൧. അമ്ബപാലിവഗ്ഗോ

൧. അമ്ബപാലിസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൭. ഏകായന്വായന്തി സന്ധിവസേന വുത്തം ഓ-കാരസ്സ വ-കാരം അ-കാരസ്സ ദീഘം കത്വാ. അയം കിര സംയുത്താഭിലാപോ, തത്ഥ അയന-സദ്ദോ മഗ്ഗപരിയായോ. ന കേവലം അയമേവ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി മഗ്ഗപരിയായാതി പദുദ്ധാരം കരോന്തോ ‘‘മഗ്ഗസ്സ ഹീ’’തിആദിം വത്വാ യദി മഗ്ഗപരിയായോ ആയന-സദ്ദോ, കസ്മാ പുന മഗ്ഗോതി വുത്തന്തി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. തത്ഥ ഏകമഗ്ഗോതി ഏകോവ മഗ്ഗോ. ന ഹി നിബ്ബാനഗാമിമഗ്ഗോ അഞ്ഞോ അത്ഥീതി. നനു സതിപട്ഠാനം ഇധ മഗ്ഗോതി അധിപ്പേതം, തദഞ്ഞേപി ബഹൂ മഗ്ഗധമ്മാ അത്ഥീതി? സച്ചം അത്ഥി, തേ പന സതിപട്ഠാനഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതാ തദവിനാഭാവതോ. തഥാ ഹി ഞാണവീരിയാദയോ നിദ്ദേസേ ഗഹിതാ, ഉദ്ദേസേ സതിയാ ഏവ ഗഹണം വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേനാതി ദട്ഠബ്ബം, സതിയാ മഗ്ഗഭാവദസ്സനത്ഥഞ്ച. ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി ഇമിനാ ഇമസ്സ ദ്വയഭാവാഭാവം വിയ അനിബ്ബാനഗാമിഭാവാഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. നിബ്ബാനഗമനട്ഠേനാതി നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി ഏതേനാതി നിബ്ബാനഗമനം, സോ ഏവ അവിപരീതഭാവനായ അത്ഥോ, തേന നിബ്ബാനഗമനട്ഠേന, നിബ്ബാനാധിഗമൂപായതായാതി അത്ഥോ. മഗ്ഗനീയട്ഠേനാതി ഗവേസിതബ്ബതായ.

രാഗാദീഹീതി ‘‘രാഗോ മലം, ദോസോ മലം, മോഹോ മല’’ന്തി (വിഭ. ൯൨൪) ഏവം വുത്തേഹി രാഗാദീഹി മലേഹി. സാ പനായം സംകിലിട്ഠചിത്താനം വിസുദ്ധി സിജ്ഝമാനാ യസ്മാ സോകാദീനം അനുപ്പാദായ സംവത്തതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘സോകപരിദേവാനം സമതിക്കമായാ’’തിആദി. തത്ഥ സോചനം ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തം ചേതസോ സന്താപോ അന്തോനിജ്ഝാനം സോകോ. ഞാതിബ്യസനാദിനിമിത്തമേവ സോകാധികതാജനിതോ ‘‘കഹം ഏകപുത്തകാ’’തിആദിനാ പരിദേവനവസേന വാചാവിപ്പലാപോ പരിദേവനം പരിദേവോ. തസ്സ ആയതിം അനുപ്പജ്ജനം ഇധ സമതിക്കമോതി ആഹ ‘‘പഹാനായാ’’തി. ദുക്ഖദോമനസ്സാനന്തി ഏത്ഥ ചേതസികദുക്ഖതായ ദോമനസ്സസ്സപി ദുക്ഖസദ്ദേനേവ ഗഹണേ സിദ്ധേ സദ്ദേന അനിവത്തനതോ സാമഞ്ഞജോതനായ വിസേസവചനം സേട്ഠന്തി ‘‘ദോമനസ്സാന’’ന്തേവ വുത്തം. ചേതസികദോമനസ്സസ്സാതി ഭൂതകഥനം ദട്ഠബ്ബം. ഞായതി ഏതേന യാഥാവതോ പടിവിജ്ഝീയതി ചതുസച്ചന്തി ഞായോ വുച്ചതി അരിയമഗ്ഗോ. നനു അയമ്പി മഗ്ഗോ, കിം മഗ്ഗോ ഏവ മഗ്ഗസ്സ അധിഗമായ ഹോതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ – ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. തണ്ഹാവ കമ്മകിലേസവിപാകാനം വിനനട്ഠേന സംസിബ്ബനട്ഠേന വാനം. തേന തണ്ഹാവാനേന വിരഹിതത്താ തസ്സ അഭാവാതി അത്ഥോ. അത്തപച്ചക്ഖായാതി അത്തപച്ചക്ഖത്ഥായ.

വണ്ണഭാസനന്തി പസംസാവചനം. വിസുദ്ധിന്തി വിസുജ്ഝനം കിലേസപ്പഹാനം. ഉഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി ഏത്ഥ വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ. പരിചയകരണം പരിപുച്ഛാമൂലകത്താ തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ന തതോ ഹേട്ഠാതി ഇധ അധിപ്പേതകായാദീനം വേദനാദിസഭാവത്താഭാവാ കായവേദനാചിത്തവിമുത്തസ്സ തേഭൂമകധമ്മസ്സ വിസും വിപല്ലാസവത്ഥന്തരഭാവേന ഗഹിതത്താ ച ഹേട്ഠാ ഗഹണേസു വിപല്ലാസവത്ഥൂനം അനിട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം. പഞ്ചമസ്സ പന വിപല്ലാസവത്ഥുനോ അഭാവേന ‘‘ന ഉദ്ധ’’ന്തി ആഹ. ആരമ്മണവിഭാഗേന ഹേത്ഥ സതിപട്ഠാനവിഭാഗോതി. തയോ സതിപട്ഠാനാതി സതിപട്ഠാനസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരദസ്സനം, ന ഇധ പാളിയം വുത്തസ്സ സതിപട്ഠാനസദ്ദസ്സ അത്ഥദസ്സനം. ആദീസു ഹീതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന ‘‘ഫസ്സസമുദയാ വേദനാനം സമുദയോ, നാമരൂപസമുദയാ ചിത്തസ്സ സമുദയോ, മനസികാരസമുദയാ ധമ്മാനം സമുദയോ’’തി (സം. നി. ൫.൪൦൮) സതിപട്ഠാനാതി വുത്താനം സതിഗോചരാനം പകാസകേ സുത്തപദേസേ സങ്ഗണ്ഹാതി. ഏവം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗപാളിയമ്പി അവസേസപാളിപദേസദസ്സനത്ഥോ ആദി-സദ്ദോ ദട്ഠബ്ബോ. സതിയാ പട്ഠാനന്തി സതിയാ പതിട്ഠാതബ്ബട്ഠാനം.

അരിയോതി ആരകത്താദിനാ അരിയം സമ്മാസമ്ബുദ്ധമാഹ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം സളായതനവിഭങ്ഗസുത്തേ (മ. നി. ൩.൩൧൧). തത്ഥ ഹി –

‘‘തയോ സതിപട്ഠാനാ യദരിയോ…പേ… മരഹതീതി ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം, കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം. ഇധ, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ സാവകാനം ധമ്മം ദേസേതി അനുകമ്പകോ ഹിതേസീ അനുകമ്പം ഉപാദായ – ‘ഇദം വോ ഹിതായ ഇദം വോ സുഖായാ’തി. തസ്സ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി, ന സോതം ഓദഹന്തി, ന അഞ്ഞാ ചിത്തം ഉപട്ഠപേന്തി, വോക്കമ്മ ച സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, പഠമം സതിപട്ഠാനം. യദരിയോ സേവതി…പേ... മരഹതി. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ, സത്ഥാ …പേ… ഇദം വോ സുഖായാതി. തസ്സ ഏകച്ചേ സാവകാ ന സുസ്സൂസന്തി…പേ… ഏകച്ചേ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി…പേ… ന ച വോക്കമ്മ സത്ഥുസാസനാ വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ ന ചേവ അനത്തമനോ ഹോതി, ന ച അനത്തമനതം പടിസംവേദേതി, ന ചേവ അത്തമനോ ഹോതി, ന ച അത്തമനതം പടിസംവേദേതി. അനത്തമനതഞ്ച അത്തമനതഞ്ച തദുഭയം അഭിനിവജ്ജേത്വാ ഉപേക്ഖകോ വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, ദുതിയം സതിപട്ഠാനം…പേ… മരഹതി. പുന ചപരം, ഭിക്ഖവേ,…പേ… സുഖായാതി, തസ്സ സാവകാ സുസ്സൂസന്തി…പേ… വത്തന്തി. തത്ര, ഭിക്ഖവേ, തഥാഗതോ അത്തമനോ ചേവ ഹോതി, അത്തമനതഞ്ച പടിസംവേദേതി, അനവസ്സുതോ ച വിഹരതി സതോ സമ്പജാനോ. ഇദം, ഭിക്ഖവേ, തതിയം സതിപട്ഠാന’’ന്തി –

ഏവം പടിഘാനുനയേഹി അനവസ്സുതതാ നിച്ചം ഉപട്ഠിതസ്സതിതായ തദുഭയവീതിവത്തതാ ‘‘സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്താ. ബുദ്ധാനംയേവ ഹി നിച്ചം ഉപട്ഠിതസ്സതിതാ ഹോതി ആവേണികധമ്മഭാവതോ, ന പച്ചേകബുദ്ധാദീനം. പ-സദ്ദോ ആരമ്ഭം ജോതേതി, ആരമ്ഭോ ച പവത്തീതി കത്വാ ആഹ ‘‘പവത്തയിതബ്ബതോതി അത്ഥോ’’തി. സതിയാ കരണഭൂതായ പട്ഠാനം പട്ഠപേതബ്ബം സതിപട്ഠാനം. അന-സദ്ദോ ഹി ബഹുലവചനേന കമ്മത്ഥോപി ഹോതീതി.

തഥാസ്സ കത്തുഅത്ഥോപി ലബ്ഭതീതി ‘‘പതിട്ഠാതീതി പട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം. ഉപട്ഠാതീതി ഏത്ഥ ഉപ-സദ്ദോ ഭുസത്ഥവിസിട്ഠം പക്ഖന്ദനം ദീപേതീതി ‘‘ഓക്കന്ദിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ പവത്തതീതി അത്ഥോ’’തി വുത്തം. പുന ഭാവത്ഥം സതിസദ്ദം പട്ഠാനസദ്ദഞ്ച വണ്ണേന്തോ ‘‘അഥ വാ’’തിആദിമാഹ. തേന പുരിമവികപ്പേ സതി-സദ്ദോ പട്ഠാന-സദ്ദോ ച കത്തുഅത്ഥോതി വിഞ്ഞായതി. സരണട്ഠേനാതി ചിരകതസ്സ ചിരഭാസിതസ്സ ച അനുസ്സരണട്ഠേന. ഇദന്തി യം ‘‘സതിയേവ സതിപട്ഠാന’’ന്തി വുത്തം, ഇദം ഇധ ഇമസ്മിം സുത്തപദേസേ അധിപ്പേതം.

