൨. നാലന്ദവഗ്ഗോ

൨. നാലന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൮. ദുതിയവഗ്ഗേ പഠമസുത്തം ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ സുവിഞ്ഞേയ്യന്തി തം ലങ്ഘിത്വാ ‘‘ദുതിയേ’’തി വുത്തം.

ഭിയ്യതരോ അഭിഞ്ഞാതോതി സമ്ബോധിയാ സേട്ഠതരോതി അഭിലക്ഖിതോ. ഭിയ്യതരാഭിഞ്ഞോതി സബ്ബസത്തേസു അധികതരപഞ്ഞോ. തേനാഹ ‘‘ഉത്തരിതരഞാണോ’’തി. സമ്മാ അനവസേസതോ ബുജ്ഝതി ഏതേനാതി സമ്ബോധീതി ആഹ – ‘‘സമ്ബോധിയന്തി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ’’തി. നിപ്പദേസാ ഗഹിതാതി അനവസേസാ ബുദ്ധഗുണാ ഗഹിതാ അഗ്ഗമഗ്ഗസിദ്ധിയാവ ഭഗവതോ സബ്ബഗുണാനം സിദ്ധത്താ. ന കേവലഞ്ച ബുദ്ധാനം, അഥ ഖോ അഗ്ഗസാവകപച്ചേകബുദ്ധാനമ്പി തംതംഗുണസമിജ്ഝനം അഗ്ഗമഗ്ഗാധിഗമേനേവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദ്വേപി അഗ്ഗസാവകാ’’തിആദിമാഹ.

അപരോ നയോ – പസന്നോതി ഇമിനാ പസാദസ്സ വത്തമാനതാ ദീപിതാതി ഉപ്പന്നസദ്ധോതി ഇമിനാപി സദ്ധായ പച്ചുപ്പന്നതാ പകാസിതാതി ആഹ – ‘‘ഏവം സദ്ദഹാമീതി അത്ഥോ’’തി. അഭിജാനാതി അഭിമുഖഭാവേന സബ്ബഞ്ഞേയ്യം ജാനാതീതി അഭിഞ്ഞോ, ഭിയ്യോ അധികോ അഭിഞ്ഞോതി ഭിയ്യോഭിഞ്ഞോ. സോ ഏവ അതിസയവചനിച്ഛാവസേന ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോതി വുത്തോതി ആഹ – ‘‘ഭിയ്യതരോ അഭിഞ്ഞാതോ’’തി. ദുതിയവികപ്പേ പന അഭിജാനാതീതി അഭിഞ്ഞാ, അഭിവിസിട്ഠാ പഞ്ഞാ. ഭിയ്യോ അഭിഞ്ഞാ ഏതസ്സാതി ഭിയ്യോഭിഞ്ഞോ, സോ ഏവ അതിസയവചനിച്ഛാവസേന ഭിയ്യോഭിഞ്ഞതരോ. സ്വായം അസ്സ അതിസയോ അഭിഞ്ഞായ ഭിയ്യോഭാവകതോതി ആഹ – ‘‘ഭിയ്യതരാഭിഞ്ഞോ വാ’’തി. സമ്ബുജ്ഝതി ഏതായാതി സമ്ബോധി, സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണഞ്ച. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനഞ്ഹി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണം, അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണപദട്ഠാനഞ്ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സമ്ബോധി നാമ. തത്ഥ പധാനവസേന തദത്ഥദസ്സനേ പഠമവികപ്പോ, പദട്ഠാനവസേന ദുതിയവികപ്പോ. കസ്മാ പനേത്ഥ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണസ്സേവ ഗഹണം, നനു ഹേട്ഠിമാനിപി ഭഗവതോ മഗ്ഗഞാണാനി സവാസനമേവ യഥാസകം പടിപക്ഖവിധമനവസേന പവത്താനി. സവാസനപ്പഹാനഞ്ഹി ഞേയ്യാവരണപ്പഹാനന്തി? സച്ചമേതം, തം പന അപരിപുണ്ണം പടിപക്ഖവിധമനസ്സ വിപ്പകതഭാവതോതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേ വാ’’തി. സബ്ബന്തി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അധിഗന്തബ്ബം സബ്ബം.

