ്സാഹതാദിവിസേസം അപരാമസിത്വാ സാമഞ്ഞതോ. സഉസ്സാഹമത്തമേവ ആപത്തിഭാവസ്സ പമാണം സാമികാനം പരിച്ഛിന്നഭാവതോ. തതോതി ഗണസന്തകാദിതോ. കുലസങ്ഗഹണത്ഥായ ദേതീതി പംസുകൂലവിസ്സാസികാദിസഞ്ഞായ ഗഹേത്വാ ദേതി, തദാ കുലസങ്ഗഹപച്ചയാ ച ദുക്കടം ഭണ്ഡദേയ്യഞ്ച, ഥേയ്യചിത്തേ പന സതി കുലസങ്ഗഹണത്ഥായ ഗണ്ഹതോപി പാരാജികമേവ. ഊനപഞ്ചമാസകാദീസു കുലദൂസകദുക്കടേന സദ്ധിം ഥുല്ലച്ചയദുക്കടാനി. സേനാസനത്ഥായ നിയമിതന്തി ഇദം ഇസ്സരവതായ ദദതോ ഥുല്ലച്ചയദസ്സനത്ഥം വുത്തം. ഇതരപച്ചയത്ഥായ ദിന്നമ്പി അഥേയ്യചിത്തേന ഇസ്സരവതായ കുലസങ്ഗഹണത്ഥായ വാ ഞാതകാദീനം വാ ദദതോ ദുക്കടം ഭണ്ഡദേയ്യഞ്ച ഹോതേവ. ഇസ്സരവതായാതി ‘‘മയി ദേന്തേ കോ നിവാരേസ്സതി, അഹമേവേത്ഥ പമാണ’’ന്തി ഏവം അത്തനോ ഇസ്സരിയഭാവേന. ഥുല്ലച്ചയന്തി കുലസങ്ഗഹണത്ഥായ വാ അഞ്ഞഥാ വാ കാരണേന ദദതോ സേനാസനത്ഥായ നിയമിതസ്സ ഗരുഭണ്ഡതായ ഥുല്ലച്ചയം ഭണ്ഡദേയ്യഞ്ച. ഗീവാതി ഏത്ഥ സേനാസനത്ഥായ നിയമിതേ ഥുല്ലച്ചയേന സദ്ധിം ഗീവാ, ഇതരസ്മിം ദുക്കടേന സദ്ധിന്തി വേദിതബ്ബം. സുഖാദിതമേവാതി അന്തോഉപചാരസീമായം ഠത്വാ ഭാജേത്വാ അത്തനോ സന്തകം കത്വാ ഖാദിതത്താ വുത്തം. സങ്ഘികഞ്ഹി വിഹാരപടിബദ്ധം വേഭങ്ഗിയം ബഹിഉപചാരസീമട്ഠം ഭണ്ഡം അന്തോഉപചാരട്ഠേഹി ഭിക്ഖൂഹി ഏവ ഭാജേതബ്ബം, ന ബഹി ഠിതേഹി ഉപചാരസീമായ ഭാജേതബ്ബന്തി.

൧൫൦. ‘‘വുത്തോ വജ്ജേമീ’’തി വുത്തഭിക്ഖുസ്മിം ‘‘വുത്തോ വജ്ജേഹീ’’തി വുത്തസ്സ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജനകപാരാജികാദിദോസാരോപനതോ, ഗഹട്ഠാനം വാ ‘‘ഭദന്താ അപരിച്ഛേദം കത്വാ വദന്തീ’’തി ഏവം ദോസാരോപനതോ.

൧൫൩-൫. ഛാതജ്ഝത്തന്തി തേന ഛാതേന ജിഘച്ഛായ ഉദരഗ്ഗിനാ ഝത്തം, ദഡ്ഢം പീളിതന്തി അത്ഥോ. ധനുകന്തി ഖുദ്ദകധനുസണ്ഠാനം ലഗ്ഗനകദണ്ഡം. മദ്ദന്തോ ഗച്ഛതി, ഭണ്ഡദേയ്യന്തി ഏത്ഥ ഏകസൂകരഗ്ഘനകഭണ്ഡം ദാതബ്ബം ഏകസ്മിം ബന്ധേ അഞ്ഞേസം തത്ഥ അബജ്ഝനതോ. അദൂഹലന്തി യന്തപാസാണോ, യേന അജ്ഝോത്ഥടത്താ മിഗാ പലായിതും ന സക്കോന്തി. പച്ഛാ ഗച്ഛതീതി തേന കതപയോഗേന അഗന്ത്വാ പച്ഛാ സയമേവ ഗച്ഛതി, ഹേട്ഠാ വുത്തേസുപി ഈദിസേസു ഠാനേസു ഏസേവ നയോ. രക്ഖം യാചിത്വാതി രാജപുരിസാനം സന്തികം ഗന്ത്വാ അനുദ്ദിസ്സ രക്ഖം യാചിത്വാ. കുമീനമുഖന്തി കുമീനസ്സ അന്തോ മച്ഛാനം പവിസനമുഖം.

