൩. ഉദായിവഗ്ഗോ

൧-൨. ബോധായസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൨-൨൦൩. കിത്തകേന നു ഖോ കാരണേന ബുജ്ഝനകഅങ്ഗാ നാമ വുച്ചന്തി ബുജ്ഝനകസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അങ്ഗാതി വത്തബ്ബതം ലഭന്തി. മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ സഹവിപസ്സനാ മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാതി കത്വാ. ധമ്മപരിച്ഛേദോ കഥിതോ ഗണനാമത്തേന പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വുത്തത്താ ന ഭൂമന്തരപരിച്ഛേദോ, വിപസ്സനാദിപരിച്ഛേദോ വാ.

൩-൫. ഠാനിയസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൪-൨൦൬. കാമരാഗേന ഗധിതബ്ബട്ഠാനഭൂതാ കാമരാഗട്ഠാനിയാതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണധമ്മാന’’ന്തി. ‘‘മനസികാരബഹുലീകാരാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘ആരമ്മണേനേവ കഥിത’’ന്തി വുത്തം. വുത്തപരിച്ഛേദോതി ഏതേന ന കേവലം ആരമ്മണവസേനേവ, അഥ ഖോ ഉപനിസ്സയവസേനപേത്ഥ അത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേതി. പഠമവഗ്ഗസ്സ ഹി ദുതിയേ സുത്തേ ഉപനിസ്സയവസേനേവ അത്ഥോ ദസ്സിതോ. മിസ്സകബോജ്ഝങ്ഗാ കഥിതാ അവിഭാഗേനേവ കഥിതത്താ. അപരിഹാനിയേതി തീഹി സിക്ഖാഹി അപരിഹാനാവഹേ.

൬-൭. തണ്ഹക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൦൭-൨൦൮. ‘‘സോ മം പുച്ഛിസ്സതീ’’തി അധിപ്പായേന ഭഗവതാ ഓസാപിതദേസനം. പത്ഥടത്താ ഭാവനാപാരിപൂരിയാ വിത്ഥാരിതം ഗതത്താ. മഹന്തഭാവന്തി ഭാവനാവസേനേവ മഹത്തം ഗതത്താ. തതോ ഏവ വഡ്ഢിപ്പമാണാ. നീവരണവിഗമേ സമ്ഭവതോ പച്ചയതോ ബ്യാപാദോ വിഗതോ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘നീവരണാനം ദൂരീഭാവേന ബ്യാപാദവിരഹിതത്താ’’തി. തണ്ഹാമൂലകന്തി തണ്ഹാപച്ചയം. യഞ്ഹി തണ്ഹാസഹഗതം അസഹഗതമ്പി തണ്ഹം ഉപനിസ്സായ നിപ്ഫന്നം, സബ്ബം തം തണ്ഹാമൂലകം. പഹീയതി അനുപ്പാദപ്പഹാനേന. തണ്ഹാദീനംയേവ ഖയാ, ന തേസം സങ്ഖാരാനം ഖയാ. ഏതേഹി തണ്ഹക്ഖയാദിപദേഹി.

൮. നിബ്ബേധഭാഗിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. നിബ്ബിജ്ഝന്തീതി നിബ്ബേധാ, നിബ്ബിജ്ഝനധമ്മാ ധമ്മവിനയാദയോ, തപ്പരിയാപന്നതായ നിബ്ബേധഭാഗേ ഗതോ നിബ്ബേധഭാഗിയോ, തം നിബ്ബേധഭാഗിയം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബിജ്ഝനകോട്ഠാസിയ’’ന്തി. ഭാവേത്വാ ഠിതേന ചിത്തേന. വിപസ്സനാമഗ്ഗമ്പി ഗഹേത്വാ ‘‘മഗ്ഗബോജ്ഝങ്ഗാ മിസ്സകാ’’തി വുത്താ. തേഹീതി ബോജ്ഝങ്ഗേഹി ഭാവിതം ചിത്തം. തേ വാ ബോജ്ഝങ്ഗേ ഭാവേത്വാ ഠിതം ചിത്തം നാമ ഫലചിത്തം, തസ്മാ നിബ്ബത്തിതലോകുത്തരമേവ. തമ്പീതി ഫലചിത്തമ്പി മഗ്ഗാനന്തരതായ മഗ്ഗനിസ്സിതം കത്വാ മിസ്സകമേവ കഥേതും വട്ടതി ‘‘ബോധായ സംവത്തന്തീ’’തി വുത്തത്താ.

൯. ഏകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. സംയോജനസങ്ഖാതാ വിനിബന്ധാതി കാമരാഗാദിസംയോജനസഞ്ഞിതാ ബന്ധനാ. പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണാതി ഗിലിത്വാ വിയ പരിനിട്ഠപേത്വാ ഗഹണാകാരാ.

൧൦. ഉദായിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. ബഹുകതം വുച്ചതി ബഹുകാരോ ബഹുമാനോ, നത്ഥി ഏതസ്സ ബഹുകതന്തി അബഹുകതോ, അകതബഹുമാനോ. ധമ്മോ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉക്കുജ്ജന്തോ വിയ നിരുജ്ഝമാനോ അവകുജ്ജന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ഉക്കുജ്ജം വുച്ചതി ഉദയോ, അവകുജ്ജം വയോ’’തി. പരിവത്തേന്തോതി അനിച്ചാതിപി ദുക്ഖാതിപി അനത്താതിപി. ‘‘ഏസോ ഹി തേ ഉദായി മഗ്ഗോ പടിലദ്ധോ, യോ തേ…പേ… തഥത്തായ ഉപനേസ്സതീ’’തി പരിയോസാനേ ഭഗവതോ വചനഞ്ചേത്ഥ സാധകം ദട്ഠബ്ബം. തേന തേനാകാരേന വിഹരന്തന്തി യേന സമ്മസനാകാരേന വിപസ്സനാവിഹാരേന വിഹരന്തം. തഥാഭാവായാതി ഖീണാസവഭാവപച്ചവേക്ഖണായ. തേനാഹ – ‘‘ഖീണാ ജാതീതി…പേ… തം ദസ്സേന്തോ ഏവമാഹാ’’തി.

ഉദായിവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.