ഖാദനീയാനം ഉളാരതാ സാതരസാനുഭാവേനാതി ആഹ ‘‘മധുരേ ആഗച്ഛതീ’’തി. പസംസായ ഉളാരതാ വിസിട്ഠഭാവേനാതി ആഹ – ‘‘സേട്ഠേ’’തി. ഓഭാസസ്സ ഉളാരതാ മഹന്തഭാവേനാതി വുത്തം – ‘‘വിപുലേ’’തി. ഉസഭസ്സ അയന്തി ആസഭീ, ഇധ പന ആസഭീ വിയാതി ആസഭീ. തേനാഹ – ‘‘ഉസഭസ്സ വാചാസദിസീ’’തി. യേന ഗുണേന സാ തംസദിസാ, തം ദസ്സേതും ‘‘അചലാ അസമ്പവേധീ’’തി വുത്തം. യതോ കുതോചി അനുസ്സവനം അനുസ്സവോ. വിജ്ജാട്ഠാനാദീസു കതപരിചയാനം ആചരിയാനം തം തം അത്ഥം ഞാപേന്തീ പവേണീ ആചരിയപരമ്പരാ. കേവലം അത്തനോ മതിയാ ‘‘ഇതി കിര ഏവം കിരാ’’തി പരികപ്പനാ ഇതികിരാ. പിടകസ്സ ഗന്ഥസ്സ സമ്പദാനതോ ഭൂതതോ തസ്സ ഗഹണം പിടകസമ്പദാനം. യഥാസുതാനം അത്താനം ആകാരസ്സ പരിവിതക്കനം ആകാരപരിവിതക്കോ. തഥേവസ്സ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝാനക്ഖമനം ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി. ആഗമാധിഗമേഹി വിനാ കേവലം അനുസ്സുതതോ തക്കമഗ്ഗം നിസ്സായ തക്കനം തക്കോ. അനുമാനവിധിം നിസ്സായ ഗഹണം നയഗ്ഗാഹോ. യസ്മാ ബുദ്ധവിസയേ ഠത്വാ ഭഗവതോ അയം ഥേരസ്സ ചോദനാ ഥേരസ്സ ച സോ അവിസയോ, തസ്മാ ‘‘പച്ചക്ഖതോ ഞാണേന പടിവിജ്ഝിത്വാ വിയാ’’തി വുത്തം. സീഹനാദോ വിയാതി സീഹനാദോ. തംസദിസതാ ചസ്സ സേട്ഠഭാവേന, സോ ചേത്ഥ ഏവം വേദിതബ്ബോതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സീഹനാദോ’’തിആദിമാഹ. ഉന്നാദയന്തേനാതി അസനിസദിസം കരോന്തേന.

അനുയോഗദാപനത്ഥന്തി അനുയോഗം സോധാപേതും. വിമദ്ദക്ഖമഞ്ഹി സീഹനാദം നദന്തോ അത്ഥതോ അനുയോഗം സോധേതി നാമ, അനുയുജ്ഝന്തോ ച നം സോധാപേതി നാമ. ദാതുന്തി സോധേതും. കേചി ‘‘ദാനത്ഥ’’ന്തി അത്ഥം വദന്തി, തം ന യുത്തം. ന ഹി യോ സീഹദാനം നദതി, സോ ഏവ തത്ഥ അനുയോഗം ദേതീതി യുജ്ജതി. നിഘംസനന്തി വിമദ്ദനം. ധമമാനന്തി താപയമാനം. താപനഞ്ചേത്ഥ ഗഗ്ഗരിയാ ധമ്മാപനസീസേന വദതി.

സബ്ബേ തേതി സബ്ബേ തേ അതീതേ നിരുദ്ധേ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ. തേനേതം ദസ്സേതി – യേ തേ അഹേസും അതീതമദ്ധാനം തവ അഭിനീഹാരതോ ഓരം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസം താവ സാവകഞാണഗോചരേ ധമ്മേ പരിച്ഛിന്ദന്തോ മാരാദയോ വിയ ച ബുദ്ധാനം ലോകിയചിത്താചാരം ത്വം ജാനേയ്യാസി. യേ പന തേ അബ്ഭതീതാ, തതോ പരതോ ഛിന്നവടുമാ ഛിന്നപപഞ്ചാ പരിയാദിന്നവട്ടാ സബ്ബദുക്ഖവീതിവത്താ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ, തേസം സബ്ബേസമ്പി തവ സാവകഞാണസ്സ അവിസയഭൂതേ ധമ്മേ കഥം ജാനിസ്സസീതി. തേനാതി സമ്ബോധിസങ്ഖാതേന സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപദട്ഠാനേന അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന. ഏവംസീലാതി താദിസസീലാ. സമാധിപക്ഖാതി സമാധി ച സമാധിപക്ഖാ ച സമാധിപക്ഖാ ഏകദേസസരൂപേകസേസനയേന. തത്ഥ സമാധിപക്ഖാതി വീരിയസതിയോ തദനുഗുണാ ച ധമ്മാ വേദിതബ്ബാ. ഝാനസമാപത്തീസു യേഭുയ്യേന വിഹാരവോഹാരോ, ഝാനസമാപത്തിയോ സമാധിപ്പധാനാതി വുത്തം ‘‘സമാധിപക്ഖാനം ധമ്മാനം ഗഹിതത്താ വിഹാരോ ഗഹിതോ’’തി.

