൯. ഛന്നവഗ്ഗോ

൧. പലോകധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൪. അനിച്ചലക്ഖണമേവ കഥിതം, തഞ്ച പരിയായേന, അനിച്ചലക്ഖണേ കഥിതേ ഇതരലക്ഖണാനി കഥിതാനേവ ഹോന്തി ബ്യഭിചാരഭാവതോ.

൨. സുഞ്ഞതലോകസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. അത്തനോ ഇദന്തി അത്തനിയന്തി ആഹ ‘‘അത്തനോ സന്തകേനാ’’തി.

൩. സംഖിത്തധമ്മസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ഖന്ധവസേന ആഗതം, ഇധ ആയതനവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ.

൪. ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. സബ്ബനിമിത്തേഹി പടിസല്ലീയതി ഏതേനാതി പടിസല്ലാനം, ഫലസമാപത്തി. ജീവിതഹാരകസത്ഥം ജീവിതസ്സ ഹരണതോ, സത്താനഞ്ച സസനതോ ഹിംസനതോ. പരിചരിതോതി പയിരുപാസിതോ. തേന യഥാനുസിട്ഠം പടിപജ്ജിന്തി ദീപേതി.

അനുപവജ്ജന്തി പരേഹി ന ഉപവദിതബ്ബം. തം പനേത്ഥ ആയതിം അപ്പടിസന്ധിഭാവതോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അപ്പവത്തിക’’ന്തി. ‘‘നേതം മമാ’’തിആദീനി വദന്തോ അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേസി. പുഥുജ്ജനഭാവമേവ ദീപേന്തോ വദതി അകതകിച്ചഭാവദീപനേന. കിഞ്ചാപി ഥേരോ പുച്ഛിതം പഞ്ഹം അരഹത്തേ പക്ഖിപിത്വാ കഥേസി, ‘‘ന സമനുപസ്സാമീ’’തി പന വദന്തോ കിഞ്ചി നിപ്ഫത്തിം ന കഥേസി, തസ്മാ ‘‘ഇദമ്പി മനസി കാതബ്ബ’’ന്തി ഇദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

കിലേസപസ്സദ്ധീതി കിലേസപരിളാഹവൂപസമോ. ഭവത്ഥായ പുന ഭവത്ഥായ. ആലയനികന്തി പരിയുട്ഠാനേതി ഭവന്തരേ അപേക്ഖാസഞ്ഞിതേ ആലയേ നികന്തിയാ ച പരിയുട്ഠാനപ്പത്തിയാ. അസതി അവിജ്ജമാനായ. പടിസന്ധിവസേന അഞ്ഞഭവതോ ഇധാഗമനം ആഗതി നാമ. ചുതിവസേന ഗമനന്തി ചവനവസേന ഇതോ ഗതി. അനുരൂപഗമനം ഗതി നാമ തദുഭയം ന ഹോതി. ചുതൂപപാതോ അപരാപരഭവനവസേന ചുതി, ഉപപജ്ജനവസേന ഉപപാതോ, തദുഭയമ്പി ന ഹോതി. ഏവം പന ചുതൂപപാതേ അസതി നേവിധ ന ഇധ ലോകേ. ന ഹുരം ന പരലോകേ ഹോതി. തതോ ഏവ ന ഉഭയത്ഥ ഹോതി. അയമേവ അന്തോ അയം ഇധലോകേ പരലോകേ ച അഭാവോയേവ ദുക്ഖസ്സ പരിയോസാനം. അയമേവാതി യഥാവുത്തോ ഏവ – ഏത്ഥ ഏതസ്മിം പാഠേ പരമ്പരാഗതോ പമാണഭൂതോ അത്ഥോ.

