൧. ആസീവിസോപമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൮. യേ ഭിക്ഖൂ തദാ ഭഗവന്തം പരിവാരേത്വാ നിസിന്നാ, തേസു കേചി ഏകവിഹാരിനോ, കേചി അത്തദുതിയാ, കേചി അത്തതതിയാ, കേചി അത്തചതുത്ഥാ, കേചി അത്തപഞ്ചമാ ഹുത്വാ അരഞ്ഞായതനേസു വിഹരന്തീതി വുത്തം – ‘‘ഏകചാരിക…പേ… പഞ്ചചാരികേ’’തി. സമാനജ്ഝാസയതാ സഭാഗവുത്തിനോ. കമ്മട്ഠാനാനുയുഞ്ജനസ്സ കാരകേ. തതോ ഏവ തത്ഥ യുത്തപയുത്തേ. പുഗ്ഗലജ്ഝാസയേന കാരണഭൂതേന. പച്ചയഭൂതന്തി അപസ്സയഭൂതം. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ’’തി ആരഭിത്വാ യാവ ‘‘തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ ഥലേ തിട്ഠതി ബ്രാഹ്മണോ’’തി അയം മാതികാനിക്ഖേപോ. തേസം മാതികായ വിത്ഥാരഭാജനം. വാസനാ ഭവിസ്സതീതി വാസനാവഹം ഭവിസ്സതി. സിനേരും ഉക്ഖിപന്തോ വിയാതിആദി ഇമിസ്സാ ദേസനായ അനഞ്ഞസാധാരണതായ സുദുക്കരഭാവദസ്സനം.

മഞ്ചട്ഠേസു മഞ്ചസമഞ്ഞാ വിയ മുഖട്ഠം വിസം ‘‘മുഖ’’ന്തി അധിപ്പേതം. സുക്ഖകട്ഠസദിസഭാവാപാദനതോ ‘‘കട്ഠ’’ന്തി വുച്ചതീതി കട്ഠം മുഖം ഏതസ്സാതി കട്ഠമുഖോ, ദംസനാദിനാ കട്ഠസദിസഭാവകരോ സപ്പോ. അഥ വാ കട്ഠസദിസഭാവാപാദനതോ കട്ഠം വിസം വാ മുഖേ ഏതസ്സാതി കട്ഠമുഖോ. ഇമിനാ നയേന സേസപദേസുപി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ഇമേ ചത്താരോതി ഇമേ വിസകിച്ചഭേദേന ചത്താരോ. ഇദാനി തം നേസം വിസകിച്ചഭേദം ദസ്സേതും ‘‘തേസൂ’’തിആദി വുത്തം. അയസൂലസമപ്പിതം വിയാതി അബ്ഭന്തരേ അയസൂലം അനുപ്പവേസിതം വിയ. പക്കപൂതിപനസം വിയാതി പച്ചിത്വാ കാലാതിക്കമേ കുഥിതപനസഫലം വിയ. ചങ്ഗവാരേതി രജകാനം ഖാരപരിസ്സാവനേ സുരാപരിസ്സാവനേ വാ. അനവസേസം ഛിജ്ജനേന അസനിപാതട്ഠാനം വിയ. മഹാനിഖാദനേനാതി മഹന്തേന നിഖാദനേന.

വിസവേഗവികാരേനാതി വിസവേഗഗതേന വികാരേന. വാതേനാതി തസ്സ സപ്പസ്സ സരീരം ഫുസിത്വാ ഉഗ്ഗതവാതേന. നാസവാതേ പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. പുഗ്ഗലപണ്ണത്തിവസേനാതി തേസംയേവ സോളസന്നം സപ്പാനം ആഗതവിസോതിആദിപുഗ്ഗലനാമസ്സ വസേന ചതുസട്ഠി ഹോന്തി പച്ചേകം ചതുബ്ബിധഭാവതോ. ആഗതവിസോതി ആഗച്ഛവിസോ, സീഘതരം അഭിരുഹനവിസോതി അത്ഥോ. ഘോരവിസോതി കക്ഖളവിസോ, ദുത്തികിച്ഛവിസോ. അയം സീതഉദകം വിയ ഹോതി ഗാള്ഹദുബ്ബിനിമ്മോചയഭാവേന. ഉദകസപ്പോ ഹി ഘോരവിസോ ഹോതി യേവാതി വുത്തം – ‘‘ഉദകസപ്പാദീനം വിസം വിയാ’’തി. പഞ്ഞായതീതി ഗണ്ഡപിളകാദിവസേന പഞ്ഞായതി. അനേളകസപ്പോ നാമ മഹാആസീവിസോ. നീലസപ്പോ നാമ സാഖവണ്ണോ രുക്ഖഗ്ഗാദീസു വിചരണകസപ്പോ. ഇമിനാ ഉപായേനാതി യോയം കട്ഠമുഖേസു ദട്ഠവിസാനംയേവ ‘‘ആഗതവിസോ നോ ഘോരവിസോ’’തിആദിനാ ചതുബ്ബിധഭാവോ വുത്തോ, ഇമിനാ ഉപായേന. കട്ഠമുഖേ ദട്ഠവിസാദയോതി കട്ഠമുഖേസു ദട്ഠവിസോ, ഫുട്ഠവിസോ, വാതവിഭോതി തയോ, പൂതിമുഖാദീസു ച ദട്ഠവിസാദയോ ചത്താരോ ചത്താരോ വേദിതബ്ബോ.