യഥാ പന ഹേട്ഠാ ഗഹിതാപി സമാധിപഞ്ഞാ പടിപക്ഖതോ വിമുത്തത്താ വിമുച്ചന-സങ്ഖാത-കിച്ചവിസേസ-ദസ്സനവസേന വിമുത്തിപരിയായേന പുന ഗഹിതാ ‘‘ഏവംവിമുത്താ’’തി, ഏവം ദിബ്ബവിഹാരോ ദിബ്ബവിഹാരവിസേസദസ്സനവസേന പുന ഗഹിതോ ‘‘ഏവംവിഹാരീ’’തി, തസ്മാ സബ്ബേസം സമാപത്തിവിഹാരാനം വസേനേത്ഥ അത്ഥോ യുജ്ജതീതി ദട്ഠബ്ബം. വിമുത്തീതി സങ്ഖം ഗച്ഛന്തി വിമുച്ചിത്ഥാതി കത്വാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പടിപ്പസ്സദ്ധന്തേതി പടിപ്പസ്സമ്ഭനോസാപനേന. സബ്ബകിലേസേഹി നിസ്സടത്താ അസംസട്ഠത്താ വിമുത്തത്താ ച നിസ്സരണവിമുത്തി നിബ്ബാനം.

അനാഗതബുദ്ധാനം പനാതി പന-സദ്ദോ വിസേസത്ഥജോതനോ. തേന അതീതേസു താവ ഖന്ധാനം ഭൂതപുബ്ബത്താ തത്ഥ സിയാ ഞാണസ്സ സവിസയേ ഗതി, അനാഗതേസു പന സബ്ബസോ അസഞ്ജാതേസു കഥന്തി ഇമമത്ഥം ജോതേതി. തേനാഹ ‘‘അനാഗതാപീ’’തിആദി. ‘‘അത്തനോ ചേതസാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വിദിതാ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു അതീതാനാഗതേ സത്താഹേ ഏവ പവത്തം ചിത്തം ചേതോപരിയഞാണസ്സ വിസയോ, ന തതോ പരന്തി? നയിദം ചേതോപരിയഞാണകിച്ചവസേന വുത്തം, അഥ ഖോ പുബ്ബേനിവാസഅനാഗതംസഞാണാനം വസേന വുത്തം, തസ്മാ നായം ദോസോ. വിദിതട്ഠാനേ ന കരോതി സിക്ഖാപദേനേവ താദിസസ്സ പടിക്ഖേപസ്സ പടിക്ഖിത്തത്താ സേതുഘാതതോ ച. കഥം പന ഥേരോ ദ്വയസമ്ഭവേ പടിക്ഖേപമേവ അകാസി, ന വിഭജ്ജ ബ്യാകാസീതി ആഹ ‘‘ഥേരോ കിരാ’’തിആദി. പാരം പരിയന്തം മിനോതീതി പാരമീ, സാ ഏവ ഞാണന്തി പാരമിഞാണം, സാവകാനം പാരമിഞാണം സാവകപാരമിഞാണം. തസ്മിം സാവകാനം ഉക്കംസപരിയന്തഗതേ ജാനനേ നായമനുയോഗോ, അഥ ഖോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ സബ്ബഞ്ഞുതായ ജാനനേ. കേചി പന ‘‘സാവകപാരമിഞാണേതി സാവകപാരമിഞാണവിസയേ’’തി അത്ഥം വദന്തി, തഥാ സേസപദേസുപി. സീല…പേ… സമത്ഥന്തി സീലസമാധിപഞ്ഞാവിമുത്തിഞാണസങ്ഖാതാനം കാരണാനം ജാനനസമത്ഥം. ബുദ്ധസീലാദയോ ഹി ബുദ്ധാനം ബുദ്ധകിച്ചസ്സ പരേഹി ഏതേ ബുദ്ധാതി ജാനനസ്സ ച കാരണം.

