൧൮. സമുദ്ദവഗ്ഗോ

൧. പഠമസമുദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൮. യദി ‘‘ദുപ്പൂരണട്ഠേന സമുദ്ദനട്ഠേനാ’’തി ഇമിനാ അത്ഥദ്വയേന സാഗരോ ‘‘സമുദ്ദോ’’തി വുച്ചതി, ചക്ഖുസ്സേവേതം നിപ്പരിയായതോ യുജ്ജതീതി ദസ്സേതും ‘‘യദീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ദുപ്പൂരണട്ഠേനാതി പൂരേതും അസക്കുണേയ്യഭാവേന. സമുദ്ദനട്ഠേനാതി സബ്ബസോ ഉപരൂപരിപക്ഖിത്തഗമനേന. മഹാഗങ്ഗാദിമഹാനദീനം മഹതാ ഉദകോഘേന അനുസംവച്ഛരം അനുപക്ഖന്ദമാനോപി ഹി സമുദ്ദോ പാരിപൂരിം ന ഗച്ഛതി, യഞ്ച ഭൂമിപദേസം ഓത്ഥരതി, തം സമുദ്ദഭാവം നേതി, അഭാവം വാ പാപുണാതി അപയാതേ സമുദ്ദോദകേ, തം വാ അനുദകഭാവപത്തിയാ അതഥമേവ ഹോതി. കാമഞ്ചേസ ദുപ്പൂരണട്ഠോ സമുദ്ദനട്ഠോ സാഗരേ ലബ്ഭതി, തഥാപി തം ദ്വയം ചക്ഖുസ്മിംയേവ വിസേസതോ ലബ്ഭതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തസ്സ ഹീ’’തിആദിമാഹ. സമോസരന്തന്തി സബ്ബസോ നീലാദിഭാഗേഹി ഓസരന്തം, ആപാഥം ആഗച്ഛന്തന്തി അത്ഥോ. കാതും ന സക്കോതി ദുപ്പൂരണീയത്താ. സദോസഗമനേന ഗച്ഛതി സത്തസന്താനസ്സ ദുസ്സനതോ. ദുസ്സനട്ഠതാ ചസ്സ ചക്ഖുദ്വാരികതണ്ഹാവസേന വേദിതബ്ബാ. യഥാ സമുദ്ദേ അപരാപരം പരിവത്തമാനോ ഊമിയാ വേഗോ സമുദ്ദസ്സാതി വുച്ചതി, ഏവം ചക്ഖുസമുദ്ദസ്സ പുരതോ അപരാപരം പരിവത്തമാനം നീലാദിഭേദം രൂപാരമ്മണം ചക്ഖുസ്സാതി വത്തബ്ബതം അരഹതി അനഞ്ഞസാധാരണത്താതി വുത്തം ‘‘രൂപമയോ വേഗോ’’തി. അസമപേക്ഖിതേതി സമ്മാദസ്സനേ രൂപേ മനാപഭാവം അമനാപഭാവഞ്ച ഗഹേത്വാ, ‘‘ഇദം നാമ മയാ ദിട്ഠ’’ന്തി അനുപധാരേന്തസ്സ കേവലം സമൂഹഘനവസേന ഗണ്ഹന്തസ്സ ഗഹണം അസമപേക്ഖനം. സഹതീതി അധിഭവതി, തംനിമിത്തം കഞ്ചി വികാരം നാപജ്ജതി.

ഊമീതി വീചിയോ. ആവട്ടോ ആവട്ടനവസേന പവത്തം ഉദകം. ഗാഹരക്ഖസമകരാദയോ ഗാഹരക്ഖസോ. യഥാ സമുദ്ദേ ഊമിയോ ഉപരൂപരി വത്തമാനാ അത്തനി പതിതപുഗ്ഗലം അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അനയബ്യസനം ആപാദേന്തി, തഥാ ആവട്ടഗാഹരക്ഖസാ. ഏവമേതേ രാഗാദയോ കിലേസാ സയം ഉപ്പന്നകസത്തേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ അനയബ്യസനം ആപാദേന്തി, കിലേസുപ്പത്തിനിമിത്തതായ സത്താനം അനയബ്യസനാപത്തിഹേതുഭൂതസ്സ ഊമിഭയസ്സ ആരമ്മണവസേന ചക്ഖുസമുദ്ദോ ‘‘സഊമിസാവട്ടോ സഗാഹോ സരക്ഖസോ’’തി വുത്തോ.