ഏകേകന്തി ചതുസട്ഠിയോ ഏകേകം. ചതുധാതി അണ്ഡജാദിവിഭാഗേന ചതുധാ വിഭജിത്വാ. ഛപണ്ണാസാനീതി ഛപണ്ണാസാധികാനി. ഗതമഗ്ഗസ്സാതി യഥാവുത്തസങ്ഖ്യാഗതമഗ്ഗസ്സ പടിലോമതോ സംഖിപ്പമാനാ അനുക്കമേന ചത്താരോവ ഹോന്തി. കുലവസേനാതി കട്ഠമുഖാദിജാതിവസേന.

സകലകായേ ആസിഞ്ചിത്വാ വിയ ഠപിതവിസാതി ഹി തേസം ഫുട്ഠവിസതാ, വാതവിസതാ വുച്ചതി. ഏവന്തി ‘‘ആസിത്തവിസാ’’തിആദിനാ. ഏത്ഥാതി ആസീവിസസദ്ദേ വചനത്ഥോ നിരുത്തിനയേന വേദിതബ്ബോ. ഉഗ്ഗതതേജാതി ഉദഗ്ഗതേജാ, അത്തനോ വിസതേജേന നേസം കുരൂരദബ്ബതാ വാ. ദുന്നിമ്മദ്ദനവിസാതി മന്താഗദേഹി അനിമ്മദ്ദനീയവിസാ. ചത്താരോ ആസീവിസാതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേനേത്ഥ അവസേസപാളിം സങ്ഗണ്ഹാതി.

ആസീവിസേസൂതി ഇമേ ആസീവിസാ ദട്ഠവിസാ ഏവാതി വേദിതബ്ബാ. സരീരട്ഠകേസുയേവാതി തേന പുരിസേന തേസം കസ്സചി അനിട്ഠസ്സ അകതത്താ ആയുസേസസ്സ ച വിജ്ജമാനത്താ നം ന ദംസിംസൂതി ദട്ഠബ്ബം. പുച്ഛി യഥാഭൂതം പവേദേതുകാമോ. ദുരുപട്ഠാഹാതി ദുരുപട്ഠാനാ. സോത്ഥിമഗ്ഗോതി സോത്ഥിഭാവസ്സ ഉപായോ.

അന്തരചരോതി അന്തരം ചരോ സുഖസത്തു വിസ്സാസഘാതീ. തേനാഹ ‘‘വധകോ’’തി. ഇദാനി താസം പേസനേ കാരണം ദസ്സേതും ‘‘പഠമ’’ന്തിആദി വുത്തം. അഭിമുഖഗതം വിയ അഭിമുഖഗതം. ഈദിസീപി ഹി വചോയുത്തി ലോകേ നിരൂപീയതി സന്തിയം പുരിസം ഠപേതീതി വിയ. തസ്മാ അഭിമുഖഗതന്തി അഭിമുഖം തേന സമ്പത്തന്തി അത്ഥോ. വങ്കസണ്ഠാനം ഫലകം രുക്ഖമൂലേ ആഗതാഗതാനം നിസീദനത്ഥായ അത്ഥതം.