അനുമാനഞാണം വിയ സംസയട്ഠിതം അഹുത്വാ ഇദമിദന്തി യഥാസഭാവതോ ഞേയ്യം ധാരേതി നിച്ഛിനോതീതി ധമ്മോ, പച്ചക്ഖഞാണന്തി ആഹ ‘‘ധമ്മസ്സ പച്ചക്ഖതോ ഞാണസ്സാ’’തി. അനുഏതീതി അന്വയോതി ആഹ ‘‘അനുയോഗം അനുഗന്ത്വാ’’തി. പച്ചക്ഖസിദ്ധഞ്ഹി അത്ഥം അനുഗന്ത്വാ അനുമാനഞാണസ്സ പവത്തി ‘‘ദിട്ഠേന അദിട്ഠസ്സ അനുമാന’’ന്തി വേദിതബ്ബാ. വിദിതേ വേദകമ്പി ഞാണം അത്ഥതോ വിദിതമേവ ഹോതീതി ‘‘അനുമാനഞാണം നയഗ്ഗാഹോ വിദിതോ’’തി വുത്തം. വിദിതോതി വിദ്ധോ പടിലദ്ധോ, അധിഗതോതി അത്ഥോ. അപ്പമാണോതി അപരിമാണോ മഹാവിസയത്താ. തേനാഹ ‘‘അപരിയന്തോ’’തി. തേനാതി അപരിയന്തത്താ. തേന വാ അപരിയന്തേന ഞാണേന. ഏതേന ഥേരോ യം യം അനുമേയ്യമത്ഥം ഞാതുകാമോ ഹോതി, തത്ഥ തത്ഥ തസ്സ അസങ്ഗമപ്പടിഹതം അനുമാനഞാണം പവത്തേതീതി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘സോ ഇമിനാ’’തിആദി. തത്ഥ ഇമിനാതി ഇമിനാ കാരണേന.

പാകാരസ്സ ഥിരഭാവം ഉദ്ധമുദ്ധം ആപേതീതി ഉദ്ധാപം, പാകാരമൂലം. ആദി-സദ്ദേന പാകാരദ്വാരബന്ധപരിഖാദീനം സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ. പച്ചന്തേ ഭവം പച്ചന്തിമം. പണ്ഡിതദോവാരികട്ഠാനിയം കത്വാ ഥേരോ അത്താനം ദസ്സേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏകദ്വാരന്തി കസ്മാ ആഹാ’’തി ചോദനം സമുട്ഠാപേസി.

യസ്സാ പഞ്ഞായ വസേന പുരിസോ പണ്ഡിതോതി വുച്ചതി, തം പണ്ഡിച്ചന്തി ആഹ – ‘‘പണ്ഡിച്ചേന സമന്നാഗതോ’’തി. തംതംഇതികത്തബ്ബതാസു ഛേകഭാവോ ബ്യത്തഭാവോ വേയ്യത്തിയം. മേധതി അഞ്ഞാണം ഹിംസതി വിധമതീതി മേധാ, സാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി മേധാവീ. ഠാനേ ഠാനേ ഉപ്പത്തി ഏതിസ്സാ അത്ഥീതി ഠാനുപ്പത്തികാ, ഠാനസോ ഉപ്പജ്ജനപഞ്ഞാ. അനുപരിയായന്തി ഏതേനാതി അനുപരിയായോ, സോ ഏവ പഥോതി അനുപരിയായപഥോ, പരിതോ പാകാരസ്സ അനുയായനമഗ്ഗോ. പാകാരഭാഗാ സമ്ബന്ധിതബ്ബാ ഏത്ഥാതി പാകാരസന്ധി, പാകാരസ്സ ഫുല്ലിതപദേസോ. സോ പന ഹേട്ഠിമന്തേന ദ്വിന്നമ്പി ഇട്ഠകാനം വിഗമേന ഏവം വുച്ചതീതി ആഹ – ‘‘ദ്വിന്നം ഇട്ഠകാനം അപഗതട്ഠാന’’ന്തി. ഛിന്നട്ഠാനന്തി ഛിന്നഭിന്നപദേസം, ഛിന്നട്ഠാനം വാ. തഞ്ഹി ‘‘വിവര’’ന്തി വുച്ചതി. കീലിട്ഠന്തി മലീനം. ഉപതാപേന്തീതി കിലേസപരിളാഹേന സന്താപേന്തി. വിബാധേന്തീതി പീളേന്തി. ഉപ്പന്നായ പഞ്ഞായ നീവരണേഹി ന കിഞ്ചി കാതും സക്കാതി ആഹ ‘‘അനുപ്പന്നായ പഞ്ഞായ ഉപ്പജ്ജിതും ന ദേന്തീ’’തി. തസ്മാതി പച്ചയൂപഘാതേന ഉപ്പജ്ജിതും അപ്പദാനതോ. ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുട്ഠു ഠപിതചിത്താതി ചതുബ്ബിധായപി സതിപട്ഠാനഭാവനായ സമ്മദേവ ഠപിതചിത്താ അപ്പിതചിത്താ. യഥാസഭാവേന ഭാവേത്വാതി യാഥാവതോ സമ്മദേവ യഥാ പടിപക്ഖാ സമുച്ഛിജ്ജന്തി, ഏവം ഭാവേത്വാ.

