൧൦. ആനാപാനസംയുത്തം

൧. ഏകധമ്മവഗ്ഗോ

൧. ഏകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൯൭൭. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം പഠമസുത്തേ. വുത്തമേവ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

൬. അരിട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൨. നോ-സദ്ദോ പുച്ഛായം, തസ്മാ നൂതി ഇമിനാ സമാനത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഭാവേഥ നൂ’’തി. കാമച്ഛന്ദോതി വത്ഥുകാമേസു ഇച്ഛാതി ആഹ ‘‘പഞ്ചകാമഗുണികരാഗോ’’തി. ദ്വാദസസു ആയതനധമ്മേസു സപരസന്തതിപരിയാപന്നേസു. ഇമിനാ കാമച്ഛന്ദപ്പഹാനകിത്തനേന പടിഘസഞ്ഞാപടിവിനയകിത്തനേന ച അനാഗാമിമഗ്ഗം കഥേതി പഞ്ചോരമ്ഭാഗിയസഞ്ഞോജനസമുച്ഛേദസ്സ ബ്യാകതത്താ. വിപസ്സനം ദസ്സേന്തോതി ‘‘വിപസ്സനം അനുയുഞ്ജഥാ’’തി ദസ്സേന്തോ.

൮. പദീപോപമസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൪. ‘‘നേവ കായോപി കിലമതി ന ചക്ഖൂനീ’’തി അട്ഠകഥായം പദുദ്ധാരോ കതോ. ‘‘കായോപി കിലമതി, ചക്ഖൂനിപി വിഹഞ്ഞന്തീ’’തി വത്വാ യത്ഥ യഥാ ഹോതി, താനി ദസ്സേതും ‘‘ധാതുകമ്മട്ഠാനസ്മിം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ചക്ഖൂനി ഫന്ദന്തി കിലമന്തീതിആദി അതിവേലം ഉപനിജ്ഝായനേ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. ഇമസ്മിം പന കമ്മട്ഠാനേതി ആനാപാനകമ്മട്ഠാനേ. ഏവമാഹാതി ‘‘ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യ, നേവ കായോ കിലമേയ്യാ’’തി ഏവമാഹ.

ലബ്ഭതീതി അട്ഠകഥാധിപ്പായേ ഠത്വാ വുത്തം, പരതോ ആഗതേന ഥേരവാദേന സോ അനിച്ഛിതോ. ന ഹി താരകരൂപമുത്താവളികാദിസദിസം നിമിത്തൂപട്ഠാനാകാരമത്തം ഖണമത്തട്ഠായിനം കസിണനിമിത്തേസു വിയ ഉഗ്ഘാടനം കാതും സക്കോതി. തേനാഹ ‘‘ന ലബ്ഭതേവാ’’തി. ആനിസംസദസ്സനത്ഥം ഗഹിതോ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിസ്മിം സിദ്ധേ അയം ഗുണോ സുഖേനേവ ഇജ്ഝതീതി. യസ്മാ ഭിക്ഖൂതി ഇമസ്മിം വാരേ നാഗതന്തി യഥാ പുരിമവാരേ ‘‘ഭിക്ഖു ചേപി ആകങ്ഖേയ്യാ’’തി ആഗതം, ഏവം ഇധ ‘‘ഭാവിതേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ആനാപാനസ്സതിസമാധിമ്ഹീ’’തി ആഗതവാരേ ഭിക്ഖുഗ്ഗഹണമകതം, തസ്മാ ‘‘സോ’’തി ന വുത്തം.