അരിത്തഹത്ഥോ പുരിസോ സന്താരേതി ഏതായാതി സന്താരണീ. ഓരിമതീരതോ ഉത്തരണായ സേതു ഉത്തരസേതു. ഏകേന ദ്വീഹി വാ ഗന്തബ്ബോ രുക്ഖമയോ സേതു രുക്ഖസേതു. ജങ്ഘസത്ഥേന ഗമനയോഗ്ഗോ സേതു ജങ്ഘസേതു. സകടേന ഗന്തും സക്കുണേയ്യോ സകടസേതു. ന ഖോ ഏസ ബ്രാഹ്മണോ പരമത്ഥതോ. തദത്ഥോ പന ഏകദേസേന സമ്ഭവതീതി തഥാ വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്തകാനം പച്ചത്ഥികാനം ബാഹിതത്താ’’തി ആഹ. ദേസനന്തി ഉദ്ദേസദേസനം. വിനിവത്തേന്തോതി പടിസംഹരന്തോ. ന ലദ്ധോ വതാസീതി ന ലദ്ധോ വത ആസി.

രാജാ വിയ കമ്മം സത്തേസു ഇസ്സരിയസ്സ വത്താപനതോ. രാജാ…പേ… പുഥുജ്ജനോ വട്ടദുക്ഖസങ്ഖാതാപരാധതായ. ഞാണപലായനേനാതി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബിന്ദിത്വാ വിരജ്ജിത്വാ വിമുച്ചിതുകാമതാവസേന ഉപ്പന്നഞാണപലായനേ മഗ്ഗാധിഗമസിദ്ധേനേവ ഞാണപലായനേന. ഏവഞ്ഹേത്ഥ ഉപമാസംസന്ദനം മത്ഥകം പാപിതമേവ ഹോതി.

യഥേവ ഹീതിആദിനാ ഏകദേസനാസമുദായസ്സ നിദസ്സനം ആരദ്ധം. യഥാവുത്തവചനം അട്ഠകഥാചരിയാനം വചനേന സമത്ഥേതി ‘‘പത്ഥദ്ധോ ഭവതീ’’തിആദിനാ. തത്ഥ കട്ഠമുഖേന വാതി വാ-സദ്ദോ ഉപമത്ഥോ. യഥാ കട്ഠമുഖേന സപ്പേന ദട്ഠോ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി, ഏവം പഥവീധാതുപ്പകോപേന സോ കായോ കട്ഠമുഖേവ ഹോതി, കട്ഠമുഖഗതോ വിയ പത്ഥദ്ധോ ഹോതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ വാ-സദ്ദോ അവധാരണത്ഥോ. സോ ‘‘പഥവീധാതുപകോപേന വാ’’തി ഏവം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ. അയഞ്ഹേത്ഥ അത്ഥോ – കട്ഠമുഖേന ദട്ഠോപി കായോ പഥവീധാതുപ്പകോപേനേവ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി, തസ്മാ പഥവീധാതുയാ അവിയുത്തോ സോ കായോ സബ്ബദാ കട്ഠമുഖഗതോ വിയ ഹോതീതി. വാ-സദ്ദോ വാ അനിയമത്ഥോ. തത്രായമത്ഥോ – കട്ഠമുഖേന ദട്ഠോ കായോ പത്ഥദ്ധോ ഹോതി വാ, ന വാ മന്താഗദവസേന. പഥവീധാതുപ്പകോപേന പന മന്താഗദരഹിതോ സോ കായോ കട്ഠമുഖഗതോ വിയ ഹോതി ഏകന്തപത്ഥദ്ധോതി. തത്ഥ കായോതി പകതികായോ. പൂതികോതി കുഥിതോ. സന്തത്തോതി സബ്ബസോ തത്തോ മഹാദാഹപ്പത്തോ. സഞ്ഛിന്നോതി സബ്ബസോ ഛിന്നോ ചുണ്ണവിചുണ്ണഭൂതോ. യദാ കായോ പത്ഥദ്ധാദിഭാവപ്പത്തോ ഹോതി, തദാ പുരിസോ കട്ഠമുഖാദിസപ്പസ്സ മുഖേ വത്തമാനോ വിയ ഹോതീതി അത്ഥോ.

വിസേസതോതി കട്ഠമുഖാദിവിസേസതോ ച പഥവീആദിവിസേസതോ ച. അനത്ഥഗ്ഗഹണതോതിആദി അചേതനേസുപി ഭൂതേസു സചേതനേസു വിയ അനത്ഥാദീനം പച്ചക്ഖതായ നിബ്ബേദജനനത്ഥം ആരദ്ധം. തത്ഥ ആസയതോതി പവത്തിട്ഠാനതോ. ഏതേസന്തി മഹാഭൂതാനം. സദിസതാതി വമ്മികാസയസുസിരഗഹനസങ്കാരട്ഠാനാസയതായ ച സദിസതാ.