ഊമിഭയന്തി ഏത്ഥ ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, ഊമീവ ഭയം ഊമിഭയം. കുജ്ഝനട്ഠേന കോധോ. സ്വേവ ചിത്തസ്സ ച അഭിമദ്ദനവസേനുപ്പാദനത്ഥേന ദള്ഹം ആയാസനട്ഠേന ഉപായാസോ. ഏത്ഥ ച അനേകവാരം പവത്തിത്വാ സത്തേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സീസം ഉക്ഖിപിതും അദത്വാ അനയബ്യസനനിപ്ഫാദനേന കോധൂപായാസസ്സ ഊമിസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. തഥാ കാമഗുണാ കിലേസാഭിഭൂതേ സത്തേ മാനേ വിയ രൂപാദിവിസയസങ്ഖാതേ അത്തനി സംസാരേത്വാ യഥാ തതോ ബഹിഭൂതേ നേക്ഖമ്മേ ചിത്തമ്പി ന ഉപ്പജ്ജതി, ഏവം ആവട്ടേത്വാ ബ്യസനാപാദനേന ആവട്ടസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. യദാ പന ഗാഹരക്ഖസോ ആരക്ഖരഹിതം അത്തനോ ഗോചരഭൂമിഗതം പുരിസം അഭിഭുയ്യ ഗഹേത്വാ അഗോചരേ ഠിതമ്പി ഗോചരം നേത്വാ ഭേരവരൂപദസ്സനാദിനാ അത്തനോ ഉപക്കമം കാതും അസമത്ഥം കത്വാ അന്വാവിസിത്വാ വണ്ണബലഭോഗആയുസുഖേഹി വിയോജേത്വാ മഹന്തം അനയബ്യസനം ആപാദേതി, ഏവം മാതുഗാമോപി യോനിസോമനസികാരരഹിതം അവീരപുരിസം അത്തനോ രൂപാദീഹി പലോഭനവസേന അഭിഭുയ്യ ഗഹേത്വാ വാ വീരജാതിയമ്പി ഇത്ഥികുത്തഭൂതേഹി അത്തനോ ഹാവഭാവവിലാസേഹി ഇത്ഥിമായായ അന്വാവിസിത്വാ വാ അവസം അത്തനോ ഉപകാരധമ്മേ സീലാദയോ സമ്പാദേതും അസമത്ഥം കരോന്തോ ഗുണവണ്ണാദീഹി വിയോജേത്വാ മഹന്തം അനയബ്യസനം ആപാദേതി, ഏവം മാതുഗാമസ്സ ഗാഹരക്ഖസസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ. ഊമിഭയന്തി ലക്ഖണവചനം. യഥാ ഹി ഊമി ഭായിതബ്ബട്ഠേന ഭയം, ഏവം ആവട്ടഗാഹരക്ഖസാപീതി ഊമിആദിഭയേന സഭയന്തി അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അന്തം അവസാനം ഗതോ, ഏവം പാരം നിബ്ബാനം ഗതോതി വുച്ചതി.

പഠമസമുദ്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൩. ദുതിയസമുദ്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൨൯-൨൩൦. കിലേസാനം അല്ലഭാവൂപനയനന്തി ആഹ ‘‘തേമനട്ഠേനാ’’തി. അരിയസാവകേതി അനാഗാമിനോ. തേ ഹി കാമഭവവസേന അതിന്തതായ ന സമുന്നാ. തയോ മച്ചൂതി കിലേസാഭിസങ്ഖാരദേവപുത്തമാരേ. തീഹി ഉപധീഹീതി കിലേസാഭിസങ്ഖാരകാമഗുണാനം വസേന തീഹി ഉപധീഹി. ഖന്ധുപധിനാ പന സോ ന നിരൂപധി സഉപാദിസേസസ്സേവ നിബ്ബാനസ്സ അധിഗതത്താ. ഗതോതി പടിപത്തിഗമനേന ഗതോ.

ദുതിയസമുദ്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൬. ഖീരരുക്ഖോപമസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൩൧-൨൩൩. അപ്പഹീനട്ഠേനാതി മഗ്ഗേന അസമുഗ്ഘാടിതഭാവേന. അത്ഥീതി വിജ്ജതി. സതി പച്ചയേ വിജ്ജമാനകിച്ചകരണതോ പരിയുട്ഠാനം അപ്പകം മൂസികാവിസം വിയ പരിത്തം നാമ ഹോതി അപ്പാനുഭാവത്താ. ഏവരൂപാപീതി അപ്പകാപി. അസ്സാതി അപ്പഹീനകിലേസസ്സ. അധിമത്താനന്തി ഇട്ഠാനം രജനീയാനം, വത്ഥുവസേന പരിത്തകമ്പി ഇട്ഠാരമ്മണം അധിമത്തമേവ. തേനാഹ ‘‘നഖപിട്ഠിപ്പമാണമ്പീ’’തിആദി. ദഹരോതിആദീനി തീണിപി പദാനി. ആഭിന്ദേയ്യാതി ഭിന്ദേയ്യ. തം ഉഭയന്തി തം ചക്ഖുരൂപന്തി ഉഭയമ്പി ആയതനം.

