൩. തതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ

൬൮൭. ഭദ്ദാകാപിലാനീ മഹാകസ്സപസ്സ പുരാണദുതിയാ കിര. ഞാതീനം കുലം യസ്മിം ഗാമകേ, തദേതം ഗാമകം ഞാതികുലം, കുലസന്നിഹിതം ഗാമകം അഗമാസീതി അത്ഥോ. ‘‘അജം ഗാമം നേതീ’’തിആദീസു വിയ വാ ദ്വികമ്മികം കത്വാ ഗാമകം അഗമാസി ഞാതികുലം അഗമാസീതിപി യുജ്ജതി.

൬൯൨. ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കാമേന്തിയാ’’തി വചനേനപി ഏവം വേദിതബ്ബം – വികാലഗാമപ്പവേസനേ ദ്വിന്നം ലേഡ്ഡുപാതാനംയേവ വസേന ഉപചാരോ പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബോ, ഇതരഥാ യഥാ ഏത്ഥ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനം പരിക്ഖേപം വിയ കത്വാ ‘‘അതിക്കാമേന്തിയാ’’തി വുത്തം, ഏവം തത്ഥാപി ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സാ’’തി വദേയ്യ. യസ്മാ പന തത്ഥ പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനതോ ഉത്തരി ഏകോ ലേഡ്ഡുപാതോ ഉപചാരോതി അധിപ്പേതോ, തസ്മാ തദത്ഥദീപനത്ഥം ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാ’’തി വുത്തം. യം പന അന്ധകട്ഠകഥായം ‘‘പരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനംയേവ ‘ഉപചാര’ന്തി സല്ലക്ഖേത്വാ പരിക്ഖേപപരിക്ഖേപാരഹട്ഠാനാനം നിന്നാനാകാരണദീപനത്ഥം ‘ഉപചാരം ഓക്കമന്തസ്സാ’തി വുത്തം പാളിവിസേസമസല്ലക്ഖേത്വാവ അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സ ഇധ ഉപചാരോ പരിക്ഖേപോ യഥാ ഭവേയ്യ, തം ഉപചാരം പഠമം പാദം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി ദുക്കടസ്സ. ദുതിയം പാദം അതിക്കമന്തസ്സ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വുത്തം, തം ന ഗഹേതബ്ബമേവ പാളിയാ വിസേസസബ്ഭാവതോതി. ‘‘അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഗാമസ്സ ഉപചാരം ഓക്കമന്തിയാതിപി ഏകച്ചേസു ദിസ്സതി, തം ന ഗഹേതബ്ബന്തി അപരേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘പാളിവിസേസമസല്ലക്ഖേത്വാ’’തി ദുവുത്തം, കസ്മാ? വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദേപി കത്ഥചി ‘‘ഉപചാരം അതിക്കമന്തസ്സാ’’തി പാഠോ ദിസ്സതീതി, സോ അന്ധകട്ഠകഥാപാഠതോ ഗഹിതോതി ആചരിയോ. അപരിക്ഖിത്തസ്സ ഉപചാരോക്കമനമേവ പാഠോ യുജ്ജതി, ന അതിക്കമനം. കസ്മാ? ബഹൂസു ഠാനേസു പാളിയാ അട്ഠകഥാഹി വിരുജ്ഝനതോ, ഇമസ്മിം വാപി സിക്ഖാപദേ വിരുജ്ഝതി. കഥം? ഗണമ്ഹാ ഓഹീയമാനായ അരഞ്ഞേ ആപത്തി ഹോതി, ന ഗാമേ. അഥ ച പന നിദസ്സനമ്പി ‘‘സിക്ഖാപദാ ബുദ്ധവരേനാ’’തി (പരി. ൪൭൯) ഗാഥാ ദസ്സിതാ, തസ്മാ ഉപചാരോക്കമനപരിയാപന്നനദിം അതിക്കാമേന്തിയാ ഹോതി. കിഞ്ച ഭിയ്യോ ‘‘ഗച്ഛന്തസ്സ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ, ഠിതസ്സ ചാപി തത്തകാതിആദീനം (പരി. ൪൭൫) പരിവാരഗാഥാനം അട്ഠകഥാഹി ഉപചാരോക്കമനമേവ പാഠോതി നിട്ഠം ഗന്തബ്ബ’’ന്തി ച വുത്തം, സുട്ഠു സല്ലക്ഖേത്വാ കഥേതബ്ബം.