യേ പനാതി സമ്മവാദിനോ സന്ധായ വദതി. അന്തരാഭവം ഇച്ഛന്തി ‘‘ഏവം ഭവേന ഭവന്തരസമ്ബന്ധോ യുജ്ജേയ്യാ’’തി. നിരത്ഥകം അന്തരാഭവസ്സ നാമ കസ്സചി അഭാവതോ. ചുതിക്ഖന്ധാനന്തരഞ്ഹി പടിസന്ധിക്ഖന്ധാനംയേവ പാതുഭാവോ. തേനാഹ ‘‘അന്തരാഭവസ്സ…പേ… പടിക്ഖിത്തോയേവാ’’തി. തത്ഥ ഭാവോതി അത്ഥിതാ. അഭിധമ്മേ കഥാവത്ഥുപ്പകരണേ (കഥാ. ൫൦൫-൫൦൭) പടിക്ഖിത്തോയേവ. യദി ഏവം ‘‘അന്തരേനാ’’തി ഇദം കഥന്തി ആഹ ‘‘അന്തരേനാ’’തിആദി. വികപ്പതോ അഞ്ഞം വികപ്പന്തരം, തസ്സ ദീപനം ‘‘അന്തരേനാ’’തി വചനം. ന അന്തരാഭവദീപനം താദിസസ്സ അനുപലബ്ഭനതോ പയോജനാഭാവതോ ച. യത്ഥ ഹി വിപാകവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയോ, തത്ഥസ്സ നിസ്സയഭൂതസ്സ വത്ഥുസ്സ സഹഭാവീനഞ്ച ഖന്ധാനം സമ്ഭവോതി സദ്ധിം അത്തനോ നിസ്സയേന വിഞ്ഞാണം ഉപ്പജ്ജതേവാതി നാസ്സ ഉപ്പത്തിയാ ദേസദൂരതാ വേദിതബ്ബാ. ‘‘നേവ ഇധ ന ഹുര’’ന്തി വുത്തദ്വയതോ അപരം വികപ്പേന ‘‘ന ഉഭയ’’ന്തി, തത്ഥപി ന ഹോതിയേവാതി അധിപ്പായോ. ‘‘അന്തരേനാ’’തി വാ ‘‘വിനാ’’തി ഇമിനാ സമാനത്ഥോ നിപാതോ, തസ്മാ നേവിധ, ന ഹുരം, ഉഭയം വിനാപി നേവാതി അത്ഥോ.

ആഹരീതി ഛിന്നവസേന ഗണ്ഹി. തേനാഹ ‘‘കണ്ഠനാളം ഛിന്ദീ’’തി. പരിഗ്ഗണ്ഹന്തോതി സമ്മസന്തോ. പരിനിബ്ബുതോ ദീഘരത്തം വിപസ്സനായം യുത്തപയുത്തഭാവതോ. ‘‘അനുപവജ്ജം ഛന്നേന ഭിക്ഖുനാ സത്ഥം ആഹരിത’’ന്തി, കഥേസീതി അസേക്ഖകാലേ ബ്യാകരണം വിയ കത്വാ കഥേസി.

ഇമിനാതി ‘‘ഉപവജ്ജകുലാനീ’’തി ഇമിനാ വചനേന. ഥേരോതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ. ഏവന്തി ഏവം പുബ്ബകാലേസു സംസട്ഠവിഹാരീ ഹുത്വാ ഠിതോ പച്ഛാ അരഹത്തം പാപുണിസ്സതീതി ആസങ്കന്തോ പുച്ഛതി. സേസം ഉത്താനമേവ.

ഛന്നസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫-൬. പുണ്ണസുത്താദിവണ്ണനാ

൮൮-൮൯. തന്തി ചക്ഖുരൂപദ്വയം. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുഞ്ചേവ രൂപഞ്ചാ’’തി. നന്ദിസമുദയാതി നന്ദിയാ സമുദയതണ്ഹായ സേസകാരണേഹി നന്ദിയാ സമുദിതി സമോധാനം നന്ദിസമുദയോ, തസ്മാ നന്ദിസമുദയാ. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹായ സമോധാനേനാ’’തി. പഞ്ചക്ഖന്ധസങ്ഖാതസ്സ ദുക്ഖസ്സ സമോധാനേന സമുദിതി പവത്തിയേവാതി സഹ സമുദയേന ദുക്ഖസ്സ ദസ്സിതത്താ ‘‘വട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ’’തി വുത്തം. നിരോധൂപായേന സദ്ധിം നിരോധസ്സ ദസ്സിതത്താ ‘‘വിവട്ടം മത്ഥകം പാപേത്വാ’’തി. പുച്ഛാനുസന്ധിആദീസു അഞ്ഞതരോ ന ഹോതീതി ആഹ – ‘‘പാടിയേക്കോ അനുസന്ധീ’’തി.