യദി ഏവന്തി യദി സതി ഏവ സതിപട്ഠാനം, സതി നാമ ഏകോ ധമ്മോ, ഏവം സന്തേ കസ്മാ സതിപട്ഠാനാതി ബഹുവചനന്തി ആഹ ‘‘സതീനം ബഹുത്താ’’തിആദി. യദി ബഹുകാ താ സതിയോ, അഥ കസ്മാ മഗ്ഗോതി ഏകവചനന്തി യോജനാ. മഗ്ഗനട്ഠേനാതി നിയ്യാനട്ഠേന. നിയ്യാനികോ ഹി മഗ്ഗധമ്മോ, തേനേവ നിയ്യാനികഭാവേന ഏകത്തുപഗതോ ഏകന്തതോ നിബ്ബാനം ഗച്ഛതി, അത്ഥികേഹി ച തദത്ഥം മഗ്ഗീയതീതി ആഹ ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദി. തത്ഥ ചതസ്സോപി ചേതാതി കായാനുപസ്സനാദിവസേന ചതുബ്ബിധാപി ച ഏതാ സതിയോ. അപരഭാഗേതി അരിയമഗ്ഗക്ഖണേ. കിച്ചം സാധയമാനാതി പുബ്ബഭാഗേ കായാദീസു ആരമ്മണേസു സുഭസഞ്ഞാദിവിധമനവസേന വിസും വിസും പവത്തിത്വാ മഗ്ഗക്ഖണേ സകിംയേവ തത്ഥ ചതുബ്ബിധസ്സപി വിപല്ലാസസ്സ സമുച്ഛേദവസേന പഹാനകിച്ചം സാധയമാനാ ആരമ്മണകരണവസേന നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തി, തമേവസ്സ ചതുകിച്ചസാധനതം ഉപാദായ ബഹുവചനനിദ്ദേസോ, തഥാപി അത്ഥതോ ഭേദാഭാവതോ മഗ്ഗോതി ഏകവചനേന വുച്ചതി. തേനാഹ – ‘‘തസ്മാ ചതസ്സോപി ഏകോ മഗ്ഗോതി വുത്താ’’തി.

കഥേതുകമ്യതാപുച്ഛാ ഇതരാസം പുച്ഛാനം ഇധ അസമ്ഭവതോ നിദ്ദേസാദിവസേന ദേസേതുകാമതായ ച തഥാ വുത്തത്താ. ‘‘അയഞ്ചേവ കായോ ബഹിദ്ധാ ച നാമരൂപ’’ന്തിആദീസു (മ. നി. ൧.൨൭൧, ൨൮൭, ൨൯൭; പാരാ. ൧൧) ഖന്ധപഞ്ചകം, ‘‘സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതീ’’തിആദീസു വേദനാദയോ തയോ അരൂപക്ഖന്ധാ, ‘‘യാ തസ്മിം സമയേ കായസ്സ പസ്സദ്ധി പടിപ്പസ്സദ്ധീ’’തിആദീസു (ധ. സ. ൪൦) വേദനാദയോ തയോ ചേതസികാ ഖന്ധാ ‘‘കായോ’’തി വുച്ചന്തി, തതോ വിസേസനത്ഥം ‘‘കായേതി രൂപകായേ’’തി ആഹ. കായാനുപസ്സീതി ഏത്ഥ തസ്സീലത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘കായം അനുപസ്സനസീലോ’’തി ആഹ. അനിച്ചതോ അനുപസ്സതീതി ചതുസമുട്ഠാനികകായം ‘‘അനിച്ച’’ന്തി അനുപസ്സതി, ഏവം പസ്സന്തോ ഏവ ചസ്സ അനിച്ചാകാരമ്പി അനുപസ്സതീതി വുച്ചതി, തഥാഭൂതസ്സ ചസ്സ നിച്ചഗാഹസ്സ വിസേസോപി ന ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നോ നിച്ചതോ’’തി. തഥാ ഹേസ ‘‘നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തി (പടി. മ. ൧.൨൮) വുത്തോ. ഏത്ഥ ച അനിച്ചതോ ഏവ അനുപസ്സതീതി ഏവകാരോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോതി തേന നിവത്തിതമത്ഥം ദസ്സേതും ‘‘നോ നിച്ചതോ’’തി വുത്തം. ന ചേത്ഥ ദുക്ഖാനുപസ്സനാദിനിവത്തനമാസങ്കിതബ്ബം പടിയോഗിനിവത്തനപരത്താ ഏവ-കാരസ്സ, ഉപരി ദേസനാആരുള്ഹത്താ ച താസം. ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതീതിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. അയം പന വിസേസോ – അനിച്ചസ്സ ദുക്ഖത്താ തമേവ കായം ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി, ദുക്ഖസ്സ അനത്തത്താ അനത്തതോ അനുപസ്സതീതി.

യസ്മാ പന യം അനിച്ചം ദുക്ഖം അനത്താ, ന തം അഭിനന്ദിതബ്ബം, യഞ്ച ന അഭിനന്ദിതബ്ബം, ന തത്ഥ രജ്ജിതബ്ബം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സതി, നോ നിച്ചതോ, ദുക്ഖതോ അനുപസ്സതി, നോ സുഖതോ, അനത്തതോ അനുപസ്സതി, നോ അത്തതോ, നിബ്ബിന്ദതി, നോ നന്ദതി, വിരജ്ജതി, നോ രജ്ജതീ’’തി. സോ ഏവം അരജ്ജന്തോ രാഗം നിരോധേതി, നോ സമുദേതി, സമുദയം ന കരോതീതി അത്ഥോ. ഏവം പടിപന്നോ ച പടിനിസ്സജ്ജതി, നോ ആദിയതി. അയഞ്ഹി അനിച്ചാദിഅനുപസ്സനാ തദങ്ഗവസേന സദ്ധിം കായതന്നിസ്സയഖന്ധാഭിസങ്ഖാരേഹി കിലേസാനം പരിച്ചജനതോ സങ്ഖതദോസദസ്സനേന തബ്ബിപരീതേ നിബ്ബാനേ തന്നിന്നതായ പക്ഖന്ദനതോ ‘‘പരിച്ചാഗപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചേവ പക്ഖന്ദനപടിനിസ്സഗ്ഗോ ചാ’’തി വുച്ചതി. തസ്മാ തായ സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു വുത്തനയേന കിലേസേ ച പരിച്ചജതി, നിബ്ബാനേ ച പക്ഖന്ദതി, തഥാഭൂതോ ച പരിച്ചജനവസേന കിലേസേ ന ആദിയതി, നാപി അദോസദസ്സിതാവസേന സങ്ഖതാരമ്മണം. തേന വുത്തം ‘‘പടിനിസ്സജ്ജതി, നോ ആദിയതീ’’തി. ഇദാനി നിസ്സിതാഹി അനുപസ്സനാഹി യേസം ധമ്മാനം പഹാനം ഹോതി, തം ദസ്സേതും ‘‘അനിച്ചതോ അനുപസ്സന്തോ നിച്ചസഞ്ഞം പജഹതീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നിച്ചസഞ്ഞന്തി സങ്ഖാരാ നിച്ചാതി ഏവം പവത്തം വിപരീതസഞ്ഞം. ദിട്ഠിചിത്തവിപല്ലാസപഹാനമുഖേനേവ സഞ്ഞാവിപല്ലാസപ്പഹാനന്തി സഞ്ഞാഗഹണം, സഞ്ഞാസീസേന വാ തേസമ്പി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം. നന്ദിന്തി സപ്പീതികതണ്ഹം. സേസം വുത്തനയമേവ.

വിഹരതീതി ഇമിനാ കായാനുപസ്സനാസമങ്ഗിനോ ഇരിയാപഥവിഹാരോ വുത്തോതി ആഹ – ‘‘ഇരിയതീ’’തി, ഇരിയാപഥം പവത്തേതീതി അത്ഥോ. ആരമ്മണകരണവസേന അഭിബ്യാപനതോ ‘‘തീസു ഭവേസൂ’’തി വുത്തം, ഉപ്പജ്ജനവസേന പന കിലേസാ പരിത്തഭൂമകാ ഏവാതി. യദിപി കിലേസാനം പഹാനം ആതാപനന്തി തം സമ്മാദിട്ഠിആദീനമ്പി അത്ഥേവ, ആതപ്പ-സദ്ദോവിയ പന ആതാപ-സദ്ദോപി വീരിയേ ഏവ നിരുള്ഹോതി വുത്തം ‘‘വീരിയസ്സേതം നാമ’’ന്തി. അഥ വാ പടിപക്ഖപ്പഹാനേ സമ്പയുത്തധമ്മാനം അബ്ഭുസ്സഹനവസേന പവത്തമാനസ്സ വീരിയസ്സ സാതിസയം തദാതാപനന്തി വീരിയമേവ തഥാ വുച്ചതി, ന അഞ്ഞേ ധമ്മാ.

ആതാപീതി ചായമീകാരോ പസംസായ, അതിസയസ്സ വാ ദീപകോതി ആതാപീഗഹണേന സമ്മപ്പധാനസമങ്ഗിതം ദസ്സേതി. സമ്മാ സമന്തതോ സാമഞ്ച പജാനന്തോ സമ്പജാനോ, അസമ്മിസ്സതോ വവത്ഥാനേ അഞ്ഞധമ്മാനുപസ്സിതാഭാവേന സമ്മാ അവിപരീതം, സബ്ബാകാരപജാനനേന സമന്തതോ, ഉപരൂപരി വിസേസാവഹഭാവേന പവത്തിയാ സാമം പജാനന്തോതി അത്ഥോ. യദി പഞ്ഞായ അനുപസ്സതി, കഥം സതിപട്ഠാനതാതി ആഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി. തസ്മാ സതിയാ ലദ്ധുപകാരായ ഏവ പഞ്ഞായ ഏത്ഥ യഥാവുത്തേ കായേ കമ്മട്ഠാനികോ ഭിക്ഖു അനുപസ്സകോ, തസ്മാ ‘‘കായാനുപസ്സീ’’തി വുച്ചതി. അന്തോസങ്ഖേപോ അന്തോലീനതാ, കോസജ്ജന്തി അത്ഥോ. ഉപായപരിഗ്ഗഹോതി ഏത്ഥ സീലവിസോധനാദി ഗണനാദി ഉഗ്ഗഹകോസല്ലാദി ച ഉപായോ, തബ്ബിപരിയായതോ അനുപായോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ച ഉപട്ഠിതസ്സതീ യഥാവുത്തം ഉപായം ന പരിച്ചജതി, അനുപായഞ്ച ന ഉപാദിയതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മുട്ഠസ്സതി…പേ… അസമത്ഥോ ഹോതീ’’തി. തേനാതി ഉപായാനുപായാനം പരിഗ്ഗഹപരിവജ്ജനേസു അപരിച്ചാഗാപരിഗ്ഗഹേസു ച അസമത്ഥഭാവേന. അസ്സ യോഗിനോ.

യസ്മാ സതിയേവേത്ഥ സതിപട്ഠാനം വുത്താ, തസ്മാസ്സ സമ്പയുത്തധമ്മാ വീരിയാദയോ അങ്ഗന്തി ആഹ – ‘‘സമ്പയോഗങ്ഗഞ്ചസ്സ ദസ്സേത്വാ’’തി. അങ്ഗ-സദ്ദോ ചേത്ഥ കാരണപരിയായോ ദട്ഠബ്ബോ. സതിഗ്ഗഹണേനേവേത്ഥ സമ്മാസമാധിസ്സപി ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം തസ്സാ സമാധിക്ഖന്ധേ സങ്ഗഹിതത്താ. യസ്മാ വാ സതിസീസേനായം ദേസനാ. ന ഹി കേവലായ സതിയാ കിലേസപ്പഹാനം സമ്ഭവതി, നിബ്ബാനാധിഗമോ വാ, നാപി കേവലാ സതി പവത്തതി, തസ്മാസ്സ ഝാനദേസനായം സവിതക്കാദിവചനസ്സ വിയ സമ്പയോഗങ്ഗദസ്സനതാതി അങ്ഗ-സദ്ദസ്സ അവയവപരിയായതാ ദട്ഠബ്ബാ. പഹാനങ്ഗന്തി ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തിആദീസു വിയ പഹാതബ്ബങ്ഗം ദസ്സേതും. യസ്മാ ഏത്ഥ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗോ അധിപ്പേതോ, ന ലോകുത്തരമഗ്ഗോ, തസ്മാ പുബ്ബഭാഗിയമേവ വിനയം ദസ്സേന്തോ ‘‘തദങ്ഗവിനയേന വാ വിക്ഖമ്ഭനവിനയേന വാ’’തി ആഹ. അസ്സാതി യോഗിനോ. തേസം ധമ്മാനന്തി വേദനാദിധമ്മാനം. തേസഞ്ഹി തത്ഥ അനധിപ്പേതത്താ ‘‘അത്ഥുദ്ധാരനയേനേതം വുത്ത’’ന്തി ആഹ. യം പനാതി വിഭങ്ഗേ, വിഭങ്ഗപകരണേതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥാതി ‘‘ലോകേ’’തി ഏതസ്മിം പദേ, താ ച ലോകിയാ ഏവ അനുപസ്സനാ നാമ സമ്മസനന്തി കത്വാ.

