൨. അയോഗുളസുത്തവണ്ണനാ

൮൩൪. ഇമിനാ ചതുമഹാഭൂതമയേനാതി ഇമിനാ സബ്ബലോകപച്ചക്ഖേന ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തേന ചതുമഹാഭൂതമയേന. മനോമയോ പന നിമ്മിതകായോ ഭഗവതോ രുചിവസേന പരേസം പച്ചക്ഖോ ഹോതി. ഓമാതീതി അവമാതി. അവ-പുബ്ബോ ഹി മാ-സദ്ദോ സത്തിഅത്ഥോപി ഹോതീതി ‘‘പഹോതി സക്കോതീ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. അസമ്ഭിന്നപദന്തി അസാധാരണപദം അഞ്ഞത്ഥ അനാഗതത്താ. കായസ്സ ചിത്തേ സമോദഹനം ആരോപനം തന്നിസ്സിതതാകരണഞ്ച അത്ഥതോ ചിത്തഗതിയാ പവത്തനമേവാതി ആഹ ‘‘ചിത്തഗതിയാ പേസേതീ’’തി.

തത്ഥ ചിത്തഗതിഗമനം നാമ ചിത്തവസേന കായസ്സ പരിണാമനേന ‘‘അയം കായോ ഇമം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി കായസ്സ ചിത്തേന സമാനഗതികതാഠപനം. കഥം പന കായോ ദന്ധപവത്തികോ ലഹുപവത്തിനാ ചിത്തേന സമാനഗതികോ ഹോതീതി? ന സബ്ബഥാ സമാനഗതികോ. യഥേവ ഹി കായവസേന ചിത്തപരിണാമനേ ചിത്തം സബ്ബഥാ കായേന സമാനഗതികം ന ഹോതി. ന ഹി കദാചി തം സഭാവസിദ്ധേന അത്തനോ ഖണേന അവത്തിത്വാ ദന്ധവുത്തികസ്സ രൂപധമ്മസ്സ വസേന പവത്തിതും സക്കോതി, ‘‘ഇദം ചിത്തം അയം കായോ വിയ ഹോതൂ’’തി പന അധിട്ഠാനേന ദന്ധഗതികസ്സ കായസ്സ അനുവത്തനതോ യാവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി, താവ കായഗതിഅനുലോമേനേവ ഹുത്വാ സന്താനവസേന പവത്തമാനം ചിത്തം കായഗതിയാ പരിണാമിതം നാമ ഹോതി. ഏവം ‘‘അയം കായോ ഇദം ചിത്തം വിയ ഹോതൂ’’തി അധിട്ഠാനേന പഗേവ സുഖലഹുസഞ്ഞായ സമ്പാദിതത്താ അഭാവിതിദ്ധിപാദാനം വിയ ദന്ധം അവത്തിത്വാ യഥാ ലഹുകം കതിപയചിത്തവാരേനേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തി ഹോതി, ഏവം പവത്തമാനോ കായോ ചിത്തഗതിയാ പരിണാമിതോ നാമ ഹോതി, ന ഏകചിത്തക്ഖണേനേവ ഇച്ഛിതട്ഠാനപ്പത്തിയാ, ഏവഞ്ച കത്വാ ബാഹാസമിഞ്ജനപസാരണൂപമാപി ഉപചാരേന വിനാ സുട്ഠുതരം യുത്താ ഹോതീതി. അഞ്ഞഥാ ധമ്മതാവിലോമതാ സിയാ, നാപി ധമ്മാനം ലക്ഖണഞ്ഞഥത്തം ഇദ്ധിബലേന കാതും സക്കാ, ഭാവഞ്ഞഥത്തമേവ പന കാതും സക്കാതി.