൯. വേസാലീസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൫. പാകാരപരിക്ഖേപവഡ്ഢനേനാതി പാകാരപരിക്ഖേപേന ഭൂമിയാ വഡ്ഢനേന. രാജഗഹസാവത്ഥിയോ വിയ ഇദമ്പി ച നഗരം…പേ… സബ്ബാകാരവേപുല്ലതം പത്തം. അനേകപരിയായേനാതി ഏത്ഥ പരിയായസദ്ദോ കാരണവചനോതി ആഹ ‘‘അനേകേഹി കാരണേഹീ’’തി, അയം കായോ അവിഞ്ഞാണകോപി സവിഞ്ഞാണകോപി ഏവമ്പി അസുഭോ ഏവമ്പി അസുഭോതി നാനാവിധേഹി കാരണേഹീതി അത്ഥോ. അസുഭാകാരസന്ദസ്സനപ്പവത്തന്തി കേസാദിവസേന തത്ഥാപി വണ്ണാദിതോ അസുഭാകാരസ്സ സബ്ബസോ ദസ്സനവസേന പവത്തം. കായവിച്ഛന്ദനീയകഥന്തി അത്തനോ പരസ്സ ച കരജകായേ വിച്ഛന്ദനുപ്പാദനകഥം. മുത്തം വാതിആദിനാ ബ്യതിരേകമുഖേന കായസ്സ അമനുഞ്ഞതം ദസ്സേതി. തത്ഥ ആദിതോ തീഹി പദേഹി അദസ്സനീയതായ അസാരകതായ ച, മജ്ഝേ ചതൂഹി ദുഗ്ഗന്ധതായ, അന്തേ ഏകേന ലേസമത്തേനപി മനുഞ്ഞതാഭാവമസ്സ ദസ്സേതി. അഥ ഖോതിആദിനാ അന്വയതോ സരൂപേനേവ അമനുഞ്ഞതായ ദസ്സനം. ‘‘കേസലോമാദീ’’തി സങ്ഖേപതോ വുത്തമത്ഥം വിഭാഗേന ദസ്സേതും ‘‘യേപീ’’തിആദി വുത്തം.

വണ്ണേന്തോതി വിത്ഥാരേന്തോ. അസുഭായാതി അസുഭമാതികായ. ഫാതികമ്മന്തി ബഹുലീകാരോ. കിലേസചോരേഹി അനഭിഭവനീയത്താ ഝാനം ‘‘ചിത്തമഞ്ജൂസ’’ന്തി വുത്തം. നിസ്സായാതി പാദകം കത്വാ.

അപരേ പന ‘‘തസ്മിം കിര അദ്ധമാസേ ന കോചി ബുദ്ധവേനേയ്യോ അഹോസി, തസ്മാ ഭഗവാ ഏവമാഹ – ‘ഇച്ഛാമഹം, ഭിക്ഖവേ’തിആദീ’’തി വദന്തി. പരേ കിരാതി കിര-സദ്ദോ അരുചിസംസൂചനത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘ഇദം പന ഇച്ഛാമത്ത’’ന്തി.

അനേകകാരണസമ്മിസ്സോതി ഏത്ഥ കാരണം നാമ കായസ്സ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടികൂലതാവ. സബ്ബമകംസൂതി പുഥുജ്ജനാ നാമ സാവജ്ജേപി തത്ഥ അനവജ്ജസഞ്ഞിനോ ഹുത്വാ കരണകാരാപനസമനുഞ്ഞതാഭേദം സബ്ബം പാപം അകംസു. കാമം ദസാനുസ്സതിഗ്ഗഹണേനേവ ആനാപാനസ്സതി ഗഹിതാ, സാ പന തത്ഥ സന്നിപതിതഭിക്ഖൂസു ബഹൂനം സപ്പായാ സാത്ഥികാ ച, തസ്മാ പുന ഗഹിതാ. തഥാ ഹി ഭഗവാ തമേവ കമ്മട്ഠാനം ഇമസ്മിം സുത്തേ കഥേസി. ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ അസുഭകമ്മട്ഠാനസദിസാ, ചത്താരോ പന ആരുപ്പാ ആദികമ്മികാനം അയോഗ്യാതി തേസം ഇധ അഗ്ഗഹണം ദട്ഠബ്ബം.

വേസാലിം ഉപനിസ്സായാതി വേസാലീനഗരം ഗോചരഗാമം കത്വാ. മുഹുത്തേനേവാതി സത്ഥരി സദ്ധമ്മേ ച ഗാരവേന ഉപഗതഭിക്ഖൂനം വചനസമനന്തരമേവ ഉട്ഠഹിംസൂതി കത്വാ വുത്തം. ബുദ്ധകാലേ കിര ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ സന്ദേസം സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതും ഓഹിതസോതാ വിഹരന്തി.