പുരിമനയേ സതിപട്ഠാനാനി ബോജ്ഝങ്ഗാ ച മിസ്സകാ അധിപ്പേതാതി തതോ അഞ്ഞഥാ വത്തും ‘‘അപിചേത്ഥാ’’തിആദി വുത്തം. മിസ്സകാതി സമഥവിപസ്സനാമഗ്ഗവസേന മിസ്സകാ. ‘‘ചതൂസു സതിപട്ഠാനേസു സുപ്പതിട്ഠിതചിത്താതി പഠമം വുത്തത്താ സതിപട്ഠാനേസു വിപസ്സനം ഗഹേത്വാ സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗേ യഥാഭൂതം ഭാവേത്വാതി വുത്തത്താ മഗ്ഗപരിയാപന്നാനംയേവ ച നേസം നിപ്പരിയായബോജ്ഝങ്ഗഭാവതോ തേസു ച അധിഗതമേവ ഹോതീതി ബോജ്ഝങ്ഗേ മഗ്ഗോ ച സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണഞ്ചാതി ഗഹിതേ സുന്ദരോ പഞ്ഹോ ഭവേയ്യാ’’തി മഹാസിവത്ഥേരോ ആഹ. ന പനേവം ഗഹിതം പോരാണേഹീതി അധിപ്പായോ. ഇതീതി വുത്തപ്പകാരപരാമസനം. ഥേരോതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ.

തത്ഥാതി തേസു പച്ചന്തനഗരാദീസു. നഗരം വിയ നിബ്ബാനം തദത്ഥികേഹി ഉപഗന്തബ്ബതോ ഉപഗതാനഞ്ച പരിസ്സയരഹിതസുഖാധിഗമട്ഠാനതോ. പാകാരോ വിയ സീലം തദുപഗതാനം പരിതോ ആരക്ഖഭാവതോ. അനുപരിയായപഥോ വിയ ഹിരീ സീലപാകാരസ്സ അധിട്ഠാനഭാവതോ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘പരിയായപഥോതി ഖോ ഭിക്ഖു ഹിരിയാ ഏതം അധിവചന’’ന്തി. ദ്വാരം വിയ അരിയമഗ്ഗോ നിബ്ബാനനഗരപ്പവേസനേ അഞ്ജസഭാവതോ. പണ്ഡിതദോവാരികോ വിയ ധമ്മസേനാപതി നിബ്ബാനനഗരം പവിട്ഠപവിസനകാനം സത്താനം സല്ലക്ഖണതോ. ദിന്നോതി ദാപിതോ, സോധിതോതി അത്ഥോ. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൩. ചുന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൩൭൯. പുബ്ബേ സാവത്ഥിതോ വേളുവഗാമസ്സ ഗതത്താ വുത്തം ‘‘ആഗതമഗ്ഗേനേവ പടിനിവത്തന്തോ’’തി. സത്തന്നന്തി ഉപസേനോ, രേവതോ, ഖദിരവനിയോ, ചുന്ദോ, സമണുദ്ദേസോ അഹന്തി ചതുന്നം, ചാലാ, ഉപചാലാ, സീസൂപചാലാതി, തിസ്സന്നന്തി ഇമേസം സത്തന്നം അരഹന്താനം. നത്ഥി നു ഖോതി ഏത്ഥാപി ‘‘ഓലോകേന്തോ’’തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ സീഹാവലോകനഞായേന. ഭവിസ്സന്തി മേ വത്താരോ ഹരിതും നാസക്ഖീതി സമ്ബന്ധോ. ഇദം ദാനി പച്ഛിമദസ്സനന്തി ഭൂതകഥനമത്തം, ന തത്ഥ സാലയതാദസ്സനം യഥാ തഥാഗതസ്സ വേസാലിയാ നിക്ഖമിത്വാ നാഗാപലോകിതം.

തസ്സ തസ്സ വിസേസസ്സ അധിട്ഠാനവസേനേവ ഇദ്ധിഭേദദസ്സനം ഇദ്ധിവികുബ്ബനം. സീഹസ്സ വിജമ്ഭനാദിവസേന കീളിത്വാ നാദസദിസീ അയം ധമ്മകഥാതി വുത്തം ‘‘സീഹവികീളിതോ ധമ്മപരിയായോ’’തി. ഗമനകാലോ മയ്ഹന്തീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ പരിസമാപനേ. തേന ഥേരേന യഥാരമ്ഭസ്സ വചനപബന്ധസ്സ സമാപിതഭാവം ജോതേതി. ഏസ നയോ സേസേസുപി ഏദിസേസു സബ്ബട്ഠാനേസു. യുഗന്ധരാദയോ പരിഭണ്ഡപബ്ബതാതി വേദിതബ്ബാ. ഏകപ്പഹാരേനേവാതി ഏകപ്പഹാരേന ഇവ. സ്വായം ഇവ-സദ്ദോ ന സക്കോമീതി ഏത്ഥ ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ.