ദുക്ഖതോതി വിപരിണാമസങ്ഖാരദുക്ഖതാഹി ദുക്ഖസഭാവതോ, ദുക്ഖാതി അനുപസ്സിതബ്ബാതി അത്ഥോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. യോ സുഖം ദുക്ഖതോ അദ്ദാതി യോ ഭിക്ഖു സുഖം വേദനം വിപരിണാമദുക്ഖതായ ദുക്ഖന്തി പഞ്ഞാചക്ഖുനാ അദ്ദക്ഖി. ദുക്ഖമദ്ദക്ഖി സല്ലതോതി ദുക്ഖവേദനം പീളാജനനതോ അന്തോതുദനതോ ദുന്നീഹരണതോ ച സല്ലന്തി അദ്ദക്ഖി പസ്സി. അദുക്ഖമസുഖന്തി ഉപേക്ഖാവേദനം. സന്തന്തി സുഖദുക്ഖാനം വിയ അനോളാരികതായ പച്ചയവസേന വൂപസന്തസഭാവത്താ ച സന്തം. അനിച്ചതോതി ഹുത്വാ അഭാവതോ ഉദയബ്ബയവന്തതോ താവകാലികതോ നിച്ചപടിക്ഖേപതോ ച അനിച്ചന്തി യോ അദ്ദക്ഖി. സ വേ സമ്മദ്ദസോ ഭിക്ഖൂതി സോ ഭിക്ഖു ഏകംസേന, പരിബ്യത്തം വാ വേദനായ സമ്മാ പസ്സനകോതി അത്ഥോ.

ദുക്ഖാതിപീതി സങ്ഖാരദുക്ഖതായ ദുക്ഖാ ഇതിപി. സബ്ബം തം വേദയിതം ദുക്ഖസ്മിം അന്തോഗധം പരിയാപന്നന്തി വദാമി സങ്ഖാരദുക്ഖന്തി വത്തബ്ബതോ. സുഖദുക്ഖതോപി ചാതി സുഖാദീനം ഠിതിവിപരിണാമഞാണസുഖതായ ച വിപരിണാമട്ഠിതിഅഞ്ഞാണദുക്ഖതായ ച വുത്തത്താ തിസ്സോപി സുഖതോ തിസ്സോപി ച ദുക്ഖതോ അനുപസ്സിതബ്ബാതി അത്ഥോ. സത്ത അനുപസ്സനാ ഹേട്ഠാ പകാസിതാ ഏവ.

ആരമ്മണാ…പേ… ഭേദാനന്തി രൂപാദിആരമ്മണനാനത്തസ്സ നീലാദിതബ്ഭേദസ്സ, ഛന്ദാദിഅധിപതിനാനത്തസ്സ ഹീനാദിതബ്ഭേദസ്സ, ഞാണഝാനാദിസഹജാതനാനത്തസ്സ സസങ്ഖാരികാസങ്ഖാരിക-സവിതക്ക-സവിചാരാദിതബ്ഭേദസ്സ, കാമാവചരാദിഭൂമിനാനത്തസ്സ, ഉക്കട്ഠമജ്ഝിമാദിതബ്ഭേദസ്സ, കുസലാദികമ്മനാനത്തസ്സ, ദേവഗതിസംവത്തനിയതാദിതബ്ഭേദസ്സ, കണ്ഹസുക്കവിപാകനാനത്തസ്സ, ദിട്ഠധമ്മവേദനീയതാദിതബ്ഭേദസ്സ, പരിത്തഭൂമകാദികിരിയാനാനത്തസ്സ, തിഹേതുകാദിതബ്ഭേദസ്സ വസേന അനുപസ്സിതബ്ബന്തി യോജനാ. ആദി-സദ്ദേന സവത്ഥുകാവത്ഥുകാദിനാനത്തസ്സ പുഗ്ഗലത്തയസാധാരണാദിതബ്ഭേദസ്സ ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സരാഗാദീനന്തി മഹാസതിപട്ഠാനസുത്തേ (ദീ. നി. ൨.൩൮൧; മ. നി. ൧.൧൧൪) ആഗതാനം സരാഗവീതരാഗാദിഭേദാനം. സലക്ഖണ-സാമഞ്ഞലക്ഖണാനന്തി ഫുസനാദിതംതംസലക്ഖണാനഞ്ചേവ അനിച്ചതാദിസാമഞ്ഞലക്ഖണാനഞ്ച വസേനാതി യോജനാ.

സുഞ്ഞതധമ്മസ്സാതി അനത്തതാസങ്ഖാതസുഞ്ഞതസഭാവസ്സ. ‘‘സലക്ഖണ-സാമഞ്ഞലക്ഖണാന’’ന്തി ഹി ഇമിനാ യോ ഇതോ ബാഹിരകേഹി സാമിനിവാസീകാരകവേദകഅധിട്ഠായകഭാവേന പരികപ്പിതോ അത്താ, തസ്സ സങ്ഖാരേസു നിച്ചതാ സുഖതാ വിയ കത്ഥചിപി അഭാവോ വിഭാവിതോ. നത്ഥി ഏതേസം അത്താതി അനത്താ, യസ്മാ പന സങ്ഖാരേസു ഏകധമ്മോപി അത്താ ന ഹോതി, തസ്മാ തേ ന അത്താതിപി അനത്താതി അയം തേസം സുഞ്ഞതധമ്മോ. തസ്സ സുഞ്ഞതധമ്മസ്സ, യം വിഭാവേതും അഭിധമ്മേ (ധ. സ. ൧൨൧) ‘‘തസ്മിം ഖോ പന സമയേ ധമ്മാ ഹോന്തീ’’തിആദിനാ സുഞ്ഞതവാരദേസനാ വുത്താ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

അമ്ബപാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സതിസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൮. സരതീതി സതോ. അയം പന ന യായ കായചി സതിയാ സതോ, അഥ ഖോ ഏദിസായാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘കായാദിഅനുപസ്സനാസതിയാ’’തി ആഹ. ചതുസമ്പജഞ്ഞപഞ്ഞായാതി ചതുബ്ബിധസമ്പജഞ്ഞപഞ്ഞായ, അഭിക്കമനം അഭിക്കന്തന്തി ആഹ – ‘‘അഭിക്കന്തം വുച്ചതി ഗമന’’ന്തി. തഥാ പടിക്കമനം പടിക്കന്തന്തി വുത്തം – ‘‘പടിക്കന്തം നിവത്തന’’ന്തി. നിവത്തനഞ്ച നിവത്തിമത്തം, നിവത്തിത്വാ പന ഗമനം ഗമനമേവ. കായം അഭിഹരന്തോ അഭിഗമനവസേന കായം നാമേന്തോ. ഠാനനിസജ്ജാസയനേസു യോ ഗമനാദിവിധിനാ കായസ്സ പുരതോ അഭിഹാരോ, സോ അഭിക്കമോ, പച്ഛതോ അപഹരണം പടിക്കമോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഠാനേപീ’’തിആദിമാഹ. ആസനസ്സാതി പീഠകാദിആസനസ്സ. പുരിമഅങ്ഗാഭിമുഖോതി അടനികാദിപുരിമാവയവാഭിമുഖോ. സംസരന്തോതി സംസപ്പന്തോ. പച്ചാസംസരന്തോതി പടിആസപ്പന്തോ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ സരീരസ്സേവ അഭിമുഖസംസപ്പനപടിആസപ്പനാനി നിദസ്സേതി.

സമ്മാ പജാനനം സമ്പജാനം. തേന അത്തനാ കാതബ്ബകിച്ചസ്സ കരണസീലോ സമ്പജാനകാരീതി ആഹ – ‘‘സമ്പജഞ്ഞേന സബ്ബകിച്ചകാരീ’’തി. സമ്പജാനമേവ ഹി സമ്പജഞ്ഞം. സമ്പജഞ്ഞസ്സേവ വാ കാരീതി സമ്പജഞ്ഞസ്സേവ കരണസീലോ. സമ്പജഞ്ഞം കരോതേവാതി അഭിക്കന്താദീസു അസമ്മോഹം ഉപ്പാദേതി ഏവ, സമ്പജാനസ്സേവ വാ കാരോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സമ്പജാനകാരീ.

ധമ്മതോ വഡ്ഢിതസങ്ഖാതേന സഹ അത്ഥേന വത്തതീതി സാത്ഥകം, അഭിക്കന്താദി, സാത്ഥകസ്സ സമ്പജാനനം സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞം. സപ്പായസ്സ അത്തനോ ഉപകാരാവഹസ്സ ഹിതസ്സ സമ്പജാനനം സപ്പായസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു ഭിക്ഖാചാരഗോചരേ, അഞ്ഞത്ഥാപി ച പവത്തേസു അവിജഹിതേ കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതേ ഗോചരേ സമ്പജഞ്ഞം ഗോചരസമ്പജഞ്ഞം. അഭിക്കമാദീസു അസമ്മുയ്ഹനമേവ സമ്പജഞ്ഞം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. പരിഗ്ഗണ്ഹിത്വാതി തുലയിത്വാ തീരേത്വാ, പടിസങ്ഖായാതി അത്ഥോ. സങ്ഘദസ്സനേനേവ ഉപോസഥപവാരണാദിഅത്ഥം ഗമനം സങ്ഗഹിതം. അസുഭദസ്സനാദീതി ആദി-സദ്ദേന കസിണപരികമ്മാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘‘ചേതിയം ദിസ്വാപി ഹീ’’തിആദി വുത്തം. അരഹത്തം പാപുണാതീതി ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസോ ഏസോ. സമഥവിപസ്സനുപ്പാദനമ്പി ഹി ഭിക്ഖുനോ വുദ്ധി ഏവ. ദക്ഖിണദ്വാരേതി ചേതിയങ്ഗണസ്സ ദക്ഖിണദ്വാരേ, തഥാ പച്ഛിമദ്വാരേതിആദീസു. അഭയവാപി പാളിയന്തി അഭയവാപിയാ പുരത്ഥിമതീരേ.

ബുദ്ധവംസ-അരിയവംസ-ചേതിയവംസ-ദീപവംസാദിവംസകഥനതോ മഹാഅരിയവംസഭാണകോ ഥേരോ. പഞ്ഞായനട്ഠാനേതി ചേതിയസ്സ പഞ്ഞായനട്ഠാനേ. ഏകപദുദ്ധാരേതി പദുദ്ധാരപതിട്ഠാനപരിവത്തനം അകത്വാ ഏകസ്മിംയേവ അവട്ഠാനേ. കേചീതി അഭയഗിരിവാസിനോ.

തസ്മിം പനാതി സാത്ഥകസമ്പജഞ്ഞവസേന പരിഗ്ഗഹിതഅത്ഥേപി ഗമനേ. അത്ഥോ നാമ ധമ്മതോ വഡ്ഢീതി യം സാത്ഥകന്തി അധിപ്പേതം ഗമനം, തം സപ്പായമേവാതി സിയാ കസ്സചി ആസങ്കാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ചേതിയദസ്സനം താവാ’’തിആദി ആരദ്ധം. ചിത്തകമ്മരൂപകാനി വിയാതി ചിത്തകമ്മകതാ പടിമായോ വിയ, യന്തപയോഗേന വാ വിചിത്തകമ്മാ പടിമായ സദിസാ യന്തരൂപകാ വിയ. അസമപേക്ഖനം ഗേഹസ്സിതഅഞ്ഞാണുപേക്ഖാവസേന ആരമ്മണേ അയോനിസോ ഓലോകനാദി. യം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ഉപ്പജ്ജതി ഉപേക്ഖാ ബാലസ്സ മൂള്ഹസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സാ’’തിആദി (മ. നി. ൩.൩൦൮). ഹത്ഥിആദിസമ്മദ്ദേന ജീവിതന്തരായോ. വിസഭാഗരൂപദസ്സനാദിനാ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോ.

