൧൦. സളവഗ്ഗോ

൧. അദന്തഅഗുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൪. അദമിതാതി ദമം നിബ്ബിസേവനഭാവം അനീതാ. അഗോപിതാതി സതിസങ്ഖാതായ വതിയാ ന രക്ഖിതാ. അപിഹിതാതി സതികവാടേന ന പിഹിതാ. ചതൂഹിപി പദേഹി ഇന്ദ്രിയാനം അനാവരണമേവാഹ. അധികം വഹന്തീതി അധിവാഹാ, ദുക്ഖസ്സ അധിവാഹാ ദുക്ഖാധിവാഹാ. നിരയേസു ഉപ്പജ്ജനകം നേരയികം. ആദി-സദ്ദേന സേസപാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

സളേവാതി ഛ-കാരസ്സ സ-കാരോ, ള-കാരോ പദസന്ധികരോ. യത്ഥാതി നിമിത്തത്ഥേ ഭുമ്മം. അനവസ്സുതാ അതിന്താതി രാഗേന അതേമിതാ.

അസ്സാദിതന്തി അസ്സാദം ഇതം ഉപഗതം. തേനാഹ ‘‘അസ്സാദവന്ത’’ന്തി. സുഖദുക്ഖന്തി ഇട്ഠാനിട്ഠം. അന്വയതീതി അന്വയോ, ഹേതു. ഫസ്സോതി അന്വയോ ഏതസ്സാതി ഫസ്സന്വയന്തി ആഹ – ‘‘ഫസ്സഹേതുക’’ന്തി. ‘‘അവിരുദ്ധ’’ഇതി വിഭത്തിലോപേന നിദ്ദേസോ.

പപഞ്ചസഞ്ഞാതി തണ്ഹാദിസമധൂപസംഹതസഞ്ഞാ. തേനാഹ ‘‘കിലേസസഞ്ഞായ പപഞ്ചസഞ്ഞാ നാമ ഹുത്വാ’’തി. പപഞ്ചസഞ്ഞാ ഏതേസം അത്ഥീതി പപഞ്ചസഞ്ഞാ, ഇതരീതരാ നരാ. പപഞ്ചയന്താതി സംസാരേ പപഞ്ചം ചിരായനം കരോന്താ. സഞ്ഞിനോതി ഗേഹസ്സിതസഞ്ഞായ സഞ്ഞാവന്തോ. മനോമയം വിതക്കന്തി കേവലം മനസാ സമ്ഭാവിതം മിച്ഛാവിതക്കം. ഇരീയതീതി ഇരിയം പടിപത്തിം ഇരീയതി പടിപജ്ജതി.

സുട്ഠു ഭാവിതോതി സുട്ഠുഭാവം സുഭാവനം ഇതോ ഭാവിതഭാവിതോ. ഫുട്ഠസ്സ ചിത്തന്തി തേന യഥാവുത്തഫസ്സേന ഫുട്ഠം അസ്സ ചിത്തം. ന വികമ്പതേ ക്വചീതി കിസ്മിഞ്ചി ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണേ ന കമ്പതി. പാരഗാതി പാരഗാമിനോ ഭവഥ.

അദന്തഅഗുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. മാലുക്യപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. അപസാദേതീതി തജ്ജേതി. ഉസ്സാദേതീതി ഉക്കംസേതി. അയം കിര ഥേരോ മാലുക്യപുത്തോ. പമജ്ജിത്വാതി യോനിസോമനസികാരസ്സ അനനുയുജ്ജനേന പമജ്ജിത്വാ.

യത്രാതി പച്ചത്തം വചനാലങ്കാരേ. നാമാതി അസമ്ഭാവനേ അപസാദനപക്ഖേ, ഉസ്സാദനപക്ഖേ പന സമ്ഭാവനേ. കിം ജാതന്തി കിം തേന മഹല്ലകഭാവേന ജാതന്തി മഹല്ലകഭാവം തിണായപി അമഞ്ഞമാനോ വദതി. തേനാഹ ‘‘യദി…പേ… അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോ’’തി. അനുഗ്ഗണ്ഹന്തോതി അചിന്തേന്തോ. മാദിസാനം ഭഗവതോ ഓവാദോ ഉപകാരാവഹോതി ഏതരഹി ഓവാദഞ്ച പസംസന്തോ.

‘‘അദിട്ഠാ അദിട്ഠപുബ്ബാ’’തിആദിനാ പരികപ്പവസേന വുത്തനിദസ്സനം ‘‘യഥാ ഏതേസു ഛന്ദാദയോ ന ഹോന്തി, ഏവമിതരേസുപി പരിഞ്ഞാതേസൂ’’തി നയപടിപജ്ജനത്ഥം, തേസമ്പി ഇമേഹി സമാനേതബ്ബത്താ. തേന വുത്തം ‘‘സുപിനകൂപമാ കാമാ’’തി (മ. നി. ൧.൨൩൪; ൨.൪൬; പാചി. ൪൧൭; ചൂളവ. ൬൫).

ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠേ ദിട്ഠമത്തന്തി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ രൂപായതനം യത്തകോ ഗഹണാകാരോ, തത്തകം. കിത്തകം പമാണന്തി അത്തസംവേദിയം പരസ്സ ന ദിസിതബ്ബം, കപ്പനാമത്തം രൂപം. തേനാഹ ‘‘ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ഹീ’’തിആദി. രൂപേതി രൂപായതനേ. രൂപമത്തമേവാതി നീലാദിഭേദം രൂപായതനമത്തം, ന നീലാദി. വിസേസനിവത്തനത്ഥോ ഹി അയം മത്ത-സദ്ദോ. യദി ഏവം, ഏവ-കാരോ കിമത്ഥിയോ? ചക്ഖുവിഞ്ഞാണഞ്ഹി രൂപായതനേ ലബ്ഭമാനമ്പി നീലാദിവിസേസം ‘‘ഇദം നീലം നാമ, ഇദം പീതം നാമാ’’തി ന ഗണ്ഹാതി. കുതോ നിച്ചാനിച്ചാദിസഭാവത്ഥന്തി സംഹിതസ്സപി നിവത്തനത്ഥം ഏവകാരഗ്ഗഹണം. തേനാഹ ‘‘ന നിച്ചാദിസഭാവ’’ന്തി. സേസവിഞ്ഞാണേഹിപീതി ജവനവിഞ്ഞാണേഹിപി.

ദിട്ഠം നാമ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം രൂപായതനസ്സ ദസ്സനന്തി കത്വാ. തേനാഹ ‘‘രൂപേ രൂപവിജാനന’’ന്തി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണമത്തമേവാതി യത്തകം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം രൂപായതനേ ഗഹണമത്തം, തംമത്തമേവ മേ സബ്ബം ചിത്തം ഭവിസ്സതീതി അത്ഥോ. ‘‘രാഗാദിരഹേനാ’’തി വാ പാഠോ. ദിട്ഠം നാമ പദത്ഥതോ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠം രൂപം. തത്ഥേവാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണേന ദിട്ഠമത്തേ രൂപേ. ചിത്തത്തയം ദിട്ഠമത്തം നാമ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം വിയ രാഗാദിവിരഹേന പവത്തനതോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ത’’ന്തി ആദി.

മനോദ്വാരാവജ്ജനേന വിഞ്ഞാതാരമ്മണം വിഞ്ഞാതന്തി അധിപ്പേതം രാഗാദിവിരഹേന വിഞ്ഞേയ്യതോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ ആവജ്ജനേനാ’’തിആദി.

തദാതി തസ്മിം കാലേ, ന തതോ പട്ഠായാതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ദസ്സേതി. ‘‘ദിട്ഠമത്ത’’ന്തിആദിനാ യേസം രാഗാദീനം നിവത്തനം അധിപ്പേതം, തേ ‘‘തേനാ’’തി ഏത്ഥ ത-സദ്ദേന പച്ചാമസീയന്തീതി ‘‘തേന രാഗേന വാ രത്തോ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥാതി വിസയേ ഭുമ്മം, വിസയഭാവോ ച വിസയിനാ സമ്ബന്ധവസേന ഇച്ഛിതബ്ബോതി വുത്തം ‘‘പടിബദ്ധോ’’തിആദി.

സതീതി രൂപസ്സ യഥാസഭാവസല്ലക്ഖണാ സതി മുട്ഠാ പിയനിമിത്തമനസികാരേന അനുപ്പജ്ജനതോ ന ദിസ്സതി നപ്പവത്തതി. അജ്ഝോസാതി അജ്ഝോസായ. ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠപേത്വാ അത്തനിയകരണേന.

അഭിജ്ഝാ ച വിഹേസാ ചാതി കരണത്ഥേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ – ‘‘അഭിജ്ഝായ ച വിഹേസായ ചാ’’തി. അത്ഥവസേന വിഭത്തിപരിണാമോതി ആഹ – ‘‘അഭിജ്ഝാവിഹേസാഹീ’’തി. ആചിനന്തസ്സാതി വഡ്ഢേന്തസ്സ. പടിസ്സതോതി പതിസ്സതോ സബ്ബത്ഥ സതിയാ യുത്തോ. സേവതോ ചാപീതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അപി-സദ്ദോ ച നിപാതമത്തന്തി ‘‘സേവന്തസ്സ’’ഇച്ചേവ അത്ഥോ വുത്തോ.