പടിപാദേസ്സാമീതി ഠിതകായം പടിപാദേസ്സാമി. പത്ഥനാകാലേ അനോമദസ്സിസ്സ ഭഗവതോ വചനസുതാനുസാരേന ഞാണേന ദിട്ഠമത്തതം സന്ധായ ‘‘തം പഠമദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ധാരേതും അസക്കോന്തീ ഗുണസാരം. ഏസ മഗ്ഗോതി ഏസോ ജാതാനം സത്താനം മരണനിട്ഠിതോ പന്ഥോ. പുനപി ഏവംഭാവിനോ നാമ സങ്ഖാരാതി സങ്ഖാരാ നാമ ഏവംഭാവിനോ, മരണപരിയോസാനാതി അത്ഥോ. ഏത്തകന്തി ഏത്തകം കാലം. സങ്കഡ്ഢിത്വാ സംഹരിത്വാ. മുഖം പിധായാതി മുഖം ഛാദേത്വാ. അഗ്ഘികസതാനീതി മകുളങ്കുരചേതിയസതാനി.

പുരിമദിവസേതി അതീതദിവസേ. യസ്മാ ധമ്മസേനാപതിനോ അരഹത്തപ്പത്തദിവസേയേവ സത്ഥു സാവകസന്നിപാതോ അഹോസി, തസ്മാ ‘‘പൂരിതസാവകസന്നിപാതോ ഏസ ഭിക്ഖൂ’’തി വുത്തം. പഞ്ച ജാതിസതാനീതി ഭുമ്മത്ഥേ, അച്ചന്തസംയോഗേ വാ ഉപയോഗവചനം.

കളോപിഹത്ഥോതി വിലീവമയഭാജനഹത്ഥോ. ‘‘ചമ്മമയഭാജനഹത്ഥോ’’തി ച വദന്തി. പുരന്തരേതി നഗരമജ്ഝേ. വനേതി അരഞ്ഞേ.

ഓസക്കനാകാരവിരഹിതോതി ധമ്മദേസനായ സങ്കോചഹേതുവിരഹിതോ. വിസാരദോതി സാരദവിരഹിതോ. ധമ്മോജന്തി ധമ്മരസം, ഓജവന്തം ദേസനാധമ്മന്തി അത്ഥോ. ധമ്മഭോഗന്തി ധമ്മപരിഭോഗം, പരേഹി സദ്ധിം സംവിഭജനവസേന പവത്തം ധമ്മസമ്ഭോഗന്തി ദേസനാധമ്മമേവ വദതി. തേന വുത്തം ‘‘ഉഭയേനപി ധമ്മപരിഭോഗോവ കഥിതോ’’തി.

പിയായിതബ്ബതോ പിയേഹി. മനസ്സ വഡ്ഢനതോ മനാപേഹി. ജാതിയാതി ഖത്തിയാദിജാതിയാ. നാനാഭാവോ അസഹഭാവോ വിസുംഭാവോ. അഞ്ഞഥാഭാവോ അഞ്ഞഥത്തം. സരീരന്തി രൂപധമ്മകായസങ്ഖാതം സരീരം. രൂപകായേ ഹി ഭിജ്ജന്തേ ഭിജ്ജന്തേവ. സോ ഭിജ്ജേയ്യാതി സോ മഹന്തതരോ ഖന്ധോ ഭിജ്ജേയ്യ.

ദക്ഖിണദിസം ഗതോതി ദക്ഖിണദിസാമുഖേ പവത്തോ. മഹാഖന്ധോ വിയാതി മഹന്തോ സാരവന്തോ സാഖാഖന്ധോ വിയ. സാഖഖന്ധാ ഹി ദിസാഭിമുഖപവത്താകാരാ, മൂലഖന്ധോ പന ഉദ്ധമുഗ്ഗതോ. സോളസന്നം പഞ്ഹാനന്തി സോളസന്നം അപരാപരിയപവത്തനിയാനം അത്ഥാനം. ഞാതും ഇച്ഛിതോ ഹി അത്ഥോ പഞ്ഹോ.

൪-൫. ഉക്കചേലസുത്താദിവണ്ണനാ

൩൮൦-൩൮൧. അമാവസുപോസഥേതി അമാവസിഉപോസഥേ, കാലപക്ഖഉപോസഥേതി അത്ഥോ. പുരിമനയേനേവാതി അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയേനേവ.

൬. ഉത്തിയസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൨. മച്ചുധേയ്യസ്സാതി മച്ചുനോ പവത്തിട്ഠാനസ്സ.