൧൫൬. ഥേരാനന്തി ആഗന്തുകത്ഥേരാനം. തേസമ്പീതി ആവാസികഭിക്ഖൂനമ്പി. പരിഭോഗത്ഥായാതി സങ്ഘികേ കത്തബ്ബവിധിം കത്വാ പരിഭുഞ്ജനത്ഥായ. ഗഹണേതി പാഠസേസോ ദട്ഠബ്ബോ. യത്ഥാതി യസ്മിം ആവാസേ. അഞ്ഞേസന്തി അഞ്ഞേസം ആഗന്തുകാനം. തേസുപി ആഗന്തുകാ അനിസ്സരാതി സേനാസനേ നിരന്തരം വസന്താനം ചീവരത്ഥായ ദായകേഹി ഭിക്ഖൂഹി വാ നിയമേത്വാ ദിന്നത്താ ഭാജേത്വാ ഖാദിതും അനിസ്സരാ, ആഗന്തുകേഹിപി ഇച്ഛന്തേഹി തസ്മിം വിഹാരേ വസ്സാനാദീസു പവിസിത്വാ ചീവരത്ഥായ ഗഹേതബ്ബം. തേസം കതികായ ഠാതബ്ബന്തി സബ്ബാനി ഫലാഫലാനി അഭാജേത്വാ ‘‘ഏത്തകേസു രുക്ഖേസു ഫലാനി ഭാജേത്വാ പരിഭുഞ്ജിസ്സാമ, അഞ്ഞേസു ഫലാഫലേഹി സേനാസനാനി പടിജഗ്ഗിസ്സാമാ’’തി വാ, ‘‘പിണ്ഡപാതാദിപച്ചയം സമ്പാദേസ്സാമാ’’തി വാ, ‘‘കിഞ്ചിപി അഭാജേത്വാ ചതുപച്ചയത്ഥായേവ ഉപനേമാ’’തി വാ ഏവം സമ്മാ ഉപനേന്താനം ആവാസികാനം കതികായ ആഗന്തുകേഹി ഠാതബ്ബം. മഹാഅട്ഠകഥായം ‘‘അനിസ്സരാ’’തി വചനേന ദീപിതോ ഏവ അത്ഥോ, മഹാപച്ചരിയം ചതുന്നം പച്ചയാനന്തിആദിനാ വിത്ഥാരേത്വാ ദസ്സിതോ. പരിഭോഗവസേനേവാതി ഏത്ഥ ഏവ-സദ്ദോ അട്ഠാനപ്പയുത്തോ, പരിഭോഗവസേന തമേവ ഭാജേത്വാതി യോജേതബ്ബം. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം വിഹാരേ, രട്ഠേ വാ.

സേനാസനപച്ചയന്തി സേനാസനഞ്ച തദത്ഥായ നിയമേത്വാ ഠപിതഞ്ച. ഏകം വാ ദ്വേ വാ വരസേനാസനാനി ഠപേത്വാതി വുത്തമേവത്ഥം പുന ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും ‘‘മൂലവത്ഥുച്ഛേദം പന കത്വാ ന ഉപനേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, സേനാസനസങ്ഖാതവത്ഥുനോ മൂലച്ഛേദം കത്വാ സബ്ബാനി സേനാസനാനി ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാനീതി അത്ഥോ. കേചി പനേത്ഥ ‘‘ഏകം വാ ദ്വേ വാ വരസേനാസനാനി ഠപേത്വാ ലാമകതോ പട്ഠായ വിസ്സജ്ജേന്തേഹിപി സേനാസനഭൂമിയോ ന വിസ്സജ്ജേതബ്ബാതി അയമത്ഥോ വുത്തോ’’തി വദന്തി, തമ്പി യുത്തമേവ ഇമസ്സാപി അത്ഥസ്സ അവസ്സം വത്തബ്ബതോ, ഇതരഥാ കേചി സഹ വത്ഥുനാപി വിസ്സജ്ജേതബ്ബം മഞ്ഞേയ്യും.