പബ്ബജിതദിവസതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം അനുവത്തനകഥാ ആചിണ്ണാ, അനനുവത്തനകഥാ പന തസ്സാ അപരാ ദുതിയാ നാമ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘ദ്വേ കഥാ നാമ ന കഥിതപുബ്ബാ’’തി. ഏവന്തി ഇമിനാ ‘‘സചേ പനാ’’തിആദികം സബ്ബമ്പി വുത്താകാരം പച്ചാമസതി, ന ‘‘പുരിസസ്സ മാതുഗാമാസുഭ’’ന്തിആദികം വുച്ചമാനം.

യോഗകമ്മസ്സ പവത്തിട്ഠാനതായ ഭാവനായ ആരമ്മണം കമ്മട്ഠാനം വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനസങ്ഖാതം ഗോചര’’ന്തി. ഉഗ്ഗഹേത്വാതി യഥാ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ഉഗ്ഗഹകോസല്ലസ്സ സമ്പാദനവസേന ഉഗ്ഗഹേത്വാ.

ഹരതീതി കമ്മട്ഠാനം പവത്തേതി, യാവ പിണ്ഡപാതപടിക്കമാ അനുയുഞ്ജതീതി അത്ഥോ. ന പച്ചാഹരതീതി ആഹാരൂപഭോഗതോ യാവ ദിവാട്ഠാനുപസങ്കമനാ കമ്മട്ഠാനം ന പടിനേതി. സമാദായ വത്തതി സമ്മാ ആദിയിത്വാ തേസം വത്താനം പരിപൂരണവസേന വത്തതി. സരീരപരികമ്മന്തി മുഖധോവനാദിസരീരപടിജഗ്ഗനം. ദ്വേ തയോ പല്ലങ്കേതി ദ്വേ തയോ നിസജ്ജാവാരേ ദ്വേ തീണി ഉണ്ഹാസനാനി. തേനാഹ – ‘‘ഉസുമം ഗാഹാപേന്തോ’’തി. കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാതി കമ്മട്ഠാനമുഖേനേവ കമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോ ഏവ. തേന ‘‘പത്തോപി അചേതനോ’’തിആദിനാ പവത്തേതബ്ബകമ്മട്ഠാനം, യഥാപരിഹരിയമാനം വാ കമ്മട്ഠാനം അവിജഹിത്വാതി ദസ്സേതി. തഥേവാതി തിക്ഖത്തുമേവ. പരിഭോഗചേതിയതോ സരീരചേതിയം ഗരുതരന്തി കത്വാ ‘‘ചേതിയം വന്ദിത്വാ’’തി ചേതിയവന്ദനായ പഠമം കരണീയതാ വുത്താ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥായം – ‘‘ചേതിയം ബാധയമാനാ ബോധിസാഖാ ഹരിതബ്ബാ’’തി വുത്താ. ബുദ്ധഗുണാനുസ്സരണവസേനേവ ബോധിഞ്ച പണിപാതകരണന്തി ആഹ – ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ വിയ നിപച്ചകാരം ദസ്സേത്വാ’’തി. ഗാമസമീപേതി ഗാമസ്സ ഉപചാരട്ഠാനേ.

ജനസങ്ഗഹണത്ഥന്തി ‘‘മയി അകഥേന്തേ ഏതേസം കോ കഥേസ്സതീ’’തി ധമ്മാനുഗ്ഗഹേന ജനസങ്ഗഹണത്ഥം. തസ്മാതി യസ്മാ ‘‘ധമ്മകഥാ നാമ കഥേതബ്ബാ ഏവാ’’തി അട്ഠകഥാചരിയാ വദന്തി, യസ്മാ ച ധമ്മകഥാ കമ്മട്ഠാനവിനിമുത്താ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ. കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാതി അത്തനാ പരിഹരിയമാനം കമ്മട്ഠാനം അവിജഹന്തോ തദനുഗുണംയേവ ധമ്മകഥം കഥേത്വാ. അനുമോദനം കത്വാതി ഏത്ഥാപി ‘‘കമ്മട്ഠാനസീസേനേവാ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. സമ്പത്തപരിച്ഛേദേനേവാതി പരിചിതോ അപരിചിതോതിആദിവിഭാഗം അകത്വാ സമ്പത്തകോടിയാ ഏവ, സമാഗമമത്തേനേവാതി അത്ഥോ. ഭയേതി പരചക്കാദിഭയേ.

കമ്മജതേജോതി ഗഹണിം സന്ധായാഹ. കമ്മട്ഠാനവീഥിം നാരോഹതി ഖുദാപരിസ്സമേന കിലന്തകായത്താ സമാധാനാഭാവതോ. അവസേസട്ഠാനേതി യാഗുയാ അഗ്ഗഹിതട്ഠാനേ. പോങ്ഖാനുപോങ്ഖന്തി കമ്മട്ഠാനുപട്ഠാനസ്സ അവിച്ഛേദ-ദസ്സനമേതം, യഥാ പോങ്ഖാനുപോങ്ഖം പവത്തായ സരപടിപാടിയാ അനവിച്ഛേദോ, ഏവമേതസ്സപി കമ്മട്ഠാനുപട്ഠാനസ്സാതി വുത്തം ഹോതി.

നിക്ഖിത്തധുരോ ഭാവനാനുയോഗേ. വത്തപടിപത്തിയാ അപൂരണേന സബ്ബവത്താനി ഭിന്ദിത്വാ. കാമേ അവീതരാഗോ ഹോതി. കായേ അവീതരാഗോ. രൂപേ അവീതരാഗോ. യാവദത്ഥം ഉദരാവദേഹം ഭുഞ്ജിത്വാ സേയ്യസുഖം പസ്സസുഖം മിദ്ധസുഖം അനുയുത്തോ വിഹരതി. അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതീ’’തി (ദീ. നി. ൩.൩൨൦; മ. നി. ൧.൧൮൬) ഏവം വുത്തം പഞ്ചവിധചേതോവിനിബന്ധചിത്തോ. ചരിത്വാതി പവത്തിത്വാ.

ഗതപച്ചാഗതികവത്തവസേനാതി ഭാവനാസഹിതംയേവ ഭിക്ഖായ ഗതപച്ചാഗതം ഗമനപച്ചാഗമനം ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഗതപച്ചാഗതികം, തദേവ വത്തം, തസ്സ വസേന. അത്തനോ ഹിതസുഖം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി അത്തകാമാ, ധമ്മച്ഛന്ദവന്തോ. ‘‘ധമ്മോ’’തി ഹി ഹിതം തംനിമിത്തകഞ്ച സുഖന്തി. അഥ വാ വിഞ്ഞൂനം ധമ്മാനം അത്തനിയത്താ അത്തഭാവപരിച്ഛന്നത്താ ച അത്താ നാമ ധമ്മോ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അത്തദീപാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥ അത്തസരണാ’’തിആദി (സം. നി. ൩.൪൩). തം കാമേന്തി ഇച്ഛന്തീതി അത്തകാമാ. ഉസഭം നാമ വീസതി യട്ഠിയോ. തായ സഞ്ഞായാതി തായ പാസാണസഞ്ഞായ, ‘‘ഏത്തകം ഠാനമാഗതാ’’തി ജാനന്താതി അധിപ്പായോ. സോ ഏവ നയോ അയം ഭിക്ഖൂതിആദികോ യോ ഠാനേ വുത്തോ, സോ ഏവ നിസജ്ജായപി നയോ. പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്താനം ഛിന്നഭത്തഭാവഭയേനപി യോനിസോമനസികാരം പരിബ്രൂഹേതി.

മദ്ദന്താതി ധഞ്ഞകരണട്ഠാനേ സാലിസീസാനി മദ്ദന്താ. മഹാപധാനം പൂജേസ്സാമീതി അമ്ഹാകം അത്ഥായ ലോകനാഥേന ഛ വസ്സാനി കതം ദുക്കരചരിയം ഏവാഹം യഥാസത്തി പൂജേസ്സാമീതി. പടിപത്തിപൂജാ ഹി സത്ഥുപൂജാ, ന ആമിസപൂജാതി. ഠാനചങ്കമമേവാതി അധിട്ഠാതബ്ബഇരിയാപഥകാലവസേന വുത്തം, ന ഭോജനാദികാലേസു അവസ്സം കാതബ്ബനിസജ്ജായ പടിക്ഖേപവസേന.

വീഥിം ഓതരിത്വാ ഇതോ ചിതോ അനോലോകേത്വാ പഠമമേവ വീഥിയോ സല്ലക്ഖേതബ്ബാതി ആഹ ‘‘വീഥിയോ സല്ലക്ഖേത്വാ’’തി. യം സന്ധായ വുച്ചതി – ‘‘പാസാദികേന അഭിക്കന്തേനാ’’തിആദി. തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥ ചാ’’തിആദി വുത്തം. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞം ഉപട്ഠപേത്വാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതന്തി ‘‘യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ (മ. നി. ൧.൨൩; ൨.൨൪; ൩.൭൫; സം. നി. ൪.൧൨൦; അ. നി. ൬.൫൮; ൮.൯) വുത്തേഹി അട്ഠഹി അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കത്വാ. നേവ ദവായാതിആദി പന പടിക്ഖേപദസ്സനം.

പച്ചേകബോധിം സച്ഛികരോതി, യദി ഉപനിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഇദഞ്ച യഥാ ഹേട്ഠാ തീസു ഠാനേസു, ഏവം ഇതോ പരേസു ഠാനേസു ഉപനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബം. തത്ഥ പച്ചേകബോധിയാ ഉപനിസ്സയസമ്പദാ കപ്പാനം ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സതസഹസ്സഞ്ച തജ്ജം പുഞ്ഞഞാണസമ്ഭാരസമ്ഭരണം, സാവകബോധിയം അഗ്ഗസാവകാനം ഏകം അസങ്ഖ്യേയ്യം കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, മഹാസാവകാനം കപ്പസതസഹസ്സമേവ തജ്ജം സമ്ഭാരസമ്ഭരണം, ഇതരേസം അതീതാസു ജാതീസു വിവട്ടസന്നിസ്സയവസേന നിബ്ബത്തിതം നിബ്ബേധഭാഗിയം കുസലം. ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോതി ബാഹിയവിസയേ ജാതസംവദ്ധതായ ബാഹിയോ, ദാരുചീരപരിഹരണേന ദാരുചീരിയോതി ലദ്ധസമഞ്ഞോ. സോ ഹി ആയസ്മാ ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ബാഹിയ, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തം ഭവിസ്സതീ’’തിആദിവസപ്പവത്തേന (ഉദാ. ൧൦) സംഖിത്തേനേവ ഓവാദേന ഖിപ്പതരം വിസേസം അധിഗച്ഛി. തേന വുത്തം ‘‘ഖിപ്പാഭിഞ്ഞോ വാ ഹോതി സേയ്യഥാപി ഥേരോ ബാഹിയോ ദാരുചീരിയോ’’തി. ഏവം മഹാപഞ്ഞോ വാതിആദീസു യഥാരഹം വത്തബ്ബന്തി.

