൨. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗോ

൧. ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൧. ‘‘ഇസീനം പതനുപ്പതനവസേന ഓസീദനഉപ്പതനട്ഠാനവസേന ഏവം ‘ഇസിപതന’ന്തി ‘ലദ്ധനാമേ’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിവരിതും ‘ഏത്ഥ ഹീ’’’തിആദി വുത്തം.

ആമന്തേസീതി ഏത്ഥ യസ്മാ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനത്ഥം അയം ആമന്തനാ, തസ്മാ സമുദാഗമതോ പട്ഠായ സത്ഥു പുബ്ബചരിതം സങ്ഖേപേനേവ പകാസേതും വട്ടതീതി ‘‘ദീപങ്കരപാദമൂലേ കതാഭിനീഹാരതോ പട്ഠായാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ മാരബലം ഭിന്ദിത്വാതി മാരഞ്ച മാരബലഞ്ച ഭഞ്ജിത്വാ. അഥ വാ മാരസ്സ അബ്ഭന്തരം ബാഹിരഞ്ചാതി ദുവിധം ബലം ഭഞ്ജിത്വാ. ‘‘ദ്വേമേ, ഭിക്ഖവേ, അന്താ’’തി ഏത്ഥ അന്ത-സദ്ദോ ‘‘പുബ്ബന്തേ ഞാണം അപരന്തേ ഞാണ’’ന്തിആദീസു (ധ. സ. ൧൦൬൩) വിയ ഭാഗപരിയായോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ ഇമേ, ഭിക്ഖവേ, കോട്ഠാസാ’’തി. സഹ സമുദാഹാരേനാതി ഉച്ചാരണസമകാലം. പത്ഥരിത്വാ അട്ഠാസി ബുദ്ധാനുഭാവേന. ബ്രഹ്മാനോ സമാഗച്ഛിംസു പരിപക്കകുസലമൂലാ സച്ചാഭിസമ്ബോധായ കതാധികാരാ.

ഗിഹിസഞ്ഞോജനന്തി ഗിഹിബന്ധനം. ഛിന്ദിത്വാതി ഹരിത്വാ. ന വളഞ്ജേതബ്ബാതി നാനുയുഞ്ജേതബ്ബാ. കിലേസകാമസുഖസ്സാതി കിലേസകാമയുത്തസ്സ സുഖസ്സ. അനുയോഗോതി അനുഭവോ. ഗാമവാസീഹി സേവിതബ്ബത്താ ഗാമവാസീനം സന്തകോ. അത്തനോതി അത്തഭാവസ്സ. ആഹിതോ അഹംമാനോ ഏത്ഥാതി അത്താ, അത്തഭാവോ. ദുക്ഖകരണന്തി ദുക്ഖുപ്പാദനം. അത്തമാരണേഹീതി അത്തബാധനേഹി. ഉപസമായാതി കിലേസവൂപസമോ അധിപ്പേതോ, തദത്ഥസമ്പദാനവചനന്തി ആഹ ‘‘കിലേസൂപസമത്ഥായാ’’തി. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

സച്ചഞാണാദിവസേന തയോ പരിവട്ടാ ഏതസ്സാതി തിപരിവട്ടം, ഞാണദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘സച്ചഞാണാ’’തിആദി. യഥാഭൂതം ഞാണന്തി പടിവേധഞാണം ആഹ. തേസുയേവ സച്ചേസു. ഞാണേന കത്തബ്ബസ്സ ച പരിഞ്ഞാപടിവേധാദികിച്ചസ്സ ച ജാനനഞാണം, ‘‘തഞ്ച ഖോ പടിവേധതോ പഗേവാ’’തി കേചി. പച്ഛാതി അപരേ. തഥാ കതഞാണം. ദ്വാദസാകാരന്തി ദ്വാദസവിധആകാരഭേദം. അഞ്ഞത്ഥാതി അഞ്ഞേസു സുത്തേസു.

പടിവേധഞാണമ്പി ദേസനാഞാണമ്പി ധമ്മചക്കന്തി ഇദം തത്ഥ ഞാണകിച്ചം പധാനന്തി കത്വാ വുത്തം. സദ്ധിന്ദ്രിയാദിധമ്മസമുദായോ പന പവത്തനട്ഠേന ചക്കന്തി ധമ്മചക്കം. അഥ വാ ചക്കന്തി ആണാ, ധമ്മതോ അനപേതത്താ ധമ്മഞ്ച തം ചക്കഞ്ച, ധമ്മേന ഞായേന ചക്കന്തിപി ധമ്മചക്കം. യഥാഹ ‘‘ധമ്മഞ്ച പവത്തേതി ചക്കഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ചക്കഞ്ച പവത്തേതി ധമ്മഞ്ചാതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മേന പവത്തതീതി ധമ്മചക്കം, ധമ്മചരിയായ പവത്തതീതി ധമ്മചക്ക’’ന്തിആദി (പടി. മ. ൨.൪൦-൪൧). ഉഭയമ്പീതി പടിവേധഞാണം ദേസനാഞാണന്തി ഉഭയമ്പി. ഏതന്തി തദുഭയം. ഇമായ ദേസനായാതി ഇമിനാ സുത്തേന പകാസേന്തേന ഭഗവതാ യഥാവുത്തഞാണദ്വയസങ്ഖാതം ധമ്മചക്കം പവത്തിതം നാമ പവത്തനകിച്ചസ്സ അനിട്ഠിതത്താ. പതിട്ഠിതേതി അഞ്ഞാസി കോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതേ. പവത്തിതം നാമ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ സാസനന്തരധാനതോ പട്ഠായ യാവ ബുദ്ധുപ്പാദോ, ഏത്തകം കാലം അപ്പവത്തപുബ്ബസ്സ പവത്തിതത്താ, ഉപരിമഗ്ഗാധിഗമോ പനസ്സ അത്ഥങ്ഗതോ ഏവാതി.

