൨. ചക്കവത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. സിരിസമ്പത്തിയാ രാജതി ദിപ്പതി സോഭതീതി രാജാ, ദാനപിയവചനഅത്ഥചരിയാസമാനത്തതാസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി. രഞ്ജേതീതി രമേതി. അബ്ഭുഗ്ഗതായാതി ഉദീരിതാ നിബ്ബത്തിതോ തത്ഥ തത്ഥ ഗച്ഛനതോ. ചക്കം വത്തേതീതി ചക്കരതനം പവത്തേതി. ദേവട്ഠാനന്തി പൂജനീയദേവട്ഠാനം. ചിത്തീകതട്ഠേനാതി പൂജനീയഭാവേന. അഗ്ഘോ നത്ഥി ചിരകാലസമ്ഭവപുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധരതനസബ്ഭാവതോ. അഞ്ഞേഹി ചക്കവത്തിനോ പരിഗ്ഗഹഭൂതരതനേഹി. ലോകേതി മനുസ്സലോകേ. തേന തദഞ്ഞലോകം നിവത്തേതി. വിജ്ജമാനഗ്ഗഹണേന അതീതാനാഗതം നിവത്തേതി. ബുദ്ധാ ച കദാചി കരഹചി ഉപ്പജ്ജന്തി ചക്കവത്തിനോപി യേഭുയ്യേന തസ്മിംയേവ ഉപ്പജ്ജനതോതി അധിപ്പായോ. അനോമസ്സാതി അലാമകസ്സ ഉക്കട്ഠസ്സ. സേസാനി രതനാനി.

തത്രാതി വാക്യോപഞ്ഞാസനേ നിപാതോ, തസ്മിം പാതുഭാവവചനേ. ‘‘അയുത്ത’’ന്തി വത്വാ തത്ഥ അധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘ഉപ്പന്നം ഹീ’’തിആദിമാഹ. തേഹി രതനേഹി ചക്കവത്തനനിയമാപേക്ഖതായ ചക്കവത്തിവചനസ്സ. നിയമേനാതി ഏകന്തേന. വത്തബ്ബതം ആപജ്ജതി ഭാവിനി ഭൂതേ വിയ ഉപചാരോതി യഥാ – ‘‘അഗമാ രാജഗഹം ബുദ്ധോ’’തി (സു. നി. ൪൧൦). ലദ്ധനാമസ്സാതി ചക്കവത്തീതി ലോകേ ലദ്ധസമഞ്ഞസ്സ പത്ഥനീയസ്സ പുരിസവിസേസസ്സ. മൂലുപ്പത്തിവചനതോപീതി ‘‘ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ’’തി ഏതസ്സ പഠമുപ്പത്തിയാ വചനതോപി. ഇദാനി തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘യോ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യോ ഹി ചക്കവത്തിരാജാ, തസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ചക്കരതനസ്സ ഉപ്പജ്ജനതോ ചക്കവത്തീതി ഏവം നാമം ഉപ്പജ്ജതി. ‘‘ചക്കം വത്തേസ്സതീ’’തി ഇദം പന നിയാമം അനപേക്ഖിത്വാ തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി രതനാനുപ്പത്തിം ഗഹേത്വാ വുത്തനയതോ സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതി ‘‘ചക്കവത്തീ’’തി. ഏകമേവാതി ചക്കരതനമേവ പഠമം പാതുഭവതി. യസ്മിം ഭൂതേ രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസമഞ്ഞാ, അഥ പച്ഛാ രതനാനി പാതുഭവന്തീതി ബഹൂനം പാതുഭാവം ഉപാദായ ബഹുലവചനതോപി ഏതം ‘‘ചക്കവത്തിസ്സ പാതുഭാവാ രതനാനം പാതുഭാവോ’’തി വുത്തം. അയം ഹേതുകത്തുസഞ്ഞിതോ അത്ഥഭേദോ. പാതുഭാവാതി പാതുഭാവതോ. പുഞ്ഞസമ്ഭാരോ ഭിന്നസന്താനതായ രതനാനമ്പി പരിയായേന ഉപനിസ്സയഹേതൂതി വുത്തം. യുത്തമേവേതം യഥാവുത്തയുത്തിയുത്തത്താ.

വത്തബ്ബഭൂതോ അധിപ്പായോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി അധിപ്പായോ, അത്ഥനിദ്ദേസോ, സങ്ഖേപതോ അധിപ്പായോ സങ്ഖേപാധിപ്പായോ. ചക്കരതനാനുഭാവേന ചക്കവത്തിസ്സരിയസ്സ സിജ്ഝനതോ ‘‘ദാതും സമത്ഥസ്സാ’’തി വുത്തം. യോജനപ്പമാണേ പദേസേ പവത്തത്താ യോജനപ്പമാണം അന്ധകാരം. അതിദീഘാതിരസ്സതാദിം ഛബ്ബിധം ദോസം വിവജ്ജേത്വാ ഠിതസ്സാതി വചനസേസോ.

സബ്ബേസം ചതുഭൂമകധമ്മാനം പുരേചരം കുസലാനം ധമ്മാനം ഗതിയോ സമന്വേസനവസേന പവത്തനതോ. ബുദ്ധാദീഹിപി അപ്പഹാനീയതായ മഹന്തധമ്മസഭാവത്താ ധമ്മകായേ ച ജേട്ഠകട്ഠേന ധമ്മകായൂപപന്നം. പഞ്ഞാപാസാദതായ ചസ്സ ഉപരിഗതട്ഠേന അച്ചുഗ്ഗതം. വിത്ഥതട്ഠേന വിപുലം. മഹന്തതായ മഹന്തം. അനാദികാലഭാവിതസ്സ കിലേസസന്താനസ്സ ഖണേനേവ വിദ്ധംസനതോ സീഘം ലഹു ജവന്തി പരിയായാ. ബോജ്ഝങ്ഗധമ്മപരിയാപന്നത്താ ഹി വുത്തം ‘‘ഏകന്ത-കുസലത്താ’’തി. സമ്പയുത്തവസേന പീതിയാ ആലോകവിദ്ധംസനഭാവവസേനാതി വുത്തം ‘‘സഹജാതപച്ചയാദീ’’തിആദി. സബ്ബസങ്ഗാഹികധമ്മപരിച്ഛേദോതി ചതുഭൂമകത്താ സബ്ബസങ്ഗാഹകോ ബോജ്ഝങ്ഗധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ.