൧൦. അബ്യാകതസംയുത്തം

൧. ഖേമാസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൦. ബിമ്ബിസാരസ്സ ഉപാസികാതി ബിമ്ബിസാരസ്സ ഓരോധഭൂതാ ഉപാസികാ. പണ്ഡിച്ചം സിക്ഖിതഭാവേന. വേയ്യത്തിയം വിസാരദഭാവേന. വിസാരദാ നാമ തിഹേതുകപടിസന്ധിസിദ്ധസാഭാവികപഞ്ഞാ, തായ സമന്നാഗതാ.

അച്ഛിദ്ദകഗണനായ കുസലോതി നവന്തഗണനായ കുസലോ. അങ്ഗുലിമുദ്ദായ ഗണനായ കുസലോതി അങ്ഗുലികായ ഏവ ഗണനായ കുസലോ സേയ്യഥാപി പാദസികാ. പിണ്ഡഗണനായാതി സങ്കലനപടുപ്പന്നകാരിനോ പിണ്ഡവസേന ഗണനാ. തഥാഗതോതി ഖീണാസവോ, തഥാഗതം സന്ധായ പുച്ഛതീതി ഖീണാസവോതി ചസ്സ അരഹത്തഫലവസിഭാവിതഖന്ധേ ഉപാദായ അയം പഞ്ഞത്തി ഹോതി. തേസു ഖന്ധേസു സതി ഖീണാസവാ സത്തസങ്ഖാതാ ഹോന്തീതി വോഹാരേന പഞ്ഞപേതും സക്കാ ഭവേയ്യ, അസന്തേസു ന സക്കാ, തസ്മാ പരം മരണാതി വുത്തത്താ തേസം അഭാവാ ‘‘അബ്യാകതമേത’’ന്തി വുത്തം. യദി ഏവം തേസം അഭാവതോ ‘‘ന ഹോതി തഥാഗതോ പരം മരണാ’’തി പുട്ഠായ ‘‘ആമാ’’തി പടിജാനിതബ്ബാ സിയാ, തം പന സത്തസങ്ഖാതസ്സ പുച്ഛിതത്താ ന പടിഞ്ഞാതന്തി ദട്ഠബ്ബം. യേന രൂപേനാതി സത്തതഥാഗതേ വുത്തരൂപം സബ്ബഞ്ഞുതഥാഗതേ പടിക്ഖിപിതും ‘‘തം രൂപ’’ന്തിആദി വുത്തം. യം ഉപാദായാതി യം ഖന്ധപഞ്ചകം ഉപാദായ. തദഭാവേനാതി തസ്സ ഖന്ധപഞ്ചകസ്സ അഭാവേന. തസ്സാ പഞ്ഞത്തിയാതി സത്തപഞ്ഞത്തിയാ അഭാവം. നിരുദ്ധം ന നിദസ്സേതി.

ഖേമായ ഥേരിയാ വുത്തം പഠമം സുത്തം ഭഗവതോ സേട്ഠത്ഥദീപനതോ അഗ്ഗപദാവചരംവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അഗ്ഗപദസ്മി’’ന്തി.

ഖേമാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അനുരാധസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൧. ഇധ സളായതനവഗ്ഗേ സങ്ഗായനവസേന സങ്ഗീതികാരേഹി വുത്തം.

൩-൮. പഠമസാരിപുത്തകോട്ഠികസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൧൨-൪൧൭. രൂപമത്തന്തി ഏത്ഥ മത്ത-സദ്ദോ വിസേസനിവത്തിഅത്ഥോ. കോ പന സോ വിസേസോതി? യോ ബാഹിരപരികപ്പിതോ ഇധ തഥാഗതോതി വുച്ചമാനോ അത്താ. അനുപലബ്ഭിയസഭാവോതി അനുപലബ്ഭിയത്താ.

പഠമസാരിപുത്തകോട്ഠികസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കുതൂഹലസാലാസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൮. നാനാവിധന്തി തംതംദിട്ഠിവാദപടിസംയുത്തം അഞ്ഞമ്പി വാ നാനാവിധം തിരച്ഛാനകഥം. ബഹൂനം കുതൂഹലുപ്പത്തിട്ഠാനതോതി യോജനാ. യാവ ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകാ ഗച്ഛതീതി അഗ്ഗിനാ കപ്പവുട്ഠാനകാലേ ഗച്ഛതി, തം സന്ധായ വുത്തം. ഇമഞ്ച കായന്തി ഇമം രൂപകായം. ചുതിചിത്തേന നിക്ഖിപതീതി ചുതിചിത്തേന ഭിജ്ജമാനേന നിക്ഖിപതി. ചുതിചിത്തസ്സ ഹി ഓരം സത്തരസമസ്സ ചിത്തസ്സ ഉപ്പാദക്ഖണേ ഉപ്പന്നം കമ്മജരൂപം ചുതിചിത്തേന സദ്ധിം നിരുജ്ഝതി, തതോ പരം കമ്മജരൂപം ന ഉപ്പജ്ജതി. യദി ഉപ്പജ്ജേയ്യ, മരണം ന സിയാ, ചുതിചിത്തം രൂപം ന സമുട്ഠാപേതി, ആഹാരജസ്സ ച അസമ്ഭവോ ഏവ, ഉതുജം പന വത്തതേവ. യസ്മാ പടിസന്ധിക്ഖണേ സത്തോ അഞ്ഞതരണായ ഉപപജ്ജതി നാമ, ചുതിക്ഖണേ പടിസന്ധിചിത്തം അലദ്ധം അഞ്ഞതരണായ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചുതിക്ഖണേ…പേ… ഹോതീ’’തി.

കുതൂഹലസാലാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൪൧൯. തേസം ലദ്ധിയാതി തേസം സസ്സതവാദാനം ലദ്ധിയാ സദ്ധിം ഏതം ‘‘അത്ഥത്താ’’തി വചനം ഏകം അഭവിസ്സ. തതോ ഏവ അനുലോമം തം നാഭവിസ്സ ഞാണസ്സാതി അസാരം ഏതന്തി അധിപ്പായോ. അപി നു മേതസ്സാതി മേ ഏതസ്സ അനത്താതി വിപസ്സനാഞാണസ്സ അനുലോമം അപി നു അഭവിസ്സ, വിലോമകമേവ തസ്സ സിയാതി അത്ഥോ.

ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. സഭിയകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ

൪൨൦. യസ്സപ’സ്സാതി പാഠസ്സ അയം പിണ്ഡത്ഥോ ‘‘ആവുസോ’’തിആദി. തത്ഥായം സമ്ബന്ധോ – ആവുസോ, യസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ തീണി വസ്സാനി വുട്ഠോ, ഏത്തകേന കാലേന ‘‘ഹേതുമ്ഹി സതി രൂപീതിആദിപഞ്ഞാപനാ ഹോതി, അസതി ന ഹോതീ’’തി ഏത്തകം ബ്യാകരണം ഭവേയ്യ, തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ഏത്തകമേവ ബഹു, കോ പന വാദോ അതിക്കന്തേ! ഇതോ അതിക്കന്തേ ധമ്മദേസനാനയേ വാദോയേവ വത്തബ്ബമേവ നത്ഥീതി ഥേരസ്സ പഞ്ഹബ്യാകരണം സുത്വാ പരിബ്ബാജകോ പീതിസോമനസ്സം പവേദേസി.

സഭിയകച്ചാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അബ്യാകതസംയുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.