മാലുക്യപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പരിഹാനസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. പരിഹാനസഭാവന്തി അനവജ്ജധമ്മേഹി പരിഹായനസഭാവം. അഭിഭവിതാനീതി അഭിഭൂതാനി നിബ്ബിസേവനഭാവാകാരേന. സരസങ്കപ്പാതി തസ്മിം തസ്മിം വിസയേ അനവട്ഠിതഭാവേന സങ്കപ്പാ. സംയോജനിയാതി സംയോജേതബ്ബാ. സംയോജനാനഞ്ഹി പുനപ്പുനം ഉപ്പത്തിയാ ഓകാസം ദേന്തോ കിലേസജാതം അധിവാസേതി നാമ. കിലേസോ ഏവ കിലേസജാതം. ആരമ്മണം പന ചിത്തേ കരോന്തോ അധിവാസേതി നാമ. ഛന്ദരാഗപ്പഹാനേന ന പജഹതി ആരമ്മണം, കിലേസം പന അനുപ്പത്തിധമ്മതാപാദനേന ഏവ. അഭിഭവിതം ആയതനന്തി കഥിതം അധിവാസനാദിനാ. ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പരിഹാനധമ്മോ ഹോതീ’’തി ധമ്മം പുച്ഛിത്വാ തം വിഭജന്തേന ഭഗവതാ ‘‘തഞ്ചേ ഭിക്ഖു അധിവാസേതീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലേന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനേന ധമ്മോ ദസ്സിതോ.

പരിഹാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. പമാദവിഹാരീസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. ന പിദഹിത്വാ ചക്ഖുന്ദ്രിയം ന പിദഹിത്വാ സഞ്ഛാദിത്വാ ഠിതസ്സ. ബ്യാസിഞ്ചതീതി കിലേസേഹി വിസേസേന ആസിഞ്ചതി. കിലേസതിന്തന്തി കിലേസേഹി അവസ്സുതം. ദുബ്ബലപീതി തരുണാ ന ബലപ്പത്താ. ബലവപീതി ഉബ്ബേഗാ ഫരണപ്പത്താ ച പീതി. ദരഥപ്പസ്സദ്ധീതി കായചിത്തദരഥവൂപസമലക്ഖണാ പസ്സദ്ധി. ന ഉപ്പജ്ജന്തി പച്ചയപരമ്പരായ അസിദ്ധത്താ. ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പമാദവിഹാരീ ഹോതീ’’തിആദിനാ പുഗ്ഗലം പുച്ഛിത്വാ ‘‘പാമോജ്ജം ന ഹോതി, പാമോജ്ജം ജായതീ’’തിആദിനാ ച, ധമ്മേന ‘‘പമാദവിഹാരീ അപ്പമാദവിഹാരീ’’തി ച പുഗ്ഗലോ ദസ്സിതോ.

പമാദവിഹാരീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സംവരസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. ഇദന്തി ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ’’തി? ഇദം വചനം. പഹാതബ്ബധമ്മക്ഖാനവസേനാതി പഹാതബ്ബധമ്മസ്സേവ കഥനം വുത്തം. ‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അസംവരോ ഹോതീ’’തി ധമ്മം പുച്ഛിത്വാ ‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ’’തിആദിനാ ധമ്മോവ വിഭത്തോ.

സംവരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സമാധിസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. ചിത്തേകഗ്ഗതായാതി സമഥവസേന ചിത്തേകഗ്ഗതായ. പരിഹായമാനേതി തസ്സ അലാഭേന പരിഹായമാനേ. കമ്മട്ഠാനന്തി വിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം, സമഥമേവ വാ.

൭. പടിസല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. കമ്മട്ഠാനന്തി സമഥവിപസ്സനാകമ്മട്ഠാനം.

൮-൯. പഠമനതുമ്ഹാകംസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൧-൧൦൨. ഉപമം പരിവാരേത്വാതി ഉപമം പരിഹരിത്വാ. സുദ്ധികവസേനാതി ഉപമായ വിനാ കേവലമേവ.

൧൦. ഉദകസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൩. ഉദകോതി തസ്സ നാമം. വേദം ഞാണം. സബ്ബം ജിതവാതി സബ്ബജി. അവഖതന്തി നിഖതം. ഉച്ഛാദനധമ്മോതി ഉച്ഛാദേതബ്ബസഭാവോ. പരിമദ്ദനധമ്മോതി പരിമദ്ദിതബ്ബസഭാവോ. പരിഹതോതി പരിഹരിതോ. ഓദനകുമ്മാസൂപചയുച്ഛാദനപരിമദ്ദനപദേഹീതി വത്തബ്ബം. ഉച്ഛാദനം വാ പരിമദ്ദനമത്തമേവാതി കത്വാ ന ഗഹിതം.

ഉദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സളവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയോ പണ്ണാസകോ.