തന്തി അസമ്മുയ്ഹനം. ഏവന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരദസ്സനം. അത്താ അഭിക്കമതീതി ഇമിനാ അന്ധപുഥുജ്ജനസ്സ ദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന അഭിക്കമേ സമ്മുയ്ഹനം ദസ്സേതി, അഹം അഭിക്കമാമീതി പന ഇമിനാ മാനഗ്ഗാഹവസേന, തദുഭയം പന തണ്ഹായ വിനാ ന ഹോതീതി തണ്ഹാഗ്ഗാഹവസേനപി സമ്മുയ്ഹനം ദസ്സിതമേവ ഹോതി, ‘‘തഥാ അസമ്മുയ്ഹന്തോ’’തി വത്വാ തം അസമ്മുയ്ഹനം യേന ഘനവിനിബ്ഭോഗേന ഹോതി, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഭിക്കമാമീതി ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജമാനേ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ യസ്മാ വായോധാതുയാ അനുഗതാ തേജോധാതു ഉദ്ധരണസ്സ പച്ചയോ. ഉദ്ധരണഗതികാ ഹി തേജോധാതൂതി ഉദ്ധരണേ വായോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തസ്മാ ഇമാസം ദ്വിന്നമേത്ഥ ധാതൂനം സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകേകപാദുദ്ധരണേ…പേ… ബലവതിയോ’’തി ആഹ. യസ്മാ പന തേജോധാതുയാ അനുഗതാ വായോധാതു അതിഹരണവീതിഹരണാനം പച്ചയോ. തിരിയഗതികായ ഹി വായോധാതുയാ അതിഹരണവീതിഹരണേസു സാതിസയോ ബ്യാപാരോതി തേജോധാതുയാ തസ്സാനുഗതഭാവോ, തസ്മാ ഇമാസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തഥാ അതിഹരണവീതിഹരണേസൂ’’തി ആഹ. സതിപി അനുഗമനാനുഗന്തബ്ബതാവിസേസേ തേജോധാതുവായോധാതുഭാവമത്തം സന്ധായ തഥാ-സദ്ദഗ്ഗഹണം.

തത്ഥ അക്കന്തട്ഠാനതോ പാദസ്സ ഉക്ഖിപനം ഉദ്ധരണം, ഠിതട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ പുരതോ ഹരണം അതിഹരണം. രുക്ഖഖാണുആദിപരിഹരണത്ഥം, പതിട്ഠിതപാദഘട്ടനപരിഹരണത്ഥം വാ പസ്സേന ഹരണം വീതിഹരണം. യാവ പതിട്ഠിതപാദോ, താവ ആഹരണം അതിഹരണം, തതോ പരം ഹരണം വീതിഹരണന്തി അയം വാ ഏതേസം വിസേസോ. യസ്മാ പഥവീധാതുയാ അനുഗതാ ആപോധാതു വോസ്സജ്ജനസ്സ പച്ചയോ. ഗരുതരസഭാവാ ഹി ആപോധാതൂതി വോസ്സജ്ജനേ പഥവീധാതുയാ തസ്സാനുഗതഭാവോ, തസ്മാ താസം ദ്വിന്നമേത്ഥ സാമത്ഥിയതോ അധിമത്തതാ, ഇതരാസഞ്ച ഓമത്തതാതി ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘വോസ്സജ്ജനേ…പേ… ബലവതിയോ’’തി. യസ്മാ പന ആപോധാതുയാ അനുഗതാ പഥവീധാതു സന്നിക്ഖേപനസ്സ പച്ചയോ. പതിട്ഠാഭാവേ വിയ പതിട്ഠാപനേപി തസ്സാ സാതിസയകിച്ചത്താ ആപോധാതുയാ തസ്സാ അനുഗതഭാവോ, തഥാ ഘട്ടനകിരിയായ പഥവീധാതുയാ വസേന സന്നിരുമ്ഭനസ്സ സിജ്ഝനതോ തത്ഥാപി പഥവീധാതുയാ ആപോധാതുഅനുഗതഭാവോ, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘തഥാ സന്നിക്ഖേപനസന്നിരുമ്ഭനേസൂ’’തി.

തത്ഥാതി തസ്മിം അഭിക്കമനേ, തേസു വാ വുത്തേസു ഉദ്ധരണാദീസു ഛസു കോട്ഠാസേസു. ഉദ്ധരണേതി ഉദ്ധരണക്ഖണേ. രൂപാരൂപധമ്മാതി ഉദ്ധരണാകാരേന പവത്താ രൂപധമ്മാ തംസമുട്ഠാപകാ അരൂപധമ്മാ ച. അതിഹരണം ന പാപുണന്തി ഖണമത്താവട്ഠാനതോ. തത്ഥ തത്ഥേവാതി യത്ഥ യത്ഥ ഉപ്പന്നാ, തത്ഥ തത്ഥേവ. ന ഹി ധമ്മാനം ദേസന്തരസങ്കമനം അത്ഥി. പബ്ബം പബ്ബന്തിആദി ഉദ്ധരണാദികോട്ഠാസേ സന്ധായ സഭാഗസന്തതിവസേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. അതിഇത്തരോ ഹി രൂപധമ്മാനമ്പി പവത്തിക്ഖണോ, ഗമനസ്സാദാനം ദേവപുത്താനം ഹേട്ഠുപരിയായേന പടിമുഖം ധാവന്താനം സിരസി പാദേ ച ബദ്ധഖുരധാരാസമാഗമതോപി സീഘതരോ. യഥാ തിലാനം ഭജ്ജിയമാനാനം തടതടായനേന ഭേദോ ലക്ഖീയതി, ഏവം സങ്ഖതധമ്മാനം ഉപ്പാദേനാതി ദസ്സനത്ഥം ‘‘തടതടായന്താ’’തി വുത്തം. ഉപ്പന്നാ ഹി ഏകന്തതോ ഭിജ്ജന്തീതി.

സദ്ധിം രൂപേനാതി ഇദം തസ്സ തസ്സ ചിത്തസ്സ നിരോധേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝനകരൂപധമ്മവസേന വുത്തം, യം തതോ സത്തരസമചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം. അഞ്ഞഥാ യദി രൂപാരൂപധമ്മാ സമാനക്ഖണാ സിയും, ‘‘രൂപം ഗരുപരിണാമം ദന്ധനിരോധ’’ന്തിആദിവചനേഹി വിരോധോ സിയാ. തഥാ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി, യം ഏവം ലഹുപരിവത്തം, യഥയിദം ചിത്ത’’ന്തി (അ. നി. ൧.൪൮) ഏവമാദിപാളിയാ ച. ചിത്തചേതസികാ ഹി സാരമ്മണസഭാവാ യഥാബലം അത്തനോ ആരമ്മണപച്ചയഭൂതമത്ഥം വിഭാവേന്തായേവ ഉപ്പജ്ജന്തീതി തേസം തംസഭാവനിപ്ഫത്തിഅനന്തരം നിരോധോ, രൂപധമ്മാ പന അനാരമ്മണാ പകാസേതബ്ബാ. ഏവം തേസം പകാസേതബ്ബഭാവനിപ്ഫത്തി സോളസഹി ചിത്തേഹി ഹോതീതി തങ്ഖണായുകതാ തേസം ഇച്ഛിതാ, ലഹുകവിഞ്ഞാണസ്സ വിസയസങ്ഗതിമത്തപച്ചയതായ തിണ്ണം ഖന്ധാനം, വിസയസങ്ഗതിമത്തതായ ച വിഞ്ഞാണസ്സ ലഹുപരിവത്തിതാ, ദന്ധമഹാഭൂതപച്ചയതായ രൂപധമ്മാനം ദന്ധപരിവത്തിതാ. നാനാധാതുയാ യഥാഭൂതഞാണം ഖോ പന തഥാഗതസ്സേവ, തേന ച പുരേജാതപച്ചയോ രൂപധമ്മോവ വുത്തോ, പച്ഛാജാതപച്ചയോ ച തസ്സേവാതി രൂപാരൂപധമ്മാനം സമാനക്ഖണതാ ന യുജ്ജതേവ, തസ്മാ വുത്തനയേനേവേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം, അഞ്ഞം ചിത്തം നിരുജ്ഝതീതി യം പുരിമുപ്പന്നം ചിത്തം, തം അഞ്ഞം, തം പന നിരുജ്ഝന്തം അപരസ്സ അനന്തരാദിപച്ചയോ ഹുത്വാ ഏവ നിരുജ്ഝതീതി തഥാലദ്ധപച്ചയം അഞ്ഞം ഉപ്പജ്ജതേ ചിത്തം. യദി ഏവം തേസം അന്തരോ ലബ്ഭേയ്യാതി, നോതി ആഹ ‘‘അവീചിമനുപബന്ധോ’’തി. യഥാ വീചി അന്തരോ ന ലബ്ഭതി, ‘‘തദേവേത’’ന്തി അവിസേസവിദൂ മഞ്ഞന്തി, ഏവം അനു അനു പബന്ധോ ചിത്തസന്താനോ രൂപസന്താനോ ച നദീസോതോവ നദിയം ഉദകപ്പവാഹോ വിയ വത്തതി.

അഭിമുഖം ലോകിതം ആലോകിതന്തി ആഹ ‘‘പുരതോപേക്ഖന’’ന്തി. യസ്മാ യംദിസാഭിമുഖോ ഗച്ഛതി തിട്ഠതി നിസീദതി വാ, തദഭിമുഖം പേക്ഖനം ആലോകിതം, തസ്മാ തദനുഗതം വിദിസാലോകനം വിലോകിതന്തി ആഹ ‘‘വിലോകിതം നാമ അനുദിസാപേക്ഖന’’ന്തി. സമ്മജ്ജനപരിഭണ്ഡാദികരണേ ഓലോകിതസ്സ, ഉല്ലോകാഹരണാദീസു ഉല്ലോകിതസ്സ, പച്ഛതോ ആഗച്ഛന്തസ്സ പരിസ്സയസ്സ പരിവജ്ജനാദിവസേന അപലോകിതസ്സ ച സിയാ സമ്ഭവോതി ആഹ – ‘‘ഇമിനാ വാ മുഖേന സബ്ബാനിപി താനി ഗഹിതാനേവാ’’തി.

കായസക്ഖിന്തി കായേന സച്ഛികതവന്തം, പച്ചക്ഖകാരിനന്തി അത്ഥോ. സോഹായസ്മാ വിപസ്സനാകാലേ ഏവ ‘‘യമേവാഹം ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതം നിസ്സായ സാസനേ അനഭിരതിആദിവിപ്പകാരം പത്തോ, തമേവ സുട്ഠു നിഗ്ഗഹേസ്സാമീ’’തി ഉസ്സാഹജാതോ ബലവഹിരോത്തപ്പോ, തത്ഥ ച കതാധികാരത്താ ഇന്ദ്രിയസംവരേ ഉക്കംസപാരമിപ്പത്തോ, തേനേവ നം സത്ഥാ – ‘‘ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, മമ സാവകാനം ഭിക്ഖൂനം ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരാനം യദിദം നന്ദോ’’തി (അ. നി. ൧.൨൩൦) ഏതദഗ്ഗേ ഠപേസി.

സാത്ഥകതാ ച സപ്പായതാ ച വേദിതബ്ബാ ആലോകിതവിലോകിതസ്സാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. തസ്മാതി കമ്മട്ഠാനാവിജഹനസ്സേവ ഗോചരസമ്പജഞ്ഞഭാവതോതി വുത്തമേവത്ഥം ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസതി. അത്തനോ കമ്മട്ഠാനവസേനേവ ആലോകനവിലോകനം കാതബ്ബം, ഖന്ധാദികമ്മട്ഠാനികേഹി അഞ്ഞോ ഉപായോ ന ഗവേസിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ആലോകിതാദിസമഞ്ഞാപി ധമ്മമത്തസ്സേവ പവത്തിവിസേസോ, തസ്മാ തസ്സ യാഥാവതോ പജാനനം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞന്തി ദസ്സേതും ‘‘അബ്ഭന്തരേ’’തിആദി വുത്തം. ചിത്തകിരിയവായോധാതുവിപ്ഫാരവസേനാതി കിരിയമയചിത്തസമുട്ഠാനവായോധാതുയാ ചലനാകാരപവത്തിവസേന. അധോ സീദതീതി ഥോകം ഓതരതി. ഉദ്ധം ലങ്ഘേതീതി ലങ്ഘന്തം വിയ ഉപരി ഗച്ഛതി.