൮. ബ്രഹ്മസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൪. തസ്മിം കാലേതി പഠമാഭിസമ്ബോധിയം. ഭിക്ഖുയേവ നത്ഥി ധമ്മചക്കസ്സ അപ്പവത്തിതത്താ, ഭിക്ഖുയേവ ഭിക്ഖുലക്ഖണയോഗതോ. ഏകകോ മഗ്ഗോ, ന ദ്വേധാപഥഭൂതോതി ഏകമഗ്ഗോ, തം ഏകമഗ്ഗം. ജാതിയാ ഖയോ വട്ടദുക്ഖസ്സ അന്തഭൂതോതി ജാതിക്ഖയന്തോ, നിബ്ബാനം, തം ദിട്ഠത്താ ജാതിക്ഖയന്തദസ്സീതി ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

൯. സേദകസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൫. അയം തസ്സ ലദ്ധീതി അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ തസ്സ ആചരിയസ്സ ലദ്ധി. തതോ അനാമേന്തോതി യേന വംസോ നമതി, തേന കായം അനാമേന്തോ. തഥാ നമന്തോ ഹി പതിത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണം ഹോതി. തന്തി കായം, തം വംസം വാ. ആകഡ്ഢേന്തോ വിയാതി നമിതട്ഠാനതോ പരഭാഗേന ആകഡ്ഢേന്തോ വിയ. ഏകതോഭാഗിയം കത്വാതി യഥാവുത്തം സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ഓനതം വിയ കത്വാ. തഥാ കരണം പന തഥാ വാതൂപത്ഥമ്ഭഗാഹാപനേനാതി ആഹ – ‘‘വാതൂപത്ഥമ്ഭം ഗാഹാപേത്വാ’’തി. തഞ്ച സതിയാ തദത്ഥം ഉപട്ഠാനേനാതി വുത്തം ‘‘സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ’’തി. നിച്ചലോവ നിസീദന്തോ അന്തേവാസീ ആചരിയം രക്ഖതി, ഏത്തകം ആചരിയസ്സ ലദ്ധിവസേന വുത്തം. ‘‘ആചരിയോ വംസം സുഗ്ഗഹിതം ഗണ്ഹന്തോ’’തിആദി സബ്ബം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവ.

‘‘അത്താനമേവ രക്ഖതീ’’തി ഇദം അത്തനോ രക്ഖണം പധാനം കത്വാ വുത്തം, ന അന്തേവാസികന്തി അവധാരണഫലം. അത്തരക്ഖായ പനേത്ഥ സിജ്ഝമാനായ അന്തേവാസികരക്ഖാപി സിദ്ധാ ഏവ ഹോതീതി. ദുതിയപക്ഖേപി ഏസേവ നയോ. സോ തത്ഥ ഞായോതി യാ അത്തനോ ഏവ രക്ഖാ, സാ അത്ഥതോ പരരക്ഖാപി ഹോതീതി അയമേത്ഥ ഞായോ യുത്തപ്പയോഗോ. അനുവഡ്ഢിയാതി യഥാവഡ്ഢിതസ്സ അനുഅനുവഡ്ഢിയാ. ഏതേന പടിലദ്ധസമ്പയുത്തപമോദനാകാരോ ദസ്സിതോതി ആഹ – ‘‘സപുബ്ബഭാഗായ മുദിതായാതി അത്ഥോ’’തി. ആസേവനായാതിആദീനി പദാനി അനുദയതാപരിയോസാനാനി (യസ്മാ സതിപട്ഠാനം സേവന്തസ്സ സിദ്ധം അത്തനോ ച പരസ്സ ച രക്ഖണം പകാസേന്തി, തസ്മാ) – ‘‘അത്താനം, ഭിക്ഖവേ, രക്ഖിസ്സാമീതി സതിപട്ഠാനം സേവിതബ്ബ’’ന്തിആദി വുത്തം.

