൮. അത്ഥിനുഖോപരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. പരിയായതി പരിഗച്ഛതി ഫലം ഏതസ്സാതി പരിയായോ ഹേതൂതി ആഹ – ‘‘യം പരിയായന്തി യം കാരണ’’ന്തി. പച്ചക്ഖദിട്ഠേ അവിപരീതേ അത്ഥേ പവത്തസദ്ധാ പച്ചക്ഖസദ്ധാ യഥാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാഖാതോ ധമ്മോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൮) ച. ഏവം കിരാതി ഇതി കിരായ ഉപ്പന്നോ സദ്ദഹനാകാരോ സദ്ധാപതിരൂപകോ. ഏതന്തി ‘‘അഞ്ഞത്രേവ സദ്ധായാ’’തി ഏതം വചനം. രുചാപേത്വാതി കിഞ്ചി അത്ഥം അത്തനോ മതിയാ രോചേത്വാ. ഖമാപേത്വാതി തസ്സേവ വേവചനം, ചിത്തം തഥാ ഖമാപേത്വാ. തേനാഹ – ‘‘അത്ഥേതന്തി ഗഹണാകാരോ’’തി. പരമ്പരാഗതസ്സ അത്ഥസ്സ ഏവം കിരസ്സാതി അനുസ്സവനം. കാരണം ചിന്തേന്തസ്സാതി യുത്തിം ചിന്തേന്തസ്സ. കാരണം ഉപട്ഠാതീതി ‘‘സാധൂ’’തി അത്തനോ ചിത്തസ്സ ഉപതിട്ഠതി. അത്ഥേതന്തി ‘‘ഏതം കാരണം ഏവമയമത്ഥോ യുജ്ജതീ’’തി ചിത്തേന ഗഹണം. ആകാരപരിവിതക്കോതി യുത്തിപരികപ്പനാ. ലദ്ധീതി നിച്ഛയേന ഗഹണം, സാ ച ഖോ ദിട്ഠി അയാഥാവഗ്ഗഹണേന അഞ്ഞാണമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തന്തി ലദ്ധിം. അത്ഥേസാതി ഏസാ ലദ്ധി മമ ഉപ്പന്നാ അത്ഥി യുത്തരൂപാ ഹുത്വാ ഉപലബ്ഭതി. ഏവം ഗഹണാകാരോ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി നാമ, പഠമുപ്പന്നലദ്ധിസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝാനം ഖമനാകാരോ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി നാമ. പഞ്ച ഠാനാനീതി യഥാവുത്താനി സദ്ധാദീനി പഞ്ച കാരണാനി. മുഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗഹേത്വാ. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാനം രാഗാദീനം അഭാവം സന്ധായ ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രാഗദോസമോഹോ’’തി അയം സേക്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ, സബ്ബസോ അഭാവം സന്ധായ അസേക്ഖാനന്തി ആഹ – ‘‘സേക്ഖാസേക്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ’’തി. ‘‘സന്തം വാ അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദിനാ സേക്ഖാനം, ‘‘അസന്തം വാ അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദിനാ അസേക്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

അത്ഥിനുഖോപരിയായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.