ആനാപാനപരിഗ്ഗാഹികായാതി അസ്സാസപസ്സാസേ പരിഗ്ഗണ്ഹനവസേന പവത്തായ സതിയാ. സമ്പയുത്തോ സമാധീതി തായ സമ്പയുത്തഅഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഭൂതായ ഉപ്പന്നോ സമാധി. ആനാപാനസ്സതിയം വാ സമാധീതി ഇമിനാ ഉപനിസ്സയപച്ചയസഭാവമ്പി ദസ്സേതി, ഉഭയത്ഥാപി സഹജാതാദീനം സത്തന്നമ്പി പച്ചയാനം വസേന പച്ചയഭാവം ദസ്സേതി. ‘‘യഥാപടിപന്നാ മേ സാവകാ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനേ ഭാവേന്തീ’’തിആദീസു ഉപ്പാദനവഡ്ഢനട്ഠേന ഭാവനാതി വുച്ചതീതി തദുഭയവസേന അത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഭാവിതോതി ഉപ്പാദിതോ വഡ്ഢിതോ വാ’’തി ആഹ. തത്ഥ ഭാവം വിജ്ജമാനതം ഇതോ ഗതോതി ഭാവിതോ, ഉപ്പാദിതോ പടിലദ്ധമത്തോതി അത്ഥോ. ഉപ്പന്നോ പന ലദ്ധാസേവനോ ഭാവിതോ, പഗുണഭാവം ആപാദിതോ വഡ്ഢിതോതി അത്ഥോ. ബഹുലീകതോതി ബഹുലം പവത്തിതോ. തേന ആവജ്ജനാദിവസീഭാവപ്പത്തിമാഹ. യോ ഹി വസീഭാവമാപാദിതോ, സോ ഇച്ഛിതിച്ഛിതക്ഖണേ സമാപജ്ജിതബ്ബതോ പുനപ്പുനം പവത്തിസ്സതി. തേന വുത്തം ‘‘പുനപ്പുനം കതോ’’തി. യഥാ ‘‘ഇധേവ, ഭിക്ഖവേ, സമണോ (മ. നി. ൧.൧൩൯; അ. നി. ൪.൨൪൧), വിവിച്ചേവ കാമേഹീ’’തി (ദീ. നി. ൧.൨൨൬; മ. നി. ൧.൨൭൧; സം. നി. ൨.൧൫൨; അ. നി. ൪.൧൨൩) ച ഏവമാദീസു പഠമപദേ വുത്തോ ഏവ-സദ്ദോ ദുതിയാദീസുപി വുത്തോയേവ ഹോതി, ഏവമിധാപീതി ആഹ ‘‘ഉഭയത്ഥ ഏവസദ്ദേന നിയമോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ഉഭയത്ഥ നിയമേന ലദ്ധഗുണം ദസ്സേതും ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി വുത്തം.

അസുഭകമ്മട്ഠാനന്തി അസുഭാരമ്മണം ഝാനമാഹ. തഞ്ഹി അസുഭേസു യോഗകമ്മഭാവതോ യോഗിനോ സുഖവിസേസാനം കാരണഭാവതോ ച ‘‘അസുഭകമ്മട്ഠാന’’ന്തി വുച്ചതി. കേവലന്തി ഇമിനാ ആരമ്മണം നിവത്തേതി. പടിവേധവസേനാതി ഝാനപടിവേധവസേന. ഝാനഞ്ഹി ഭാവനാവിസേസേന ഇജ്ഝന്തം അത്തനോ വിസയം പടിവിജ്ഝന്തമേവ പവത്തതി യഥാസഭാവതോ പടിവിജ്ഝിയതി ചാതി പടിവേധോതി വുച്ചതി. ഓളാരികാരമ്മണത്താതി ബീഭച്ഛാരമ്മണത്താ. പടികൂലാരമ്മണത്താതി ജിഗുച്ഛിതബ്ബാരമ്മണത്താ. പരിയായേനാതി കാരണേന, ലേസന്തരേന വാ. ആരമ്മണസന്തതായാതി അനുക്കമേന വിചിതബ്ബതം പത്താരമ്മണസ്സ പരമസുഖുമതം സന്ധായാഹ. സന്തേഹി സന്നിസിന്നേ ആരമ്മണേ പവത്തമാനോ ധമ്മോ സയമ്പി സന്നിസിന്നോവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘സന്തോ വൂപസന്തോ നിബ്ബുതോ’’തി, നിബ്ബുതസബ്ബപരിളാഹോതി അത്ഥോ. ആരമ്മണസന്തതായ തദാരമ്മണാനം ധമ്മാനം സന്തതാ ലോകുത്തരധമ്മാരമ്മണാഹി പച്ചവേക്ഖണാഹി വേദിതബ്ബാ.