ചണ്ഡാതി കോധനാ. ദുട്ഠാതി ദോസവന്തോതി അത്ഥോ. കിബ്ബിസാതി പാപാ. കക്ഖളാതി ദാരുണാ. ഘടികമുഗ്ഗരേനാതി ഏകസ്മിം പക്ഖേ ഘടികം ദസ്സേത്വാ കതേന രസ്സദണ്ഡേന. സത്താനം സസനതോ സത്ഥം, തതോ ഏവ ജീവിതസ്സ ഹരണതോ ഹാരകഞ്ചാതി സത്ഥഹാരകം. ഇന്ദ്രിയസംവരോ ‘‘ദമോ’’തി വുത്തോ മനച്ഛട്ഠാനം ഇന്ദ്രിയാനം ദമനതോ. പഞ്ഞാ ‘‘ദമോ’’തി വുത്താ കിലേസവിസേവിതാനം ദമനതോ വൂപസമനതോ. ഉപോസഥകമ്മം ‘‘ദമോ’’തി വുത്തം കായദ്വാരാദീഹി ഉപ്പജ്ജനകഅസമസ്സ ദമനതോ. ഖന്തി ‘‘ദമോ’’തി വേദിതബ്ബാ അക്ഖന്തിയാ ദമനതോ വൂപസമനതോ. തേനാഹ ‘‘ഉപസമോതി തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി.

ഏത്ഥാതി സുനാപരന്തജനപദേ. ഏതേ ദ്വേതി അയം പുണ്ണത്ഥേരോ തസ്സ കനിട്ഠോതി ഏതേ ദ്വേ ഭാതരോ. ആഹച്ച അട്ഠാസി ഉളാരം ബുദ്ധാരമ്മണം പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ. സത്ത സീഹനാദേ നദിത്വാതി മമ്മച്ഛേദകാനമ്പി അക്കോസപരിഭാസാനം ഖമനേ സന്തോസാഭാവദീപനം, പാണിപ്പഹാരസ്സ, ലേഡ്ഡുപ്പഹാരസ്സ, ദണ്ഡപ്പഹാരസ്സ, സത്ഥപ്പഹാരസ്സ, ജീവിതവോരോപനസ്സ, ഖമനേ സന്തോസാഭാവദീപനഞ്ചാതി ഏവം സത്ത സീഹനാദേ നദിത്വാ. ചതൂസു ഠാനേസു വസിതത്താ പാളിയം വസനട്ഠാനം അനുദ്ദേസികം കത്വാ ‘‘സുനാപരന്തസ്മിം ജനപദേ വിഹരതി’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

ചതൂസു ഠാനേസൂതി അബ്ബുഹത്ഥപബ്ബതേ, സമുദ്ദഗിരിവിഹാരേ, മാതുലഗിരിമ്ഹി, മകുളകാരാമവിഹാരേതി ഇമേസു ചതൂസു ഠാനേസു. തന്തി ചങ്കമം ആരുയ്ഹ കോചി ഭിക്ഖു ചങ്കമിതും സമത്ഥോ നത്ഥി മഹതാ സമുദ്ദപരിസ്സയേന ഭാവനാമനസികാരസ്സ അനഭിസമ്ഭുണനതോ. ഉപ്പാതികന്തി ഉപ്പാതകരം മഹാസങ്ഖോഭം ഉട്ഠപേത്വാ. സമ്മുഖേതി അനിലപദേസേ. പടിവേദേസുന്തി പവേദേസും.

ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായാതി മണ്ഡലമാളസ്സ കാതും പഥവീമിതകാലതോ പഭുതി. സച്ചബന്ധേന പഞ്ചസതാനി പരിപൂരേതും ‘‘ഏകൂനപഞ്ചസതാന’’ന്തി വുത്തം. ഗന്ധകുടിന്തി ജേതവനമഹാവിഹാരേ മഹാഗന്ധകുടിം.

സച്ചബന്ധനാമോതി സച്ചബന്ധേ പബ്ബതേ ചിരനിവാസിതായ ‘‘സച്ചബന്ധോ’’ത്വേവ ലദ്ധനാമോ. അരഹത്തം പാപുണീതി പഞ്ചാഭിഞ്ഞാപരിവാരം അരഹത്തം അധിഗച്ഛി. തേനാഹ ‘‘മഗ്ഗേനേവസ്സ അഭിഞ്ഞാ ആഗതാ’’തി.

തസ്മിം സന്നിപതിതാ മഹാജനാ കേചി സോതാപന്നാ, കേചി സകദാഗാമിനോ, കേചി അനാഗാമിനോ, കേചി അരഹന്തോ അഹേസും. തത്ഥാപി കേചി തേവിജ്ജാ, കേചി ഛളഭിഞ്ഞാ, കേചി പടിസമ്ഭിദപ്പത്താ അഹേസും. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘മഹാജനസ്സ ബന്ധനമോക്ഖോ ജാതോ’’തി. യേ പന തത്ഥ സരണഗമനപഞ്ചസീലദസസീലസമാദാനേന ലദ്ധാനുഗ്ഗഹാ, തേസം ദേവതാനഞ്ച വസേന ‘‘മഹന്തം ബുദ്ധകോലാഹലം അഹോസീ’’തി വുത്തം.