ഖീരരുക്ഖോപമസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. ഇതിപീതി ഇമിനാപി കാരണേന. അനിച്ചേനാതി അനിച്ചഭാവേന അനത്തലക്ഖണം കഥിതം. യസ്മാ ഹേതുപച്ചയാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പത്തി സതി ച ഉപ്പാദേ നിരോധേന ഭവിതബ്ബം, ഉപ്പാദവയവന്തതായ അനിച്ചം വിഞ്ഞാണം, യദി ച അത്താ സിയാ പച്ചയേഹി വിനാ സിജ്ഝേയ്യ, ന ച തഥാസ്സ സിദ്ധി, തസ്മാ ‘‘വിഞ്ഞാണം അനത്താ’’തി അനിച്ചതായ അനത്തതാ കഥിതാ.

ഉദായീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ആദിത്തപരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനതോ പരിബ്യത്തിയാ ഉപ്പത്തിപച്ചയഭാവതോ അനുബ്യഞ്ജനം, ഹത്ഥപാദാദിഅവയവാതി ആഹ – ‘‘ഹത്ഥാ സോഭനാ’’തിആദി. നിമിത്തഗ്ഗാഹോതി കിലേസുപ്പത്തിയാ നിമിത്തഭൂതോ ഗാഹോ. സംസന്ദേത്വാ ഗഹണന്തി അവയവേ സമോധാനേത്വാ ‘‘ഇത്ഥിപുരിസോ’’തിആദിനാ ഏകജ്ഝം ഗഹണം. വിഭത്തിഗഹണന്തി വിഭാഗേന അനവസേസഗ്ഗഹണം. കുമ്ഭീലസദിസോതി കുമ്ഭീലഗാഹസദിസോ. തേനാഹ – ‘‘സബ്ബമേവ ഗണ്ഹാതീ’’തി ഹത്ഥപാദാദീസു തം തം കോട്ഠാസം വിഭജിത്വാ ഗഹണം രത്തപാസദിസോ ജലൂകഗാഹസദിസോ. ഏകജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തീതി ഇദം ചക്ഖുദ്വാരാനുസാരേന ഉപ്പന്നമനോദ്വാരികജവനം സന്ധായ വുത്തം.

നിമിത്തസ്സാദേന ഗന്ഥിതന്തി യഥാവുത്തേ നിമിത്തേ അസ്സാദഗാഹേന ഗന്ഥിതം സമ്ബദ്ധം. ഭവങ്ഗേനേവാതി മൂലഭവങ്ഗേനേവ. കിലേസഭയം ദസ്സേന്തോതി തഥാ കിലേസുപ്പത്തിയാ സതി അകുസലചിത്തേന അന്തരിതം ചേ മരണചിത്തം ഭവേയ്യ, ഏകന്തതോ നിരയേ വാ തിരച്ഛാനയോനിയാ വാ ഉപ്പത്തി സിയാതി കിലേസാനം ഭായിതബ്ബം ദസ്സേന്തോ. ‘‘സമയവസേന വാ ഏവം വുത്ത’’ന്തി വത്വാ തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘ചക്ഖുദ്വാരസ്മിഞ്ഹീ’’തിആദിമാഹ. രത്തചിത്തം വാതി രാഗവസേന രത്തചിത്തം വാ. ദുട്ഠചിത്തേന കഥം ആരമ്മണരസാനുഭവനന്തി? ദോമനസ്സവേദനുപ്പത്തി ഏവ തസ്സ ആരമ്മണരസാനുഭവനം ദട്ഠബ്ബം. ഇമസ്സ സമയസ്സാതി മരണസമയസ്സ.

ഉഭിന്നം നാസച്ഛിദ്ദാനം മജ്ഝേ ഠിത-അട്ഠിതുദനം സഹ ഖുരട്ഠേന ഛിന്ദനം. ദണ്ഡകവാസീതി ദീഘദണ്ഡകാ മഹാവാസി. നിപജ്ജിത്വാ നിദ്ദോക്കമനന്തി ഇമിനാ പചലായികനിദ്ദം പടിക്ഖിപതി. തത്ഥ ഹി കദാചി അന്തരാ മിച്ഛാവിതക്കാനം സല്ലകാനം അവസരോ സിയാ, നത്ഥേവ നിപജ്ജിത്വാ മഹാനിദ്ദം ഓക്കന്തകാലേ. വിതക്കാനന്തി മിച്ഛാവിതക്കാനം.

ആദിത്തപരിയായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. പഠമഹത്ഥപാദോപമസുത്താദിവണ്ണനാ

൨൩൬-൨൩൭. നവമം ‘‘പഞ്ഞായതീ’’തി വുച്ചമാനേ ബുജ്ഝനകാനം അജ്ഝാസയവസേന വുത്തന്തി ആഹ – ‘‘ദസമേ ന ഹോതീതി വുച്ചമാനേ’’തിആദി. ഏത്തകമേവ ഹി ദ്വിന്നം സുത്താനം വിസേസോതി.

പഠമഹത്ഥപാദോപമസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സമുദ്ദവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.