നാസ്സ സന്തപണീതഭാവാവഹം കിഞ്ചി സേചനന്തി അസേചനകോ. അസേചനകത്താ അനാസിത്തകോ, അനാസിത്തകത്താ ഏവ അബ്ബോകിണ്ണോ, അസമ്മിസ്സോ പരികമ്മാദിനാ. തതോ ഏവ പാടിയേക്കോ വിസുംയേവേകോ. ആവേണികോ അസാധാരണോ. സബ്ബമേതം സരസതോ ഏവ സന്തഭാവം ദസ്സേതും വുത്തം, പരികമ്മം വാ സന്തഭാവനിമിത്തം. പരികമ്മന്തി ച കസിണകരണാദിനിമിത്തുപ്പാദപരിയോസാനം, താദിസം ഏത്ഥ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. തദാ ഹി കമ്മട്ഠാനം നിരസ്സാദത്താ അസന്തം അപ്പണീതം സിയാ. ഉപചാരേ വാ നത്ഥി ഏത്ഥ സന്തതാതി യോജനാ. യഥാ ഉപചാരക്ഖണേ നീവരണാദിവിഗമേന അങ്ഗപാതുഭാവേന ച പരേസം സന്തതാ ഹോതി, ന ഏവമിമസ്സ. അയം പന ആദിസമന്നാ…പേ… പണീതോ ചാതി യോജനാ. കേചീതി ഉത്തരവിഹാരവാസിനോ. അനാസിത്തകോതി ഉപസേചനേന അനാസിത്തകോ. തേനാഹ – ‘‘ഓജവന്തോ’’തി ഓജവന്തസദിസോതി അത്ഥോ. മധുരോതി ഇട്ഠോ. ചേതസികസുഖപടിലാഭസംവത്തനം തികചതുക്കജ്ഝാനവസേന, ഉപേക്ഖായ വാ സന്തഭാവേന സുഖഗതികത്താ സബ്ബേസമ്പി ഝാനാനം വസേന വേദിതബ്ബം. ഝാനസമുട്ഠാനപണീതരൂപഫുട്ഠസരീരതാവസേന പന കായികസുഖപടിലാഭസംവത്തനം ദട്ഠബ്ബം, തഞ്ച ഖോ ഝാനതോ വുട്ഠിതകാലേ. ഇമസ്മിം പക്ഖേ ‘‘അപ്പിതപ്പിതക്ഖണേ’’തി ഇദം ഹേതുമ്ഹി ഭുമ്മവചനം ദട്ഠബ്ബം.