പണ്ണം ആരോപേത്വാതി ‘‘ഏത്തകേ രുക്ഖേ രക്ഖിത്വാ തതോ ഏത്തകം ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി പണ്ണം ആരോപേത്വാ. നിമിത്തസഞ്ഞം കത്വാതി സങ്കേതം കത്വാ. ദാരകാതി തേസം പുത്തനത്താദയോ യേ കേചി ഗോപേന്തി, തേ സബ്ബേപി ഇധ ‘‘ദാരകാ’’തി വുത്താ. തതോതി യഥാവുത്തദാരുസമ്ഭാരതോ. ആപുച്ഛിത്വാതി കാരകസങ്ഘം ആപുച്ഛിത്വാ. തം സബ്ബമ്പി ആഹരിത്വാതി അനാപുച്ഛിത്വാപി താവകാലികം ആഹരിത്വാ. അയമേവ ഭിക്ഖു ഇസ്സരോതിആദിതോ പട്ഠായ അത്തനോ സന്തകേഹി ദാരുസമ്ഭാരാദീഹി ച കാരാപിതത്താ പടിജഗ്ഗിതത്താ ച സങ്ഘികസേനാസനേ ഭാഗിതായ ച അയമേവ ഇസ്സരോ, ന ച സോ തതോ വുട്ഠാപേതബ്ബോതി വുത്തം ഹോതി. ഉദകപൂജന്തി ചേതിയങ്ഗണേ സിഞ്ചനാദിപൂജം. വത്തസീസേനാതി കേവലം സദ്ധായ, ന വേതനാദിഅത്ഥായ. സവത്ഥുകന്തി സഹ ഭൂമിയാ. കുട്ടന്തി ഗേഹഭിത്തിം. പാകാരന്തി പരിക്ഖേപപാകാരം. തതോതി ഛഡ്ഡിതവിഹാരതോ. തതോ ആഹരിത്വാ സേനാസനം കതം ഹോതീതി സാമന്തഗാമവാസീഹി ഭിക്ഖൂഹി ഛഡ്ഡിതവിഹാരതോ ദാരുസമ്ഭാരാദിം ആഹരിത്വാ സേനാസനം കതം ഹോതി.

൧൫൭. ‘‘പുഗ്ഗലികപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജതീ’’തി വുത്തമത്ഥംയേവ പാകടം കാതും ‘‘ആഗതാഗതാനം വുഡ്ഢതരാനം ന ദേതീ’’തി വുത്തം. ചതുഭാഗഉദകസമ്ഭിന്നേതി ചതുത്ഥഭാഗേന സമ്ഭിന്നേ. പാളിയം ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, പാരാജികസ്സാ’’തി (പാരാ. ൧൫൭) സാമികേഹി ഥുല്ലനന്ദം ഉദ്ദിസ്സ ഏതിസ്സാ ഹത്ഥേ ദിന്നത്താ, അഥേയ്യചിത്തേന പരിഭുഞ്ജിതത്താ ച വുത്തം. ഥേയ്യചിത്തേന പരിഭുത്തേപി ചസ്സാ ഭണ്ഡദേയ്യമേവ ഉപനിക്ഖിത്തഭണ്ഡട്ഠാനിയത്താ. ഓദനഭാജനീയവത്ഥുസ്മിന്തി ‘‘അപരസ്സ ഭാഗം ദേഹീ’’തി ആഗതവത്ഥുസ്മിം (പാരാ. ൧൪൧).