പച്ചത്തലക്ഖണവസേനാതി വിസും വിസും ലക്ഖണവസേന. പഥവീആദീനം കക്ഖളഭാവാദി, തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ കക്ഖളഭാവാപാദനാദിനാ വികാരുപ്പാദനതോ വിസവേഗവികാരതോ സദിസതാ വേദിതബ്ബാ.

അനത്ഥാതി ബ്യസനാ. ബ്യാധിന്തി കുട്ഠാദിബ്യാധിം. ഭവേ ജാതാഭിനന്ദിനോതി ഭവേസു ജാതിയാ അഭിനന്ദനസീലാ. പഞ്ചവോകാരേ ഹി ജാതിയാ അഭിനന്ദനാ നാമ മഹാഭൂതാഭിനന്ദനാ ഏവ.

ദുരുപട്ഠാനതരാനീതി ദുപ്പടികാരതരാനി. ദുരാസദാതി ദുരുപസങ്കമനാ. ‘‘ഉപട്ഠാമീ’’തി ഉപസങ്കമിതും ന സക്കോന്തി. പരിജാനാമ കമ്മനാമാനി, ഉപകാരാ നാമ നത്ഥി. അനന്തദോസൂപദ്ദവതോതി അപരിമാണദോസൂപദ്ദവഹേതുതോ. ഏകപക്ഖലന്തി ഏകദുക്ഖം.

രൂപക്ഖന്ധോ ഭിജ്ജമാനോ ചത്താരോ അരൂപക്ഖന്ധേ ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജതി അരൂപക്ഖന്ധാനം ഏകനിരോധത്താ. വത്ഥുരൂപമ്പി ഗഹേത്വാവ ഭിജ്ജന്തി പഞ്ചവോകാരേ അരൂപക്ഖന്ധേസു ഭിന്നേസു രൂപക്ഖന്ധസ്സ അവട്ഠാനാഭാവതോ. ഏത്താവതാതി ലോഭുപ്പാദനമത്തേന. പഞ്ഞാ നാമ അത്തഭാവേ ഉത്തമങ്ഗം പഞ്ഞുത്തരത്താ കുസലധമ്മാനം, സതി ച കിലേസുപ്പത്തിയം പഞ്ഞായ അനുപ്പജ്ജനതോ വുത്തം – ‘‘ഏത്താവതാ പഞ്ഞാസീസം പതിതം നാമ ഹോതീ’’തി. യോനിയോ ഉപനേതി തദുപഗസ്സ കമ്മപച്ചയസ്സ ഭാവേ. ‘‘ജാതിഭയം, ജരാഭയം, മരണഭയം, ചോരഭയ’’ന്തിആദിനാ ആഗതാനി പഞ്ചവീസതി മഹാഭയാനി, ‘‘ഹത്ഥമ്പി ഛിന്ദതീ’’തിആദിനാ ആഗതാനി ദ്വത്തിംസ കമ്മകാരണാനി ആഗതാനേവ ഹോന്തി കാരണസ്സ സമവട്ഠിതത്താ. നന്ദീരാഗോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോതി സങ്ഖാരക്ഖന്ധപരിയാപന്നത്താ വുത്തം.

പാളിയംയേവ ആഗതാ ‘‘ചക്ഖുതോ ചേപി നം, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ. കിഞ്ചി അലഭിത്വാതി തസ്മിം സുഞ്ഞഗാമേ ചോരാനം ഗയ്ഹൂപഗസ്സ അലാഭവചനേനേവ തസ്സ പുരിസസ്സ അത്തനോ പടിസരണസ്സ അലാഭോ വുത്തോ ഏവ ഹോതീതി ന ഉദ്ധടോ, പുരിസട്ഠാനിയോ ഭിക്ഖു, ചോരാ പന ബാഹിരായതനട്ഠാനിയാ. അഭിനിവിസിത്വാതി വിപസ്സനാഭിനിവേസം കത്വാ. അജ്ഝത്തികായതനവസേന ദേസനായ ആഗതത്താ വുത്തം ‘‘ഉപാദാരൂപകമ്മട്ഠാനവസേനാ’’തി.