അവിക്ഖമ്ഭിതേതി ഝാനേന സകസന്താനതോ അനീഹതേ അപ്പഹീനേ. അകോസല്ലസമ്ഭൂതേതി അകോസല്ലം വുച്ചതി അവിജ്ജാ, തതോ സമ്ഭൂതേ. അവിജ്ജാപുബ്ബങ്ഗമാ ഹി സബ്ബേ പാപധമ്മാ. ഖണേനേവാതി അത്തനോ പവത്തിക്ഖണേനേവ. അന്തരധാപേതീതി ഏത്ഥ അന്തരധാപനം വിനാസനം, തം പന ഝാനകത്തുകം ഇധാധിപ്പേതന്തി പരിയുട്ഠാനപ്പഹാനം ഹോതീതി ആഹ – ‘‘വിക്ഖമ്ഭേതീ’’തി. വൂപസമേതീതി വിസേസേന ഉപസമേതി. വിസേസേന ഉപസമനം പന സമ്മദേവ ഉപസമനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സുട്ഠു ഉപസമേതീ’’തി. സാസനികസ്സ ഝാനഭാവനാ യേഭുയ്യേന നിബ്ബേധഭാഗിയാ ഹോതീതി ആഹ ‘‘നിബ്ബേധഭാഗിയത്താ’’തി. അരിയമഗ്ഗസ്സ പാദകഭൂതോ അയം സമാധി അനുക്കമേന വഡ്ഢിത്വാ അരിയമഗ്ഗഭാവം ഉപഗതോ വിയ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുപുബ്ബേന അരിയമഗ്ഗവുഡ്ഢിപ്പത്തോ’’തി. അയം പനത്ഥോ വിരാഗനിരോധപടിനിസ്സഗ്ഗാനുപസ്സനാനം വസേന സമ്മദേവ യുജ്ജതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

൧൦. കിമിലസുത്തവണ്ണനാ

൯൮൬. ഥേരോതി ആനന്ദത്ഥേരോ. അയം ദേസനാതി ‘‘കഥം വിഭാവിതോ നു ഖോ കിമിലാ’’തിആദിനാ പവത്താ ദേസനാ. കായഞ്ഞതരന്തി രൂപകായേ അഞ്ഞതരകോട്ഠാസേ. ഏവന്തി യഥാ ആനാപാനം അനുസ്സരന്തോ ഭിക്ഖു കായേ കായാനുപസ്സീ ജാതോ, ഏവം സബ്ബത്ഥ വാരേസു വേദനാനുപസ്സീതിആദി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ദേസനാസീസന്തി ദേസനാപദേസം. മനസികാരപദേസേന വേദനാ വുത്താതി തം സബ്ബം സരൂപതോ അഞ്ഞാപദേസതോ അപദിസതി. യഥേവ ഹീതിആദിനാ തത്ഥ നിദസ്സനം ദസ്സേതി. ചിത്തസങ്ഖാരപദദ്വയേതി ‘‘ചിത്തസങ്ഖാരപടിസംവേദീ പസ്സമ്ഭയം ചിത്തസങ്ഖാര’’ന്തി ഏതസ്മിം പദദ്വയേ.

ഏവം സന്തേപീതി പീതിമനസികാരചിത്തസങ്ഖാരപദേസേന യദി വേദനാ വുത്താ, ഏവം സന്തേപി. ഏസാ യഥാവുത്താ വേദനാ ആരമ്മണം ന ഹോതി. വേദനാരമ്മണാ ച അനുപസ്സനാ, തസ്മാ വേദനാനുപസ്സനാ ന യുജ്ജതി. യദി ഏവം മഹാസതിപട്ഠാനാദീസു ‘‘വേദനാ വേദിയതീ’’തി വുത്തം, തം കഥന്തി ആഹ – ‘‘മഹാസതിപട്ഠാനാദീസുപീ’’തിആദി. തത്ഥ സുഖാദീനം വത്ഥുന്തി സുഖാദീനം ഉപ്പത്തിയാ വത്ഥുഭൂതം രൂപസദ്ദാദിം ആരമ്മണം കത്വാ വേദനാ വേദിയതി, ന പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലസ്സേവ അഭാവതോ. വേദനാപ്പവത്തിം ഉപാദായ നിസ്സായ യഥാ ‘‘പുഗ്ഗലോ വേദനം വേദിയതീ’’തി വോഹാരമത്തം ഹോതി. ഏവം ഇധാപി വേദനായ അസ്സാസപസ്സാസേ ആരബ്ഭ പവത്തി, തഥാ പവത്തമനസികാരസീസേന ‘‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ ഭിക്ഖു തസ്മിം സമയേ വിഹരതീ’’തി വുത്തോ. തം സന്ധായാതി തം വേദനായ ആരമ്മണഭാവം സന്ധായ. ആദീനം പദാനം. ഏതസ്സ ‘‘വേദനാനുപസ്സനാ ന യുജ്ജതീ’’തി വുത്തഅനുയോഗസ്സ.