അങ്ഗകിച്ചം സാധയമാനന്തി പധാനഭൂതം അങ്ഗകിച്ചം നിപ്ഫാദേന്തം, ഉപപത്തിഭവസ്സ സരീരം ഹുത്വാതി അത്ഥോ. പഠമജവനേപി…പേ… സത്തമജവനേപി ന ഹോതീതി ഇദം പഞ്ചദ്വാരവിഞ്ഞാണവീഥിയം ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി രജ്ജനാദീനം അഭാവം സന്ധായ വുത്തം. തത്ഥ ഹി ആവജ്ജനവോട്ഠബ്ബനാനം അയോനിസോ ആവജ്ജനവോട്ഠബ്ബനവസേന ഇട്ഠേ ഇത്ഥിരൂപാദിമ്ഹി ലോഭമത്തം, അനിട്ഠേ പടിഘമത്തം ഉപ്പജ്ജതി. മനോദ്വാരേ പന ‘‘ഇത്ഥീ പുരിസോ’’തി രജ്ജനാദി ഹോതി, തസ്സ പഞ്ചദ്വാരജവനം മൂലം, യഥാവുത്തം വാ സബ്ബം ഭവങ്ഗാദി. ഏവം മനോദ്വാരജവനസ്സ മൂലഭൂതധമ്മപരിജാനനവസേനേവ മൂലപരിഞ്ഞാ വുത്താ, ആഗന്തുകതാവകാലികതാ പന പഞ്ചദ്വാരജവനസ്സേവ അപുബ്ബഭാവവസേന ചേവ ഇത്തരഭാവവസേന ച വുത്താ. ഹേട്ഠുപരിയവസേന ഭിജ്ജിത്വാ പതിതേസൂതി ഹേട്ഠിമസ്സ ഉപരിമസ്സ ച അപരാപരം ഭങ്ഗപ്പത്തിമാഹ.

തന്തി ജവനം. തസ്സ ജവനസ്സ ന യുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. ആഗന്തുകോ അബ്ഭാഗതോ. ഉദയബ്ബയപരിച്ഛിന്നോ താവതകോ കാലോ ഏതേസന്തി താവകാലികാനി.

ഏതം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞം. സമവായേതി സാമഗ്ഗിയം. തത്ഥാതി പഞ്ചക്ഖന്ധവസേന ആലോകനവിലോകനേ പഞ്ഞായമാനേ തബ്ബിനിമുത്തോ – കോ ഏകോ ആലോകേതി, കോ വിലോകേതി. ഉപനിസ്സയപച്ചയോതി ഇദം സുത്തന്തനയേന പരിയായതോ വുത്തം. സഹജാതപച്ചയോതി നിദസ്സനമത്തമേതം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതാദിപച്ചയാനമ്പി ലബ്ഭനതോ.

കാലേതി സമിഞ്ജിതും യുത്തകാലേ സമിഞ്ജന്തസ്സ, തഥാ പസാരേതും യുത്തകാലേ പസാരേന്തസ്സ. ‘‘മണിസപ്പോ നാമ ഏകാ സപ്പജാതീ’’തി വദന്തി. ലളനന്തി കമ്പനം, ലീളാകരണം വാ.

ഉണ്ഹപകതികോ പരിളാഹബഹുലകായോ. സീലസ്സ വിദൂസനേന അഹിതാവഹത്താ മിച്ഛാജീവവസേന ഉപ്പന്നം അസപ്പായം. ‘‘ചീവരമ്പി അചേതന’’ന്തിആദിനാ ചീവരസ്സ വിയ കായോപി അചേതനോതി കായസ്സ അത്തസുഞ്ഞതാവിഭാവനേന ‘‘അബ്ഭന്തരേ’’തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം പരിദീപേന്തോ ഇതരീതരസന്തോസസ്സ കാരണം ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി.

ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹതോതി ആഹതചതുപഞ്ചഗണ്ഠികോ, ചതുപഞ്ചഗണ്ഠികാഹി വാ ഹതസോഭോ.

അട്ഠവിധോപി അത്ഥോതി അട്ഠവിധോപി പയോജനവിസേസോ. മഹാസിവത്ഥേരവാദവസേന ‘‘ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ’’തിആദിനാ നയേന വുത്തോ ദട്ഠബ്ബോ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘നേവ ദവായാതിആദിനാ നയേനാ’’തി പന ഇദം പടിക്ഖേപങ്ഗദസ്സനമുഖേന പാളി ആഗതാതി കത്വാ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പഥവീസന്ധാരകജലസ്സ തംസന്ധാരകവായുനാ വിയ പരിഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വായോധാതുയാവ ആസയേ അവട്ഠാനന്തി ആഹ – ‘‘വായോധാതുവസേനേവ തിട്ഠതീ’’തി. അതിഹരതീതി യാവ മുഖാ അഭിഹരതി. വീതിഹരതീതി തതോ കുച്ഛിയം വിമിസ്സം കരോന്തോ ഹരതി. അതിഹരതീതി വാ മുഖദ്വാരം അതിക്കാമേന്തോ ഹരതി. വീതിഹരതീതി കുച്ഛിഗതം പസ്സതോ ഹരതി. പരിവത്തേതീതി അപരാപരം ചാരേതി. ഏത്ഥ ച ആഹാരസ്സ ധാരണപരിവത്തനസഞ്ചുണ്ണനവിസോസനാനി പഥവീധാതുസഹിതാ ഏവ വായോധാതു കരോതി, ന കേവലാതി താനി പഥവീധാതുയാ കിച്ചഭാവേന വുത്താനി, സാ ഏവ ധാരണാദീനി കിച്ചാനി കരോന്തസ്സ സാധാരണാതി വുത്താനി. അല്ലത്തഞ്ച അനുപാലേതീതി യഥാ വായോധാതുആദീഹി അഞ്ഞേഹി വിസോസനം ന ഹോതി, തഥാ അനുപാലേതി അല്ലഭാവം. തേജോധാതൂതി ഗഹണീസങ്ഖാതാ തേജോധാതു. സാ ഹി അന്തോപവിട്ഠം ആഹാരം പരിപാചേതി. അഞ്ജസോ ഹോതീതി ആഹാരസ്സ പവിസനാദീനം മഗ്ഗോ ഹോതി. ആഭുജതീതി പരിയേസനവസേന, അജ്ഝോഹരണജിണ്ണാജിണ്ണതാദിപടിസംവേദനവസേന ച ആവജ്ജേതി, വിജാനാതീതി അത്ഥോ. തംതംവിജാനനസ്സ പച്ചയഭൂതോയേവ ഹി പയോഗോ ‘‘സമ്മാപയോഗോ’’തി വുത്തോ. യേന ഹി പയോഗേന പരിയേസനാദി നിപ്ഫജ്ജതി, സോ തബ്ബിസയവിജാനനമ്പി നിപ്ഫാദേതി നാമ തദവിനാഭാവതോ. അഥ വാ സമ്മാപയോഗം സമ്മാപടിപത്തിം അന്വായ ആഗമ്മ ആഭുജതി സമന്നാഹരതി. ആഭോഗപുബ്ബകോ ഹി സബ്ബോപി വിഞ്ഞാണബ്യാപാരോതി തഥാ വുത്തം.

ഗമനതോതി ഭിക്ഖാചാരവസേന ഗോചരഗാമം ഉദ്ദിസ്സ ഗമനതോ. പരിയേസനതോതി ഗോചരഗാമേ ഭിക്ഖത്ഥം ആഹിണ്ഡനതോ. പരിഭോഗതോതി ആഹാരസ്സ പരിഭുഞ്ജനതോ. ആസയതോതി പിത്താദിആസയതോ. ആസയതി ഏത്ഥ ഏകജ്ഝം പവത്തമാനോപി കമ്മബലവവത്ഥിതോ ഹുത്വാ മരിയാദവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ സയതി തിട്ഠതി പവത്തതീതി ആസയോ, ആമാസയസ്സ ഉപരി തിട്ഠനകോ പിത്താദികോ. മരിയാദത്ഥോ ഹി അയമാകാരോ. നിധേതി യഥാഭുത്തോ ആഹാരോ നിചിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി നിധാനം, ആമാസയോ, തതോ നിധാനതോ. അപരിപക്കതോതി ഗഹണീസങ്ഖാതേന കമ്മജതേജേന അവിപക്കതോ. പരിപക്കതോതി യഥാഭുത്തസ്സ ആഹാരസ്സ വിപക്കഭാവതോ. ഫലതോതി നിപ്ഫത്തിതോ. നിസ്സന്ദതോതി ഇതോ ചിതോ ച വിസ്സന്ദനതോ. സമ്മക്ഖനതോതി സബ്ബസോ മക്ഖനതോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗസംവണ്ണനായ (വിസുദ്ധി. മഹാടീ. ൧.൨൯൪) ഗഹേതബ്ബോ.

സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തീതി വേഗസന്ധാരണേന ഉപ്പന്നപരിളാഹതോ സരീരതോ സേദാ മുച്ചന്തി. അഞ്ഞേ ച രോഗാ കണ്ണസൂലഭഗന്ദരാദയോ. അട്ഠാനേതി മനുസ്സാമനുസ്സപരിഗ്ഗഹേ അയുത്തട്ഠാനേ ഖേത്തദേവായതനാദികേ. കുദ്ധാ ഹി മനുസ്സാ അമനുസ്സാപി വാ ജീവിതക്ഖയം പാപേന്തി. വിസ്സട്ഠത്താ നേവ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ അത്തനോ, കസ്സചി അനിസ്സജ്ജിതത്താ ജിഗുച്ഛനീയത്താ ച ന പരസ്സ, ഉദകതുമ്ബതോതി വേളുനാളിആദിഉദകഭാജനതോ. തന്തി ഛഡ്ഡിതഉദകം.

ഏത്ഥ ച ഏകോ ഇരിയാപഥോ ദ്വീസു ഠാനേസു ആഗതോ, സോ പുബ്ബേ അഭിക്കമപടിക്കമഗഹണേന. ‘‘ഗമനേപി പുരതോ പച്ഛതോ ച കായസ്സ അഭിഹരണം വുത്തന്തി ഇധ ഗമനമേവ ഗഹിത’’ന്തി അപരേ. യസ്മാ ഇധ സമ്പജഞ്ഞകഥായം അസമ്മോഹസമ്പജഞ്ഞമേവ ധുരം, തസ്മാ അന്തരന്തരേ ഇരിയാപഥേ പവത്താനം രൂപാരൂപധമ്മാനം തത്ഥ തത്ഥേവ നിരോധദസ്സനവസേന സമ്പജാനകാരിതാ ഗഹിതാതി. മജ്ഝിമഭാണകാ പന ഏവം വദന്തി – ഏകോ ഹി ഭിക്ഖു ഗച്ഛന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ, അഞ്ഞം വിതക്കേന്തോ ഗച്ഛതി, ഏകോ കമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ ഗച്ഛതി, തഥാ ഏകോ തിട്ഠന്തോ, നിസീദന്തോ, സയന്തോ അഞ്ഞം ചിന്തേന്തോ, അഞ്ഞം വിതക്കേന്തോ സയതി, ഏകോ കമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാവ സയതി. ഏത്തകേന പന ന പാകടം ഹോതീതി ചങ്കമനേന ദീപേന്തി. യോ ഭിക്ഖു ചങ്കമനം ഓതരിത്വാ ചങ്കമനകോടിയം ഠിതോ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി – ‘‘പാചീനചങ്കമനകോടിയം പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ പച്ഛിമചങ്കമനകോടിം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, പച്ഛിമചങ്കമനകോടിയം പവത്താപി പാചീനചങ്കമനകോടിം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ചങ്കമനമജ്ഝേ പവത്താ ഉഭോ കോടിയോ അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ചങ്കമനേ പവത്താ രൂപാരൂപധമ്മാ ഠാനം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, ഠാനേ പവത്താ നിസജ്ജം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ, നിസജ്ജായ പവത്താ സയനം അപ്പത്വാ ഏത്ഥേവ നിരുദ്ധാ’’തി, ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏവ ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതാരേതി, ഉട്ഠഹന്തോ പന കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ ഉട്ഠഹതി. അയം ഭിക്ഖു ഗതാദീസു സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതീതി.