അരുണം പന മഹാഗന്ധകുടിയംയേവ ഉട്ഠപേസി ദേവതാനുഗ്ഗഹത്ഥഞ്ചേവ കുലാനുദയായ ച. അപായമഗ്ഗേ ഓതാരിതോ ‘‘കോചി ലോകസ്സ സജിതാ അത്ഥി, തസ്സ വസേന പവത്തിസംഹാരാ ഹോന്തി, തേനേവായം പജാ സനാഥാ ഹോതി, തം യുഞ്ജതി ച തസ്മിം തസ്മിം കമ്മേ’’തി മിച്ഛാഗാഹേഹി. പരിചരിതബ്ബം യാചി ‘‘ഏത്ഥ മയാ ചിരം വസിതബ്ബ’’ന്തി.

ഛട്ഠന്തി ബാഹിയസുത്തം. തം ഉത്താനമേവ ഹേട്ഠാ വുത്തനയത്താ.

പുണ്ണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. പഠമഏജാസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൦-൯൧. ഏജതി ഛളാരമ്മണനിമിത്തം കമ്പതീതി ഏജാ. തേനാഹ ‘‘ചലനട്ഠേനാ’’തി. ആബാധനട്ഠേന പീളനട്ഠേന. അന്തോ ദോസനട്ഠേനാതി അന്തോചിത്തേ ഏവ പദുസ്സനട്ഠേന. നികന്തനട്ഠേനാതി ഛിന്ദനട്ഠേന. ഹേട്ഠാ ഗഹിതമേവാതി ഹേട്ഠാ മഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസാരുപ്പസുത്തേ ആഗതമേവ. വുത്തനയമേവ മഞ്ഞിതസമുഗ്ഘാതസുത്തേ.

പഠമഏജാസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പഠമദ്വയസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൨-൯൩. ദ്വയന്തി ദുകം. പാളിയം ആമേഡിതലോപേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘ദ്വേ ദ്വേ കോട്ഠാസേ’’തി. ഏവമേതന്തി ഏവം അനിച്ചാദിഭാവേന ഏതം ചക്ഖുരൂപഞ്ചാതി ദ്വയം. ചലതീതി അനവട്ഠാനേന പചലതി. ബ്യഥതീതി ജരായ മരണേന ച പവേധതി. ഹേതു ചേവ ഉപ്പത്തിനിമിത്തത്താ. സഹഗതീതി സഹപ്പവത്തി, തായ ഗഹേതബ്ബത്താ ‘‘സങ്ഗതീ’’തി ഫസ്സോ വുത്തോ. ഏസ നയോ സേസപദദ്വയേപി. യസ്മാ ച സംഗച്ഛമാനധമ്മവിമുത്താ സങ്ഗതി നാമ നത്ഥി, തഥാ സന്നിപാതസമവായാ, തേസം വസേന നിബ്ബത്തോ ഫസ്സോ തഥാ വുച്ചതീതി. തേനാഹ ‘‘ഇമിനാ’’തിആദി.

വത്ഥൂതി ചക്ഖു നിസ്സയപച്ചയാദിഭാവേന. ആരമ്മണന്തി രൂപം ആരമ്മണപച്ചയാദിഭാവേന. സഹജാതാ തയോ ഖന്ധാ വേദനാദയോ, തേ സഹജാതാദിപച്ചയഭാവേന. അയം ഹേതൂതി അയം തിവിധോ ഹേതൂ. ഫസ്സേനാതിആദീസു അയം സങ്ഖേപത്ഥോ – യസ്മാ രൂപാരമ്മണേ ഫസ്സേ അത്തനോ ഫുസനകിച്ചം കരോന്തേ ഏവം വേദനാ അനുഭവനകിച്ചം, സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനകിച്ചം കരോതി, തസ്മാ ‘‘ഫസ്സേന ഫുട്ഠമേവാ’’തിആദിവുത്തമേവ അത്ഥം ഇദാനി പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ദസ്സേതും ‘‘ഫുട്ഠോ’’തിആദി വുത്തം. പഞ്ചേവ ഖന്ധാ ഭഗവതാ സമതിംസായ ആകാരേഹി വുത്താ. കസ്മാതി ആഹ ‘‘കഥ’’ന്തിആദി. രുക്ഖസാഖാസു രുക്ഖവോഹാരോ വിയ ഏകേകധമ്മേപി ഖന്ധവോഹാരോ ഹോതിയേവ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ’’തി (യമ. ഖന്ധയമക ൨).

പഠമദ്വയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ഛന്നവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.