സപ്പീതികേ ദ്വേ ഝാനേ സമാപജ്ജതീതി പീതിസഹഗതാനി പഠമദുതിയജ്ഝാനാനി പടിപാടിയാ സമാപജ്ജതി. തസ്സാതി തേന. പടിസംവിദിതസദ്ദാപേക്ഖായ ഹി കത്തുഅത്ഥേ ഏതം സാമിവചനം. സമാപത്തിക്ഖണേതി സമാപജ്ജനക്ഖണേ. ഝാനപടിലാഭേനാതി ഝാനേന സമങ്ഗീഭാവേന. ആരമ്മണതോതി ആരമ്മണമുഖേന തദാരമ്മണഝാനപരിയാപന്നാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി, ആരമ്മണസ്സ പടിസംവിദിതത്താതി വുത്തം ഹോതി. യഥാ നാമ സപ്പപരിയേസനം ചരന്തേന തസ്സ ആസയേ പടിസംവിദിതേ സോപി പടിസംവിദിതോ ഹോതി മന്താഗദബലേന തസ്സ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ, ഏവം പീതിയാ ആസയഭൂതേ ആരമ്മണേ പടിസംവിദിതേ സാ പീതി പടിസംവിദിതാവ ഹോതി സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച തസ്സാ ഗഹണസ്സ സുകരത്താ. വിപസ്സനക്ഖണേതി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ തിക്ഖവിസദഭാവപ്പത്തായ വിസയതോ ദസ്സനക്ഖണേ. ലക്ഖണപ്പടിവേധേനാതി പീതിയാ സലക്ഖണസ്സ സാമഞ്ഞലക്ഖണസ്സ ച പടിവിജ്ഝനേന. യഞ്ഹി പീതിയാ വിസേസതോ സാമഞ്ഞതോ ച ലക്ഖണം, തസ്മിം വിദിതേ സാ യാഥാവതോ വിദിതാ ഏവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അസമ്മോഹതോ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീ’’തി.

ഇദാനി തമത്ഥം പാളിയാ ഏവ വിഭാവേതും ‘‘വുത്തഞ്ഹേത’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ദീഘം അസ്സാസവസേനാതി ദീഘസ്സ അസ്സാസസ്സ ആരമ്മണഭൂതസ്സ വസേന. പജാനതോ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ചിത്തസ്സ ഏകഗ്ഗതം അവിക്ഖേപം പജാനതോതി ഝാനപരിയാപന്നം ‘‘അവിക്ഖേപോ’’തി ലദ്ധനാമം ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതം തംസമ്പയുത്തായ പഞ്ഞായ പജാനതോ. യഥാ ഹി ആരമ്മണമുഖേന പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി, ഏവം തംസമ്പയുത്തധമ്മാപി ആരമ്മണമുഖേന പടിസംവിദിതാ ഏവ ഹോന്തീതി. സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതീതി ദീഘം അസ്സാസവസേന ഝാനസമ്പയുത്താ സതി തസ്മിം ആരമ്മണേ ഉപട്ഠിതാ ആരമ്മണമുഖേന ഝാനേപി ഉപട്ഠിതാ നാമ ഹോതി. തായ സതിയാതി ഏവം ഉപട്ഠിതായ തായ സതിയാ യഥാവുത്തേന തേന ഞാണേന സുപ്പടിവിദിതത്താ ആരമ്മണസ്സ തസ്സ വസേന തദാരമ്മണാ സാ പീതി പടിസംവിദിതാ ഹോതി. ദീഘം പസ്സാസവസേനാതിആദീസുപി ഇമിനാവ നയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തേന വുത്തം ‘‘ഏതേനേവ നയേന അവസേസപദാനിപി അത്ഥതോ വേദിതബ്ബാനീ’’തി.

യഥേവാതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – ഝാനപടിലാഭേന യഥാ ആരമ്മണതോ പീതിആദയോ പടിസംവിദിതാ ഹോന്തി തേന വിനാ തേസം അപ്പവത്തനതോ. ഏവം ഝാനസമ്പയുത്തേന തംപരിയാപന്നേന വേദനാസങ്ഖാതമനസികാരപടിലാഭേന ആരമ്മണതോ വേദനാ പടിസംവിദിതാ ഹോതി അരുണുഗ്ഗമേന വിയ സൂരിയസ്സ തേന വിനാ വേദനായ അപ്പവത്തനതോ. തസ്മാ വുത്തനയേന അതിസയപ്പവത്തി വേദനാ സുപ്പടിവിദിതാ, തസ്മാ സുവുത്തമേതന്തി പുബ്ബേ വുത്തചോദനം നിരാകരോതി.

ആരമ്മണേതി അസ്സാസപസ്സാസനിമിത്തം വദതി. ചിത്താനുപസ്സീയേവ നാമേസ ഹോതി അസമ്മോഹതോ ചിത്തസ്സ പടിസംവിദിതത്താ. തേനാഹ ‘‘തസ്മാ’’തിആദി. ചിത്തപടിസംവിദിതവസേനാതി ആദി-സദ്ദേന ഇതരാ തിസ്സോപി ചിത്താനുപസ്സനാ സങ്ഗണ്ഹാതി.

സോതി ധമ്മാനുപസ്സനം അനുയുത്തോ ഭിക്ഖു. യം തം പഹാനം പഹായകഞാണം. പഞ്ഞായാതി അപരായ വിപസ്സനാപഞ്ഞായ അനിച്ചവിരാഗാദിതോ ദിസ്വാ ദുവിധായപി അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതി. ഇദഞ്ഹി ചതുക്കന്തി അനിച്ചാനുപസ്സനാദിവസേന വുത്തം ചതുക്കം. തസ്സാപി ധമ്മാനുപസ്സനായ. പജഹതീതി പഹാനന്തി ആഹ ‘‘നിച്ചസഞ്ഞം…പേ… പഹാനകരഞാണം അധിപ്പേത’’ന്തി. വിപസ്സനാപരമ്പരന്തി പടിപാടിയാ വിപസ്സനമാഹ. പഥപടിപന്നം അജ്ഝുപേക്ഖതീതി മജ്ഝിമായ പടിപത്തിയാ സമ്മദേവ വീഥിപടിപന്നം ഭാവനാചിത്തം പഗ്ഗഹനിഗ്ഗഹാനം അകരണേന അജ്ഝുപേക്ഖതി. ഏകതോ ഉപട്ഠാനന്തി യസ്മാ മജ്ഝിമസമഥവീഥിനാതിവത്തിയാ തത്ഥ ച പക്ഖന്ദനേന ഇന്ദ്രിയാനം ഏകരസഭാവേന, തത്രമജ്ഝത്തതായ ഭാവതോ അവിസേസം ഏകഗ്ഗഭാവൂപഗമനേന ഏകന്തതോ ഉപട്ഠാതി, തസ്മാ ന തത്ഥ കിഞ്ചി കാതബ്ബന്തി അജ്ഝുപേക്ഖതി. തത്ഥാതി ഏവം അജ്ഝുപേക്ഖനേ. സഹജാതാനമ്പി അജ്ഝുപേക്ഖനാ ഹോതി തേസം പവത്തനാകാരസ്സ അജ്ഝുപേക്ഖനതോ. ‘‘പഞ്ഞായ ദിസ്വാ’’തി വുത്തത്താ ആരമ്മണഅജ്ഝുപേക്ഖനാ അധിപ്പേതാ. ന കേവലം നീവരണാദിധമ്മേ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ, അഥ ഖോ അഭിജ്ഝാ …പേ… പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അജ്ഝുപേക്ഖിതാ ഹോതീതി യോജനാ.