ഏവമ്പി സുത്തേ കമ്മട്ഠാനം അവിഭൂതം ഹോതി, കമ്മട്ഠാനം അവിഭൂതം ന കാതബ്ബം, തസ്മാ സോ ഭിക്ഖു യാവ സക്കോതി, താവ ചങ്കമിത്വാ ഠത്വാ നിസീദിത്വാ സയമാനോ ഏവം പരിഗ്ഗഹേത്വാ സയതി – ‘‘കായോ അചേതനോ മഞ്ചോ അചേതനോ, കായോ ന ജാനാതി ‘അഹം മഞ്ചേ സയിതോ’തി, മഞ്ചോപി ന ജാനാതി ‘മയി കായോ സയിതോ’തി, അചേതനോ കായോ അചേതനേ മഞ്ചേ സയിതോ’’തി, ഏവം പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏവ ചിത്തം ഭവങ്ഗം ഓതാരേതി, പബുജ്ഝന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാവ പബുജ്ഝതീതി അയം സുത്തേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി. കായികാദികിരിയാനിബ്ബത്തനേന തമ്മയത്താ ആവജ്ജനകിരിയാനിബ്ബത്തകത്താ ആവജ്ജനകിരിയാസമുട്ഠിതത്താ ച ജവനം, സബ്ബമ്പി വാ ഛദ്വാരപ്പവത്തം കിരിയാമയപവത്തം നാമ, തസ്മിം സതി ജാഗരിതം നാമ ഹോതീതി പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോ ജാഗരിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ. അപിച രത്തിന്ദിവം ഛ കോട്ഠാസേ കത്വാ പഞ്ച കോട്ഠാസേ ജഗ്ഗന്തോപി ജാഗരിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതീതി.

വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ ധമ്മം ദേസേന്തോപി ബാത്തിംസതിരച്ഛാനകഥം പഹായ ദസകഥാവത്ഥുനിസ്സിതസപ്പായകഥം കഥേന്തോപി ഭാസിതേ സമ്പജാനകാരീ നാമ ഹോതി. അട്ഠതിംസായ ആരമ്മണേസു ചിത്തരുചിയം ആരമ്മണം മനസികാരം പവത്തേന്തോപി ദുതിയജ്ഝാനം സമാപന്നോപി തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ നാമ. ദുതിയഞ്ഹി ഝാനം വചീസങ്ഖാരപ്പഹാനതോ വിസേസതോ തുണ്ഹീഭാവോ നാമാതി. ഓട്ഠേ ചാതിആദീസു ച-സദ്ദേന കണ്ഠസീസനാഭിആദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. തദനുരൂപം പയോഗന്തി തസ്സ ഉപ്പത്തിയാ അനുച്ഛവികം ചിത്തസ്സ പവത്തിആകാരസഞ്ഞിതം പയോഗം, യതോ സബ്ബേ വിചാരാദയോ നിപ്ഫജ്ജന്തി. ഉപാദാരൂപപവത്തിയാതി വിഞ്ഞത്തിവികാരസഹിതസദ്ദായതനുപ്പത്തിയാ. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. സത്തസുപി ഠാനേസു അസമ്മുയ്ഹനവസേന ‘‘മിസ്സക’’ന്തി വുത്തം. മഗ്ഗസമ്മാസതിയാപി കായാനുപസ്സനാദിഅനുരൂപത്താ സമ്പജഞ്ഞാനുരൂപപുബ്ബഭാഗം സത്തട്ഠാനിയസ്സ ഏകന്തലോകിയത്താ.

സതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഭിക്ഖുസുത്തവണ്ണനാ

൩൬൯. യസ്മാ സോ ഭിക്ഖു ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മ’’ന്തി സംഖിത്തേന ധമ്മദേസനം യാചി, തസ്സ സംഖിത്തരുചിഭാവതോ, തസ്മാ സംഖിത്തേനേവ ധമ്മം ദേസേതുകാമോ ഭഗവാ ‘‘തസ്മാതിഹാ’’തിആദിമാഹാതി വുത്തം – ‘‘യസ്മാ സംഖിത്തേന ദേസനം യാചസി, തസ്മാ’’തി. കമ്മസ്സകതാദിട്ഠികസ്സേവ ലോകിയലോകുത്തരഗുണവിസേസാ ഇജ്ഝന്തി, ന ദിട്ഠിവിപന്നസ്സ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ദിട്ഠീതി കമ്മസ്സകതാദിട്ഠീ’’തി.

൪. സാലസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൦. യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജമാനേ അപായദുക്ഖേ അപാതനവസേന ധാരണട്ഠേന ധമ്മോ, സാസനബ്രഹ്മചരിയം, തദേവ തദങ്ഗാദിവസേന കിലേസാനം വിനയനട്ഠേന വിനയോതി ആഹ – ‘‘ധമ്മോതി വാ…പേ… നാമ’’ന്തി. പടിപക്ഖധമ്മേഹി അനഭിഭൂതതായ ഏകോ ഉദേതീതി ഏകോദീതി ലദ്ധനാമോ സമാധി ഭൂതോ ജാതോ ഏതേസന്തി ഏകോദിഭൂതാ. ഏത്ഥ ച ഏകോദിഭൂതാതി ഏതേന ഉപചാരജ്ഝാനാവഹോ പുബ്ബഭാഗികോ സമാധി വുത്തോ. സമാഹിതാതി ഏതേന ഉപചാരപ്പനാസമാധി. ഏകഗ്ഗചിത്താതി ഏതേന സുഭാവിതോ വസിപ്പത്തോ അപ്പനാസമാധി വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ. നവകഭിക്ഖൂഹി ഭാവിതസതിപട്ഠാനാ പുബ്ബഭാഗാ. തേ ഹി യഥാഭൂതഞാണായ ഭാവിതാ. യഥാഭൂതഞാണന്തി ഹി സോതാപത്തിമഗ്ഗഞാണം ഇധാധിപ്പേതം. ഖീണാസവേഹി ഭാവിതസതിപട്ഠാനാപി പുബ്ബഭാഗാ. തേസഞ്ഹി കതകരണീയാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരായ സതിപട്ഠാനഭാവനാ, സേക്ഖാനം പന സതിപട്ഠാനഭാവനാ പരിഞ്ഞത്ഥായ പവത്താ ലോകിയാ, പരിജാനനവസേന പവത്താ ലോകുത്തരാതി ‘‘മിസ്സകാ’’തി വുത്തം.

൫. അകുസലരാസിസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൧. പഞ്ചമേ കേവലോതി കുസലധമ്മേഹി അസമ്മിസ്സോ, തതോ ഏവ സകലോ സുക്കപക്ഖോ അനവജ്ജട്ഠോ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൬. സകുണഗ്ഘിസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൨. പാകതികസകുണകുലേസു ബലവഭാവതോ തേസം ഹനനതോ സകുണഗ്ഘി. സേനോതി വുത്തം ‘‘സേനസ്സേതം അധിവചന’’ന്തി, സേനവിസേസോ പന സോ വേദിതബ്ബോ. ആമിസത്ഥായ പത്തത്താ ‘‘ലോഭസാഹസേന പത്താ’’തി വുത്തം, ലോഭനിമിത്തേന സാഹസാകാരേന പത്താതി അത്ഥോ. നങ്ഗലേന കട്ഠം കസിതം നങ്ഗലകട്ഠം, തം കരീയതി ഏത്ഥാതി നങ്ഗലകട്ഠകരണന്തി ആഹ – ‘‘അധുനാ കട്ഠം ഖേത്തട്ഠാന’’ന്തി. ലേഡ്ഡുയോ തിട്ഠന്തി ഏത്ഥാതി ലേഡ്ഡുട്ഠാനം, ലേഡ്ഡുനിമിത്തം കസിതട്ഠാനം. വജ്ജതീതി വദം, വചനം. കുച്ഛിതം വദം അവദം. ഗരഹനേ ഹി അയം അ-കാരോ യഥാ – ‘‘അപുത്തോ അഭരിയാ’’തി. അവദം മാനേതീതി അവദമാനാ, അത്തനോ ബലമദേന ലാപം അതിമഞ്ഞിത്വാ വദന്തീതി അത്ഥോ. തേനേവാഹ ‘‘ഗച്ഛ ഖോ, ത്വം ലാപ, തത്രപി മേ ഗന്ത്വാ ന മോക്ഖസീ’’തി. യം പന അട്ഠകഥായം വുത്തം ‘‘അത്തനോ ബലസ്സ സുട്ഠു വണ്ണം വദമാനാ’’തി, തത്ഥ അത്തതോ ആപന്നം ഗഹേത്വാ വുത്തം. ‘‘വദമാനോ’’തി വാ പാഠോ, സാരമ്ഭവസേന അവ്ഹായന്തോതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഏഹി ഖോ ദാനി സകുണഗ്ഘീ’’തി. സുട്ഠു ഠപേത്വാതി ജിയാമുത്തസരസ്സ വിയ സീഘപാതയോഗ്യതാകരണേന ഉഭോ പക്ഖേ സമ്മാ ഠപേത്വാ. അയന്തി സകുണഗ്ഘി. ഞത്വാതി യഥാഭൂതദസ്സനേന അത്തനോ ഞാണേന ജാനിത്വാ. ഫാലീയിത്ഥാതി ഫാലച്ഛേദതിഖിണസിഖരേ സുക്ഖലേഡ്ഡുസ്മിം ഭിജ്ജിത്ഥ.

൭. മക്കടസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൩. സഞ്ചാരോതി സഞ്ചരണം. ലേപന്തി സിലേസസദിസം ആലേപനം. കാജസിക്കാ വിയാതി കാജദണ്ഡകേ ഓലഗ്ഗേതബ്ബാ സിക്കാ വിയ. അപിച ചതസ്സോ രജ്ജുയോ ഉപരി ബന്ധനട്ഠാനഞ്ചാതി പഞ്ചട്ഠാനം. ഓഡ്ഡിതോതി ഓലമ്ബിതോ. ഥുനന്തോതി നിത്ഥുനന്തോ.

൮. സൂദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൪. ആഹാരസമ്പാദനേന തംതംആഹാരവത്ഥുഗതേ സൂദേതി പഗ്ഘരേതീതി സൂദോ, ഭത്തകാരകോ. ദഹരേഹി മനാപതരം അച്ചേതബ്ബതോ അതിക്കമിതബ്ബതോ അച്ചയാ, ഭോജനേ രസവിസേസാ, തസ്മാ നാനച്ചയേഹീതി നാനപ്പകാരരസവിസേസേഹീതി അത്ഥോ. തേന വുത്തം ‘‘നാനച്ചയേഹീ’’തിആദി. അഗ്ഗീയതി അസങ്കരതോ വിഭജീയതീതി അഗ്ഗോ, അമ്ബിലമേവ അഗ്ഗോ അമ്ബിലഗ്ഗോതി ആഹ – ‘‘അമ്ബിലഗ്ഗേഹീതി അമ്ബിലകോട്ഠാസേഹീ’’തി. ദാതും അഭിഹരിതബ്ബതായ അഭിഹാരാ, ദേയ്യധമ്മാ. തേനാഹ – ‘‘അഭിഹടാനം ദായാന’’ന്തി. ഇദം മേ കമ്മട്ഠാനം അനുലോമംവാതി ഇദം മമ കമ്മട്ഠാനം ഏവം പവത്തമാനം അനുലോമാവസാനമേവ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. ഏവം പുന പവത്തമാനം ഉസ്സക്കിത്വാ വിസേസനിബ്ബത്തനത്ഥമേവ ഹോതീതി ഏവം നിമിത്തം ഗഹേതും ന സക്കോതി ബാലോ അബ്യത്തോ, പണ്ഡിതോ പന സക്കോതി. അത്തനോ ചിത്തസ്സാതി അത്തനോ ഭാവനാചിത്തസ്സ. പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ സതിപട്ഠാനാവ കഥിതാ ‘‘സകസ്സ ചിത്തസ്സ നിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി വുത്തത്താ.