ബാഹിരാനന്തി ബാഹിരായതനാനം. പഞ്ച കിച്ചാനീതി ചോരേഹി തദാ കാതബ്ബാനി പഞ്ച കിച്ചാനി. ഹത്ഥസാരന്തി അത്തനോ സന്തകേ ഹത്ഥേഹി ഗഹേതബ്ബസാരഭണ്ഡം. പാതനാദിവസേന ഹത്ഥപരാമാസം കരോന്തി. പഹാരഠാനേതി പഹടട്ഠാനേ. ഠാനസോ തസ്മിം ഏവ ഖണേതി വദന്തി. അത്തനോ സുഖാവഹം കുസലധമ്മം പഹായ ദുക്ഖാവഹേന അകുസലേന സമങ്ഗിതാ സുഖാവഹം ഭണ്ഡം പഹായ ബഹി നിക്ഖമനം വിയാതി വുത്തം സുഖനിസ്സയത്താ തസ്സ. ഹത്ഥപരാ…പേ… ആപജ്ജനകാലോ ഗുണസരീരസ്സ തദാ പമാദേന ബാധിതത്താ. പഹാര…പേ… കാലോ തതോ ദള്ഹതരം ഗുണസരീരസ്സ ബാധിതത്താ. പഹാരം…പേ… അസ്സമണകാലോ ഗുണസരീരസ്സ മരണപ്പത്തിസദിസത്താ. അവസേസജനസ്സ ദാസപരിഭോഗേന പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതാ അഞ്ഞഥത്തപ്പത്തിഗിഹിഭാവാപത്തിയാ നിദസ്സനഭാവേന വുത്താ. യം ‘‘ഛസു ദ്വാരേസു ആരമ്മണേ ആപാഥഗതേ’’തി വുത്തം, തമേവ ആരമ്മണം നിസ്സായ സമ്പരായികോ ദുക്ഖക്ഖന്ധോ വേദിതബ്ബോതി യോജനാ.

രൂപാദീനീതി രൂപസദ്ദഗന്ധരസാനി. തേസന്തി യഥാവുത്തഭൂതുപാദാരൂപാനം. ലഹുതാദിവസേനാതി തേസം ലഹുതാദിവസേന. ദുരുത്തരണട്ഠോതി ഉത്തരിതും അസക്കുണേയ്യഭാവോ ഓഘട്ഠോ. വുത്തനയേനാതി ‘‘സമ്പയുത്താ വേദനാ വേദനാക്ഖന്ധോ’’തിആദിനാ വുത്തനയേന. ചതുമഹാഭൂതാദീഹീതി ആദിസദ്ദേന ഉപാദാനക്ഖന്ധാദീനം ഗഹണം. ചിത്തകിരിയദസ്സനത്ഥന്തി ചിത്തപയോഗദസ്സനത്ഥം. വുത്തവായാമമേവാതി ‘‘സമ്മാവായാമോ’’തി യോ അരിയമഗ്ഗേ വുത്തോ. ഭദ്ദേകരത്താദീനീതി ‘‘അജ്ജേവ കിച്ചം ആതപ്പ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൨൭൨, ൨൭൫, ൨൭൬) വുത്താനി ഭദ്ദേകരത്തസുത്താദീനി.

കുണ്ഠപാദോതി ഛിന്നപാദോവ ഹുത്വാ ഗതിവികലോ. മാനസം ബന്ധതീതി തസ്മിം ചിത്തേ കിച്ചം നിബന്ധതി. ‘‘അയം അരിയമഗ്ഗോ മയ്ഹം ഓഘുത്തരനുപായോ’’തി തത്ഥ ചിത്തസ്സ സന്നിട്ഠാനം പുന തത്ഥ പവത്തനം വീരിയാരമ്ഭോ ചിത്തബന്ധനം.

തസ്സ നാമരൂപസ്സ ഇമേ നന്ദീരാഗാദയോ തണ്ഹാവിജ്ജാദയോതി കത്വാ പച്ചയോ ധമ്മായതനേകദേസോ. അരിയമഗ്ഗനിബ്ബാനതണ്ഹാവജ്ജോ ഇധ ധമ്മായതനേകദേസോതി ച. സോളസഹാകാരേഹീതി പീളനാദീഹി സോളസഹി ആകാരേഹി. സതിപട്ഠാനവിഭങ്ഗേ ആഗതനയേന സട്ഠിനയസഹസ്സേഹി. ദേസനാപരിയോസാനേ…പേ… പതിട്ഠഹിംസൂതി വിപഞ്ചിതഞ്ഞൂ ഏവേത്ഥ ഗഹണവസേന അധിഗതവിസേസാ പരിച്ഛിന്ദിതാ. തേ ഹി തദാ ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകഭാവേന സത്ഥു സന്തികേ സന്നിസിന്നാ. ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞൂനം പന നേയ്യാനഞ്ച വിസേസാധിഗമോ അട്ഠകഥായം ന രുള്ഹോതി ഇധ ന ഗഹിതോതി.

ആസീവിസോപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.