‘‘പദസാ ഗമനമേവ ഹി ഇധാധിപ്പേതം, തേനേവ പഠമം പാദം അതിക്കാമേന്തിയാതിആദിമാഹാ’’തി ഏത്ഥ വികാലഗാമപ്പവേസനസിക്ഖാപദാദീസു തദഭാവാ യാനേന വാ ഇദ്ധിയാ വാ പവിസതോ, അദ്ധാനം ഗച്ഛതോ ച ആപത്തീതി ദീപേതി. തത്ഥ അസാരുപ്പത്താ ആപത്തിമോക്ഖോ നത്ഥീതി ഏകേ, വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബം. ഭിക്ഖുനീവിഹാരഭൂമി ‘‘ഗാമന്തര’’ന്തി ന വുച്ചതി ഗാമന്തരപരിയാപന്നായപി കപ്പിയഭൂമിത്താ. ‘‘പരതോ ‘സചേ ഭിക്ഖുനീസു മഹാബോധിയങ്ഗണം പവിസന്തീസു ഏകാ ബഹി തിട്ഠതി, തസ്സാ ആപത്തീ’തിആദിവചനതോ ഭിക്ഖുവിഹാരോ ന കപ്പിയഭൂമീതി സിദ്ധം, തസ്മാ കഞ്ചിനഗരേ ഖന്ധധമ്മവിഹാരോ വിയ, കാവീരപട്ടനേ സാരീധമ്മവിഹാരോ വിയ ച അഞ്ഞോപി സോ വിഹാരോ, തസ്മാ സീമബദ്ധസുഖത്ഥം ഗാമന്തരഭാവേ നിരന്തരാ അധിട്ഠാനത്ഥം പവിസന്തിയാ, നിക്ഖമന്തിയാപി ഗാമന്തരാപത്തി ഹോതീതി അപരേ’’തി വുത്തം. ചതുഗാമസാധാരണത്താതി ഏത്ഥ ഏവംവിധേ വിഹാരേ സീമം ബന്ധന്തേഹി ചത്താരോപി തേ ഗാമാ സോധേതബ്ബാതി വേദിതബ്ബാ. സംവിദഹിത്വാ ഭിക്ഖുനിയാ വാ മാതുഗാമേന വാ ഥേയ്യസത്ഥേന വാ സദ്ധിം തം വിഹാരം ഓക്കമന്തിയാ ചതസ്സോ ആപത്തിയോ ഏകതോവ ഹോന്തി. ‘‘ഗാമന്തരേ ഗാമന്തരേ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി വുത്താതി ഏകേ.

ദുതിയപാദുദ്ധാരേ സങ്ഘാദിസേസോതി ഏത്ഥ സചേ ദുതിയോ പാദുദ്ധാരോ കപ്പിയഭൂമിയം ഹോതി, ന സങ്ഘാദിസേസോ, അകപ്പിയഭൂമിയം ഏവ സങ്ഘാദിസേസോ. ‘‘ഉഭയതീരേസു വിചരന്തി, വട്ടതീതി ദസ്സനൂപചാരസ്സേത്ഥ സമ്ഭവാ’’തി ലിഖിതം, തം യുത്തം. സവനൂപചാരോ ഹേത്ഥ നദീപാരേ, ഗാമന്തരേ വാ അപ്പമാണന്തി. അന്ധകട്ഠകഥായം പന ‘‘പരതീരതോ നദിം ഓതരിത്വാ ദസ്സനൂപചാരതോ ദാരൂനി, പണ്ണാനിവാ മഗ്ഗിത്വാ ആനേതി, അനാപത്തി. തിചീവരാനി പരതീരേ ഓതാപേതി, അനാപത്തീ’’തി വുത്തം. ‘‘ഓരിമതീരമേവ ആഗച്ഛതി, ആപത്തീ’’തി അതിക്കമിതുകാമതായ പവിട്ഠത്താ വുത്തം. ‘‘ന്ഹായനാദികിച്ചേന പവിട്ഠാനം കത്ഥേവാലയസമ്ഭവാ വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ഗാമന്തരേ പമാണന്തി അട്ഠകഥായം പരതീരതോ നദിം ഓതരിത്വാ ദസ്സനൂപചാരതോ ദാരൂനി പണ്ണാനി സകഗാമതോ ഥോകമ്പി തരണവാരേന ന വട്ടതി കിര നിക്ഖമിത്വാ പവിസിതും.

അഗാമകേ അരഞ്ഞേതി അഗാമലക്ഖണേ അരഞ്ഞേതി അത്ഥോ. ഇമിനാ ആപത്തിഖേത്തം ദസ്സിതം. യസ്മാ ഇദം ആപത്തിഖേത്തം, തസ്മാ യാ ഭിക്ഖുനുപസ്സയതോ ഗാമസ്സ ഇന്ദഖീലം അതിക്കമതി, സാ അസന്തേ ഗാമേ ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനാപത്തിം ആപജ്ജതി. ദസ്സനസവനൂപചാരാഭാവേപി പഗേവ ഗാമേ ഇന്ദഖീലാതിക്കമനക്ഖണേയേവ ആപജ്ജതി. സചേ തത്ഥ ഏകാ ഭിക്ഖുനീ അത്ഥി, തസ്സാ ദസ്സനസവനൂപചാരാതിക്കമനക്ഖണേ ആപജ്ജതി, അരഞ്ഞമഗ്ഗഗമനകാലേ ഏവായം വിധീതി ന ഗഹേതബ്ബം. ഗാമതോ പന നിക്ഖമന്തീ ഇതോ പട്ഠായ ആപജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘അഗാമകം അരഞ്ഞ’’ന്തി വുത്തം. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ആരാധികാ ച ഹോന്തി സങ്ഗാഹികാ ലജ്ജിനിയോ, താ കോപേത്വാ അഞ്ഞത്ഥ ന ഗന്തബ്ബം. ഗച്ഛതി ചേ, ഗാമന്തരനദീപാരരത്തിവിപ്പവാസഗണമ്ഹാ ഓഹീയനാപത്തീഹി ന മുച്ചതീ’’തിആദി. തത്ഥ ‘‘ഗണമ്ഹാ ഓഹീയനാപത്തി സകിംയേവാപജ്ജതി. ഇതരാ ഗാമേ ഗാമേ പാരേ പാരേ അരുണേ അരുണേ ചാതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദീനി അസാധകാനി യഥാസമ്ഭവം ഗഹേതബ്ബത്താ. ‘‘മഹാബോധിയങ്ഗണന്തിആദി ഏവം ഗാമസ്സ ആസന്നട്ഠാനേപി ഇമം ആപത്തിം ആപജ്ജതീതി ദസ്സനത്ഥം വുത്ത’’ന്തി ലിഖിതം.

തതിയസങ്ഘാദിസേസസിക്ഖാപദവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.