൯. ഗിലാനസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൫. പാദഗാമോതി നഗരസ്സ പദസദിസോ മഹന്തഗാമോ. തേനേവാഹ ‘‘വേസാലിയം വിഹരതി വേളുവഗാമകേ’’തി. അഹിതനിസേധന-ഹിതനിയോജന-ബ്യസനപരിച്ചജന-ലക്ഖണോ മിത്തഭാവോ യേസു അത്ഥി, തേ മിത്താ. യേ പന ദിട്ഠമത്തസഹായാ, തേ സന്ദിട്ഠാ. യേ സവിസേസം ഭത്തിമന്തോ, തേ സമ്ഭത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘മിത്താതി മിത്താവാ’’തിആദിമാഹ. അസ്സാതി ഭഗവതോ. പഞ്ചമിയം അട്ഠമിയം ചാതുദ്ദസിയം പഞ്ചദസിയന്തി ഏകേകസ്മിം പക്ഖേ ചത്താരോ വാരേ കത്വാ മാസസ്സ അട്ഠവാരേ.

വേദനാനം ബലവഭാവേന ഖരോ ഫരുസോ കക്ഖളോ. ആബാധോതി പുബ്ബകമ്മഹേതുതായ കമ്മസമുട്ഠാനോ ആബാധോ സങ്ഖാരദുക്ഖതാസങ്ഖാതോ സബ്ബകാലികത്താ സരീരസ്സ സഭാഗരോഗോ നാമ. നായമീദിസോ ആബാധോ, അയം പന ബഹലതരബ്യാധിതായ ‘‘വിസഭാഗരോഗോ’’തി വുത്തോ. അന്ത-സദ്ദോ സമീപപവത്തോതി ആഹ – ‘‘മരണന്തം മരണസന്തിക’’ന്തി. വേദനാ…പേ… അകരോന്തോ ഉക്കംസഗതഭാവിതകായാദിതായ. അപീളിയമാനോതി അപീളിയമാനോ വിയ. ഓവാദമേവ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അപലോകനന്തി ആഹ – ‘‘ഓവാദാനുസാസനിം അദത്വാതി വുത്തം ഹോതീ’’തി. പുബ്ബഭാഗവീരിയം നാമ ഫലസമാപത്തിയാ പരികമ്മഭൂതവിപസ്സനാവീരിയം. ജീവിതമ്പി ജീവിതസങ്ഖാരോ പതിതും അദത്വാ അത്തഭാവസ്സ അഭിസങ്ഖരണതോ.

‘‘ഏത്തകം കാലം അതിക്കമിത്വാ വുട്ഠഹിസ്സാമീ’’തി ഖണപരിച്ഛേദവതീ സമാപത്തി ഖണികസമാപത്തി. നിഗ്ഗുമ്ബം നിജ്ജടം കത്വാതി രൂപസത്തകാരൂപസത്തകവസേന പവത്തിയമാനം വിപസ്സനാഭാവനം സബ്ബസോ ഖിലവിരഹേന നിഗ്ഗുമ്ബം, അബ്യാകുലതായ നിജ്ജടം കത്വാ. മഹാവിപസ്സനാവസേനാതി പച്ചേകം സവിസേസം വിത്ഥാരിതാനം അട്ഠാരസാദീനം മഹാവിപസ്സനാനം വസേന വിപസ്സിത്വാ സമാപന്നാ യാ സമാപത്തി, സാ സുട്ഠു വിക്ഖമ്ഭേതി വേദനം മഹാബലവതായ പുബ്ബാരമ്മണസ്സ, മഹാനുഭാവതായ തഥാപവത്തിതവിപസ്സനാവീരിയസ്സ. യഥാ നാമാതിആദിനാ തസ്സ നിദസ്സനം ദസ്സേതി. വേദനാതി ദുക്ഖവേദനാ. ചുദ്ദസഹാകാരേഹീതി തസ്സേവ സത്തകദ്വയസ്സ വസേന വദതി. സന്നേത്വാതി അന്തരന്തരാ സമാപന്നജ്ഝാനസമാപത്തിസമ്ഭൂതേന വിപസ്സനാപീതിസിനേഹേന തേമേത്വാ. സമാപത്തീതി ഫലസമാപത്തി.

ഗിലാനാ വുട്ഠിതോതി ഗിലാനഭാവതോ വുട്ഠിതോ. സരീരസ്സ ഗരുഥദ്ധഭാവപ്പത്തി മധുരകതാതി ആഹ – ‘‘സഞ്ജാതഗരുഭാവോ സഞ്ജാതഥദ്ധഭാവോ’’തി. നാനാകാരതോതി പുരത്ഥിമാദിഭേദതോ. സതിപട്ഠാനധമ്മാതി പുബ്ബേ അത്തനാ ഭാവിയമാനാ സതിപട്ഠാനധമ്മാ. പാകടാ ന ഹോന്തി കായചിത്താനം അകമ്മഞ്ഞതായ. തന്തി ധമ്മാതി പരിയത്തിധമ്മാ ന ഞായന്തി.

അനന്തരം അബാഹിരന്തി ധമ്മവസേന പുഗ്ഗലവസേന ച അന്തരബാഹിരം അകത്വാ. ഏത്തകന്തിആദിനാ വുത്തമേവത്ഥം വിവരതി. ദഹരകാലേതി അത്തനോ ദഹരകാലേ. ന ഏവം ഹോതീതി ‘‘അഹം ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമീ’’തിആദികോ മാനതണ്ഹാമൂലകോ ഇസ്സാമച്ഛരിയാനം പവത്തിആകാരോ തഥാഗതസ്സ ന ഹോതി, നത്ഥേവ പഗേവ തേസം സമുച്ഛിന്നത്താതി ആഹ – ‘‘ബോധിപല്ലങ്കേയേവാ’’തിആദി. പടിസങ്ഖരണേന വേഠേന മിസ്സകേന. മഞ്ഞേതി യഥാവുത്തം പടിസങ്ഖരണസഞ്ഞിതേന വേഠമിസ്സകേന വിയ ജരസകടം. അരഹത്തഫലവേഠേനാതി അരഹത്തഫലസമാപത്തിസഞ്ഞിതേന അത്ഥഭാവവേഠേന.

ഫലസമാപത്തിയാ അധിപ്പേതത്താ ‘‘ഏകച്ചാനം വേദനാനന്തി ലോകിയാനം വേദനാന’’ന്തി വുത്തം. അത്തദീപാതി ഏത്ഥ അത്ത-സദ്ദേന ധമ്മോ ഏവ വുത്തോ, സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വിഭാവിതോ ഏവ. നവവിധോ ലോകുത്തരധമ്മോ വേദിതബ്ബോ. സോ ഹി ചതൂഹി ഓഘേഹി അനജ്ഝോത്ഥരണീയതോ ‘‘ദീപോ’’തി വുത്തോ. തമഅഗ്ഗേതി തമയോഗാഭാവേന സദേവകസ്സ ലോകസ്സ അഗ്ഗേ. സബ്ബേസന്തി സബ്ബേസം സിക്ഖാകാമാനം. തേ ‘‘ധമ്മദീപാ വിഹരഥാ’’തി വുത്താ ചതുസതിപട്ഠാനഗോചരാവ ഭിക്ഖൂ അഗ്ഗേ ഭവിസ്സന്തി.

൧൦. ഭിക്ഖുനുപസ്സയസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൬. കമ്മട്ഠാനകമ്മികാതി കമ്മട്ഠാനമനുയുത്താ. വിസേസേതീതി വിസേസോ, അതിസയോ, സ്വായം പുബ്ബാപരവിസേസോ ഉപാദായുപാദായ ഗഹേതബ്ബോതി തം ദസ്സേതും ‘‘തത്ഥാ’’തിആദിമാഹ.

ഉപ്പജ്ജതി കിലേസപരിളാഹോതി കായേ അസുഭാദിവസേന മനസികാരം അദഹന്തസ്സ മനസികാരസ്സ വീഥിയം അപടിപന്നതാ സുഭാദിവസേന കായാരമ്മണോ കിലേസപരിളാഹോ ച ഉപ്പജ്ജതി. വീരിയാരമ്ഭസ്സ അഭാവേന തസ്മിം ആരമ്മണേ ചേതസോ വാ ലീനത്തം ഹോതി, ഗോചരജ്ഝത്തതോ ബഹിദ്ധാ പുഥുത്താരമ്മണേ ചിത്തം വിക്ഖിപതി. ഏവം കിലേസപരിളാഹേ ചാതിആദിനാ തിവിധമ്പി ഭാവനാനുയോഗസ്സ കിലേസവത്ഥുഭാവം ഉപാദായ സമുച്ചയവസേന അട്ഠകഥായം വുത്തം. യസ്മാ പന തേ പരിളാഹലീനത്തവിക്ഖേപാ ഏകജ്ഝം ന പവത്തന്തി, തസ്മാ പാളിയം ‘‘കായാരമ്മണോ വാ’’തിആദിനാ അനിയമത്ഥോ വാ-സദ്ദോ ഗഹിതോ. കിലേസാനുരഞ്ജിതേനാതി കിലേസവിവണ്ണിതചിത്തേന ഹുത്വാ ന വത്തിതബ്ബം. കഥം പന വത്തിതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘കിസ്മിഞ്ചിദേവാ’’തി. ന ച വിതക്കേതി ന ച വിചാരേതീതി കിലേസസഹഗതേ വിതക്കവിചാരേ ന പവത്തേതി. സുഖിതോതി ഝാനസുഖേന സുഖിതോ.

ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭാവനാ പവത്താതി സമ്ബന്ധോ. യസ്മാ ഹി ഇമസ്സ ഭിക്ഖുനോ തം മൂലകമ്മട്ഠാനം പരിപന്ഥേ സതി ഠപേത്വാ ബുദ്ധഗുണാദിഅനുസ്സരണേന ചിത്തം പസാദേത്വാ മൂലകമ്മട്ഠാനഭാവനാ പവത്താ, തസ്മാ പണിധായ ഭാവനാതി വുത്തന്തി സമ്ബന്ധോ. അട്ഠപേത്വാതി ചിത്തം അപ്പവത്തേത്വാതി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. കമ്മട്ഠാനാദീനം തിണ്ണമ്പി വസേന അത്ഥയോജനാ സമ്ഭവതി. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. സാരേന്തോ വിയാതി രഥം വാഹയന്തോ വിയ. സമപ്പമാണതോ അട്ഠകാദിവസേന സുതച്ഛിതം പക്ഖിപന്തോ വിയ. സുഖേനേവ കിലേസാനം ഓകാസം അദേന്തോ അന്തരാ അസജ്ജന്തോ അലഗ്ഗന്തോ. വിപസ്സനാചാരസ്സ ആരദ്ധവുത്തിതം അപരിപന്ഥതഞ്ച ദസ്സേന്തോ ഓപമ്മദ്വയമാഹ. ബ്യാഭങ്ഗിയാതി കാജദണ്ഡേന. കിലേസപരിളാഹാദീനന്തി കിലേസപരിളാഹലീനത്തവിക്ഖേപാനം.

ഗുളഖണ്ഡാദീനീതി ഗുളഖണ്ഡസക്ഖരഖണ്ഡാദീനി ഉച്ഛുവികാരഭൂതാനി. ‘‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരാമീ’’തിആദിവചനതോ ‘‘പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ കഥിതാ’’തി വുത്തം.

അമ്ബപാലിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.