ഏകപ്പഹാരേനാതി ഏകേനേവ പഹാരസഞ്ഞിതേന കാലേന. ദിവസസ്സ ഹി തതിയോ ഭാഗോ പഹാരോ നാമ. പാളിയം പന ‘‘തേന ഖണേന തേന ലയേന തേന മുഹുത്തേനാ’’തി വുത്തം. തം പഹാരക്ഖണസല്ലക്ഖണമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണോഭാസോതി സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനുഭാവേന പവത്തോ ഓഭാസോ ചിത്തം പടിച്ച ഉതുസമുട്ഠാനോ വേദിതബ്ബോ. യസ്മാ ഭഗവതോ ധമ്മചക്കപ്പവത്തനസ്സ ആരമ്ഭേ വിയ പരിസമാപനേ അതിവിയ ഉളാരതമം പീതിസോമനസ്സം ഉദപാദി, തസ്മാ ‘‘ഇമസ്സപി ഉദാനസ്സാ’’തിആദി വുത്തം.

൯. സങ്കാസനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൮൯. അത്ഥസംവണ്ണനേ വണ്ണീയന്തേതി വണ്ണാ. തേയേവ പരിയായേന അക്ഖരണതോ അക്ഖരാനി. അത്ഥം ബ്യഞ്ജേന്തീതി ബ്യഞ്ജനാനി. യസ്മാ പന അകാരാദികേ സരസമഞ്ഞാ, കകാരാദികേ ബ്യഞ്ജനസമഞ്ഞാ, ഉഭയത്ഥ വണ്ണസമഞ്ഞാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘വണ്ണാനം വാ ഏകദേസാ യദിദം ബ്യഞ്ജനാ നാമാ’’തി. നേത്തിയം പന വാക്യേ ബ്യഞ്ജനസമഞ്ഞാ. ബ്യഞ്ജനഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ ആകാരനിരുത്തിനിദ്ദേസാ ഗഹിതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. സങ്കാസനാതി അത്ഥസ്സ ഞാപനാ ഭാഗസോ. തേനാഹ ‘‘വിഭത്തിയോ’’തി. സങ്കാസനഗ്ഗഹണേനേവ ചേത്ഥ പകാസനാ വുത്താ ഹോതി. വിഭത്തിയോ ഹി അത്ഥവചനേനേവ വിവരന്തി, താഹി കാരണപഞ്ഞത്തിയോ വുത്തായേവാതി, താഹിപി അത്ഥപദാനി ഗഹിതാനേവ ഹോന്തി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗവണ്ണനായം നേത്തിഅട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. സബ്ബാകാരേനാതി സഭാഗാദിവിഭാവനാകാരേന. വണ്ണാദീനന്തി തസ്മിം പന വിത്ഥാരേ പവത്തവണ്ണാദീനം. തസ്മാതി വണ്ണാദീനം അന്തഅഭാവതോ. ഏവമാഹാതി ‘‘അപരിമാണാ വണ്ണാ ബ്യഞ്ജനാ സങ്കാസനാ’’തി ഏവമാഹ.

൧൦. തഥസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൯൦. സഭാവാവിജഹനട്ഠേനാതി അത്തനോ ദുക്ഖസഭാവസ്സ കദാചിപി അപരിച്ചജനേന തഥസഭാവം. തേനാഹ ‘‘ദുക്ഖഞ്ഹി ദുക്ഖമേവ വുത്ത’’ന്തി. സഭാവസ്സാതി ദുക്ഖസഭാവസ്സ. അമോഘതായാതി അവഞ്ഝതായ. അവിതഥന്തി ന വിതഥം. തേനാഹ ‘‘ന ഹി ദുക്ഖം അദുക്ഖം നാമ ഹോതീ’’തി. അഞ്ഞഭാവാനുപഗമേനാതി സമുദയാദിസഭാവാനുപഗമനേന മുസാ ന ഹോതീതി അഞ്ഞോ അഞ്ഞഥാ ന ഹോതീതി അനഞ്ഞഥം. തേനാഹ ‘‘ന ഹീ’’തിആദി.

ധമ്മചക്കപ്പവത്തനവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.