പംസുപുഞ്ജട്ഠാനിയസ്സ കിലേസസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനദസ്സനത്ഥം ‘‘ചതുമഹാപഥോ വിയ ഛ ആയതനാനി’’ഇച്ചേവ വുത്തം. കായാദയോ ചത്താരോ ആരമ്മണസതിപട്ഠാനാ. ചതൂസു ആരമ്മണേസൂതി കായാദീസു ചതൂസു ആരമ്മണേസു പവത്താ ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ പംസുപുഞ്ജട്ഠാനിയസ്സ കിലേസസ്സ ഉപഹനനതോ.

ഏകധമ്മവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧-൨. ഇച്ഛാനങ്ഗലസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൮൭-൯൮൮. കസ്മാതിആദി വിഹാരസമാപത്തിആചിക്ഖണേ കാരണം വിഭാവേതും ആരദ്ധം.

ഏവ-വാകാരോതി ഏവ-കാരോ വാ-കാരോ ച. ഏകന്തസന്തത്താ ഏകന്തേന സന്തമനസികാരഭാവതോ. സേക്ഖവചനേനേവ തേസം സിക്ഖിതബ്ബസ്സ അത്ഥിഭാവേ സിദ്ധേപി സിക്ഖിതബ്ബരഹിതേസു തേസുപി സേക്ഖപരിയായസ്സ വുച്ചമാനത്താ സിക്ഖിതബ്ബസദ്ദേന സേക്ഖേ വിസേസേത്വാ വുത്താ. ആസവക്ഖയത്ഥം സിക്ഖിതബ്ബസ്സ അഭാവേപി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരത്ഥം ഝാനാദിസിക്ഖനേന വിനാ സിക്ഖിതബ്ബാഭാവാ ‘‘അസേക്ഖാ നാമാ’’തി വുത്താ. ബുദ്ധാനം പന സബ്ബസോ സമ്മദേവ പരിനിട്ഠിതസിക്ഖത്താ ‘‘സിക്ഖാമീ’’തി ന വുത്തം. ആനാപാനജ്ഝാനഫലസമാപത്തി തഥാഗതവിഹാരോ.

൩-൧൦. പഠമആനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൮൯-൯൯൬. അനിച്ചാദിവസേനാതി അനിച്ചദുക്ഖാനത്തവസേന. പവിചിനതി പകാരേഹി വിചിനതി. നിക്കിലേസാതി അപഗതകിലേസാ വിക്ഖമ്ഭിതകിലേസാ. പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോതി പാഠോ.

യായ അനോസക്കനം അനതിവത്തനഞ്ച ഹോതി, അയം തത്രമജ്ഝത്തുപേക്ഖാ മജ്ഝത്താകാരോതി വുത്താ. ഏകചിത്തക്ഖണികാതി ഏകചിത്തുപ്പാദപരിയാപന്നത്താ.

ചത്തുന്നം ചതുക്കാനം വസേന സോളസക്ഖത്തുകാ. ആനാപാനസന്നിസ്സയേന പവത്തത്താ ആരമ്മണവസേന പവത്താ ആനാപാനാരമ്മണാപി അപരഭാഗേ സതി ആനാപാനസ്സതീതി പരിയായേന വത്തബ്ബതം അരഹതീതി ‘‘ആനാപാനസ്സതി മിസ്സകാ കഥിതാ’’തി വുത്തം. ആനാപാനമൂലകാതി ആനാപാനസന്നിസ്സയേന പവത്താ സതിപട്ഠാനാ. തേസം മൂലഭൂതാതി തേസം സതിപട്ഠാനാനം മൂലകാരണഭൂതാ. ബോജ്ഝങ്ഗമൂലകാതി ബോജ്ഝങ്ഗപച്ചയഭൂതാ. തേപി ബോജ്ഝങ്ഗാതി ഏതേ വീസതി സതിപട്ഠാനഹേതുകാ ബോജ്ഝങ്ഗാ. വിജ്ജാവിമുത്തിപൂരകാതി തതിയവിജ്ജായ തസ്സ ഫലസ്സ ച പരിപൂരണവസേന പവത്താ ബോജ്ഝങ്ഗാ. ഫലസമ്പയുത്താതി ചതുത്ഥഫലസമ്പയുത്താ, ചതുബ്ബിധഫലസമ്പയുത്താ വാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ആനാപാനസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.