൧൦. ജനപദകല്യാണീസുത്തവണ്ണനാ

൩൮൬. ജനപദസ്മിം കല്യാണീതി സകലജനപദേ ഭദ്ദാ രൂപസമ്പത്തിയാ സിക്ഖാസമ്പത്തിയാ ച സുന്ദരാ സേട്ഠാ. രൂപസമ്പത്തി ച നാമ സബ്ബസോ രൂപദോസാഭാവേന രൂപഗുണപാരിപൂരിയാ ഹോതീതി തദുഭയം ദസ്സേതും ‘‘ഛസരീരദോസരഹിതാ പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാ’’തി വുത്തം. തം ദുവിധമ്പി വിവരന്തോ ‘‘സാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. പഞ്ചകല്യാണസമന്നാഗതാതി പഞ്ചവിധസരീരഗുണസമ്പദാഹി സമന്നാഗതാ. നാതിദീഘാ നാതിരസ്സാതി പമാണമജ്ഝിമാ ദീഘതരപ്പമാണാ ന ഹോതി, ന അതിരസ്സാ, ലകുണ്ഡകരൂപാ ന ഹോതി. നാതികിസാതി അതിവിയ കിസഥദ്ധമംസലോഹിതാ ദിസ്സമാനാ അട്ഠിസരീരാ ജാലസരീരാ ന ഹോതി. നാതിഥൂലാതി ഭാരിയമംസാ മഹോദരാ ന ഹോതി. നാതികാളാ നാച്ചോദാതാതി അതിവിയ കാളവണ്ണാ ഝാമങ്ഗാരോ വിയ, ദധിതക്കാദീഹി പമജ്ജിതമത്തകംസലോഹവണ്ണാ ന ഹോതി. മനുസ്സലോകേ താദിസിയാ രൂപസമ്പത്തിയാ അഭാവതോ അതിക്കന്താ മനുസ്സവണ്ണം. യഥാ പമാണയുത്താ, ഏവം ആരോഹപരിണാഹയോഗതോ ച പരേസം പസാദാവഹാ നാതിദീഘതാദയോ. ഏവം മനുസ്സാനം ദിബ്ബരൂപതാസമ്പത്തീപീതി വുത്തം ‘‘അപ്പത്താ ദിബ്ബവണ്ണ’’ന്തി. ഏത്ഥ ച നാതിദീഘനാതിരസ്സതാവചനേന ആരോഹസമ്പത്തി വുത്താ ഉബ്ബേധേന പാസാദികഭാവതോ. കിസഥൂലദോസാഭാവവചനേന പരിണാഹസമ്പത്തി വുത്താ. ഉഭയേനപി സണ്ഠാനസമ്പദാ വിഭാവിതാ, നാതികാളതാവചനേന വണ്ണസമ്പത്തി വുത്താ വിവണ്ണതാഭാവതോ. പിയങ്ഗുസാമാതി പരിണതപിയങ്ഗുപുപ്ഫസദിസസരീരനിഭാസാ. മുഖപരിയോസാനന്തി അധരോട്ഠമാഹ. അയം യഥാവുത്താ സരീരവണ്ണസമ്പത്തി. അസ്സാതി ജനപദകല്യാണിയാ. ഛവികല്യാണതാ ഛവിസമ്പത്തിഹേതുകത്താ തസ്സാ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. നഖാ ഏവ പത്തസദിസതായ നഖപത്താനി.

(പസാവോ സരീരാവയവേന ഇരിയനന്തി ആഹ – ‘‘പവത്തീതി അത്ഥോ’’തി, പസാവോ യഥാപരിതമേവ കനതന്തി, ന സഭാവസന്ധാനം. യഥാവിഭാവസേന ഉത്തമമേവ നച്ചം നച്ചതി. തേ വാ വീസതിയാസൂതിരം ധാനപ്പത്തിയാ പവത്തിയാ പവത്തിമകതമന്ദതാ വിഭാവസുടതസ്സ ഉത്തമമേവ ഗീതഞ്ച ഗായതീതി അത്ഥോ.) [ഏത്ഥന്തരേ പാഠോ അസുദ്ധോ ദുസ്സോധനീയോ ച. സുദ്ധപാഠോ ഗവേസിതബ്ബോ.] സമതിത്തികോ തേലപത്തോതി മുഖവത്തിസമം തേലാനം പൂരിതത്താ സമതിത്തികമുഖം തേലഭാജനം. അന്തരേന ച മഹാസമജ്ജം അന്തരേന ച ജനപദകല്യാണിന്തി ജനപദകല്യാണിയാ, തസ്സാ ച നച്ചഗീതം പേക്ഖിതും സന്നിപതിതമഹാജനസമൂഹസ്സ മജ്ഝതോ പരിഹരിതബ്ബോ നേതബ്ബോ. നന്തി തേലം. ആഹരേയ്യാതി ആപജ്ജേയ്യ. തത്രിദം ഓപമ്മസംസന്ദനം – തേലപത്തം വിയ കായഗതാസതി, തസ്സ പരിഹരണപുഗ്ഗലോ വിയ വിപസ്സകോ, ജനകായാ വിയ പുഥുത്താരമ്മണാനി, അസിപുരിസോ വിയ മനോ, തേലസ്സ ചജനം വിയ കിലേസുപ്പാദനം, സീസപാതനം വിയ അരിയമഗ്ഗഞാണസീസാനുപ്പത്തി. ‘‘കായഗതാ സതി നോ ഭാവിതാ…പേ… സിക്ഖിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ ‘‘പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാവ കഥിതാ’’തി വുത്തം.

നാലന്ദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.