൯. തതിയആമകധഞ്ഞപേയ്യാലവഗ്ഗോ

൧. നച്ചഗീതസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൧. സങ്ഖേപതോ ‘‘സബ്ബപാപസ്സ അകരണ’’ന്തിആദിനയപ്പവത്തം (ദീ.നി. ൨.൯൦; ധ.പ. ൧൮൩) ഭഗവതോ സാസനം അച്ചന്തഛന്ദരാഗപവത്തിതോ നച്ചാദീനം ദസ്സനം ന അനുലോമേതീതി ആഹ ‘‘സാസനസ്സ അനനുലോമത്താ’’തി. അത്തനാ പരേഹി ച പയോജിയമാനം പയോജാപിയമാനഞ്ച ഏതേനേവ നച്ച-സദ്ദേന ഗഹിതം, തഥാ ഗീതവാദിതസദ്ദേഹി ചാതി ആഹ – ‘‘നച്ചനനച്ചാപനാദിവസേനാ’’തി. ആദി-സദ്ദേന ഗായന-ഗായാപന-വാദന-വാദാപനാദീനി സങ്ഗണ്ഹാതി. ദസ്സനേന ചേത്ഥ സവനമ്പി സങ്ഗഹിതം വിരൂപേകസേസനയേന. യഥാസകം വിസയസ്സ ആലോചനസഭാവതായ വാ പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സവനകിരിയായപി ദസ്സനസങ്ഖേപസബ്ഭാവതോ ‘‘ദസ്സനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അവിസൂകഭൂതസ്സ ഗീതസ്സ സവനം കദാചി വട്ടതീതി ആഹ – ‘‘വിസൂകഭൂതാ ദസ്സനാ ചാ’’തി. തഥാ ഹി വുത്തം പരമത്ഥജോതികായ ഖുദ്ദകഅട്ഠകഥായ (ഖു. പാ. അട്ഠ. ൨.പച്ഛിമപഞ്ചസിക്ഖാപദവണ്ണനാ) – ‘‘ധമ്മൂപസംഹിതം ഗീതം വട്ടതി, ഗീതൂപസംഹിതോ ധമ്മോ ന വട്ടതീ’’തി.

൨. ഉച്ചാസയനസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൨. ഉച്ചാതി ഉച്ച-സദ്ദേന സമാനത്ഥം ഏകം സദ്ദന്തരം. സേതി ഏത്ഥാതി സയനം, ഉച്ചാസയനം മഹാസയനഞ്ച സമണസാരുപ്പരഹിതം പടിക്ഖിത്തന്തി ആഹ – ‘‘പമാണാതിക്കന്തം അകപ്പിയത്ഥരണ’’ന്തി. ആസന്ദാദിആസനഞ്ചേത്ഥ സയനേനേവ സങ്ഗഹിതം. യസ്മാ പന ആധാരേ പടിക്ഖിത്തേ തദാധാരകിരിയാ പടിക്ഖിത്താവ ഹോതി, തസ്മാ ‘‘ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. അത്ഥതോ പന തദുപഭോഗഭൂതനിസജ്ജാനിപജ്ജനേഹി വിരതി ദസ്സിതാതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ഉച്ചാസയനമഹാസയനഞ്ച ഉച്ചാസയനമഹാസയനഞ്ചാതി ഉച്ചാസയനമഹാസയനന്തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ഏകസേസനയേന അയം നിദ്ദേസോ കതോ യഥാ – ‘‘നാമരൂപപച്ചയാ സളായതന’’ന്തി (ഉദാ. ൧). ആസനകിരിയാപുബ്ബകത്താ വാ സയനകിരിയായ സയനഗ്ഗഹണേനേവ ആസനമ്പി ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

൩. ജാതരൂപസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൩. അഞ്ഞേപി ഉഗ്ഗഹാപനേ ഉപനിക്ഖിത്തസാദിയനേ ച പടിഗ്ഗഹണത്ഥോ ലബ്ഭതീതി ആഹ – ‘‘ന ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തി, ന ഉപനിക്ഖിത്തം സാദിയന്തീ’’തി. അഥ വാ തിവിധം പടിഗ്ഗഹണം കായേന വാചായ മനസാതി. തത്ഥ കായേന പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗഹണം, വാചായ പടിഗ്ഗഹണം ഉഗ്ഗഹാപണം, മനസാ പടിഗ്ഗഹണം സാദിയനം. തിവിധമ്പി പടിഗ്ഗഹണം സാമഞ്ഞനിദ്ദേസേന, ഏകസേസനയേന വാ ഗഹേത്വാ ‘‘പടിഗ്ഗഹണാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘നേവ നം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തീ’’തിആദി. ഏസ നയോ ‘‘ആമകധഞ്ഞപടിഗ്ഗഹണാ’’തിആദീസുപി.

൪. ആമകധഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൪. നീവാരാദിഉപധഞ്ഞസ്സ സാലിആദിമൂലധഞ്ഞന്തോഗധത്താ വുത്തം ‘‘സത്തവിധസ്സാ’’തി.

൫. ആമകമംസസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫൫. ‘‘അനുജാനാമി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ച വസാനി ഭേസജ്ജാനി – അച്ഛവസം, മച്ഛവസം, സുസുകാവസം, സൂകരവസം, ഗദ്രഭവസ’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨; പാരാ. അട്ഠ. ൬൨൩) വുത്തത്താ ഇദം ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതം നാമ. തസ്സ പന ‘‘കാലേ പടിഗ്ഗഹിത’’ന്തി (മഹാവ. ൨൬൨) വുത്തത്താ പടിഗ്ഗഹണം വട്ടതീതി ആഹ – ‘‘അഞ്ഞത്ര ഉദ്ദിസ്സ അനുഞ്ഞാതാ’’തി. വിനയവസേന ഉപപരിക്ഖിതബ്ബോ, തസ്മാ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ വുത്തനയേനേത്ഥ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.