൧൫൯. തസ്സ കുലസ്സ അനുകമ്പായ പസാദാനുരക്ഖണത്ഥായാതിആദിനാ കുലസങ്ഗഹത്ഥം നാകാസീതി ദസ്സേതി. ‘‘യാവ ദാരകാ പാസാദം ആരോഹന്തി, താവ പാസാദോ തേസം സന്തികേ ഹോതൂ’’തി പുബ്ബേ കാലപരിച്ഛേദം കത്വാ അധിട്ഠിതത്താ ഏവ യഥാകാലപരിച്ഛേദമേവ തത്ഥ തിട്ഠതി, തതോ പരം പാസാദോ സയമേവ യഥാഠാനം ഗച്ഛതി, തഥാഗമനഞ്ച ഇദ്ധിവിസ്സജ്ജനേന സഞ്ജാതം വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഥേരോ ഇദ്ധിം പടിസംഹരീ’’തി. യസ്മാ ഏവം ഇദ്ധിവിധഞാണേന കരോന്തസ്സ കായവചീപയോഗാ ന സന്തി ഥേയ്യചിത്തഞ്ച നത്ഥി പാസാദസ്സേവ വിചാരിതത്താ, തസ്മാ ‘‘ഏത്ഥ അവഹാരോ നത്ഥീ’’തി ഥേരോ ഏവമകാസീതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ദാരകേസു അനുകമ്പായ ആനയനത്ഥമേവ പാസാദേ ഉപനീതേ പാസേ ബദ്ധസൂകരാദീനം ആമിസം ദസ്സേത്വാ ഠാനാചാവനം വിയ കരമരാനീതേസു ദാരകേസു പാസാദം ആരുള്ഹേസുപി പുന പടിസംഹരണേ ച ഇധ അവഹാരോ നത്ഥി കാരുഞ്ഞാധിപ്പായത്താ, ഭണ്ഡദേയ്യമ്പി ന ഹോതി കായവചീപയോഗാഭാവാ. കായവചീപയോഗേ സതിയേവ ഹി ആപത്തി ഭണ്ഡദേയ്യം വാ ഹോതി, തേനേവ ഭഗവാ ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, അഥേയ്യചിത്തസ്സാ’’തിആദിം അവത്വാ ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിമസ്സ ഇദ്ധിവിസയേ’’തി (പാരാ. ൧൫൯) ഏത്തകമേവ അവോച. ഇദ്ധിവിസയേതി ചേത്ഥ പരഭണ്ഡാദായകകായവചീപയോഗാസമുട്ഠാപകസ്സ കേവലം മനോദ്വാരികസ്സ അഥേയ്യചിത്തഭൂതസ്സ ഇദ്ധിചിത്തസ്സ വിസയേ ആപത്തി നാമ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ ഗഹേതബ്ബോ. കിം പന പടിക്ഖിത്തം ഇദ്ധിപാടിഹാരിയം കാതും വട്ടതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘ഈദിസായ അധിട്ഠാനിദ്ധിയാ അനാപത്തീ’’തി. ‘‘അനാപത്തി, ഭിക്ഖവേ, ഇദ്ധിമസ്സ ഇദ്ധിവിസയേ’’തി ഹി ഇമിനായേവ സുത്തേന അധിട്ഠാനിദ്ധിയാ അപ്പടിക്ഖിത്തഭാവോ സിജ്ഝതി. അത്തനോ പകതിവണ്ണം അവിജഹിത്വാ ബഹിദ്ധാ ഹത്ഥിആദിദസ്സനം, ‘‘ഏകോപി ഹുത്വാ ബഹുധാ ഹോതീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൩൮, ൨൩൯; മ. നി. ൧.൧൪൭; പടി. മ. ൧.൧൦൨) ആഗതഞ്ച അധിട്ഠാനവസേന നിപ്ഫന്നത്താ അധിട്ഠാനിദ്ധി നാമ, ‘‘സോ പകതിവണ്ണം വിജഹിത്വാ കുമാരകവണ്ണം വാ ദസ്സേതി, നാഗവണ്ണം…പേ… വിവിധമ്പി സേനാബ്യൂഹം ദസ്സേതീ’’തി (പടി. മ. ൩.൧൩) ഏവം ആഗതാ ഇദ്ധി പകതിവണ്ണവിജഹനവികാരവസേന പവത്തത്താ വികുബ്ബനിദ്ധി നാമ. അത്തനോ പന പകതിരൂപം യഥാസഭാവേന ഠപേത്വാവ ബഹി ഹത്ഥിആദിദസ്സനം വികുബ്ബനിദ്ധി നാമ ന ഹോതി, അത്തനോ രൂപമേവ ഹത്ഥിആദിരൂപേന നിമ്മാനം വികുബ്ബനിദ്ധീതി വേദിതബ്ബം.

പരാജിതകിലേസേനാതി വിജിതകിലേസേന, നിക്കിലേസേനാതി അത്ഥോ. ഇധാതി ഇമസ്മിം സാസനേ, തേന ദുതിയപാരാജികസിക്ഖാപദേന സമം അഞ്ഞം അനേകനയവോകിണ്ണം ഗമ്ഭീരത്ഥവിനിച്ഛയം കിഞ്ചി സിക്ഖാപദം ന വിജ്ജതീതി യോജനാ. തത്ഥ അത്ഥോ നാമ പാളിഅത്ഥോ, വിനിച്ഛയോ പാളിമുത്തകവിനിച്ഛയോ, തേ ഗമ്ഭീരാ യസ്മിം, തം ഗമ്ഭീരത്ഥവിനിച്ഛയം. വത്ഥുമ്ഹി ഓതിണ്ണേതി ചോദനാവസേന വാ അത്തനാവ അത്തനോ വീതിക്കമാരോചനവസേന വാ സങ്ഘമജ്ഝേ അദിന്നാദാനവത്ഥുസ്മിം ഓതിണ്ണേ. ഏത്ഥാതി ഓതിണ്ണവത്ഥുമ്ഹി. വിനിച്ഛയോതി ആപത്താനാപത്തിനിയമനം. കപ്പിയേപി ച വത്ഥുസ്മിന്തി അത്തനാ ഗഹേതും യുത്തേ മാതാപിതാദീനം സന്തകേപി.

ഇതി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വിമതിവിനോദനിയം

ദുതിയപാരാജികവണ്ണനാനയോ നിട്ഠിതോ.