൧൫. നവപുരാണവഗ്ഗോ

൧. കമ്മനിരോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൬. സമ്പതി വിജ്ജമാനസ്സ ചക്ഖുസ്സ തംനിബ്ബത്തസ്സ കമ്മസ്സ ച അധിപ്പേതത്താ ‘‘ന ചക്ഖു പുരാണം, കമ്മമേവ പുരാണ’’ന്തി വത്വാ യഥാ തസ്സ ചക്ഖുസ്സ പുരാണപരിയായോ വുത്തോ, തം ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘കമ്മതോ പനാ’’തിആദി. പച്ചയനാമേനാതി പുരിമജാതിസംസിദ്ധത്താ ‘‘പുരാണ’’ന്തി വത്തബ്ബസ്സ പച്ചയഭൂതസ്സ കമ്മസ്സ നാമേന. ഏവം വുത്തന്തി ‘‘പുരാണകമ്മ’’ന്തി ഏവം വുത്തം. പച്ചയേഹി അഭിസമാഗന്ത്വാ കതന്തി തണ്ഹാവിജ്ജാദിപച്ചയേഹി അഭിമുഖഭാവേന സമാഗന്ത്വാ സമേച്ച നിബ്ബത്തിതം. ചേതനായാതി കമ്മചേതനായ. പകപ്പിതന്തി അഭിസമീഹിതം. വേദനായാതി അത്താനം നിസ്സായ ആരമ്മണം കത്വാ പവത്തായ വേദനായ. വത്ഥൂതി നിബ്ബത്തികാരണം പവത്തട്ഠാനന്തി വിപസ്സനാപഞ്ഞായ പസ്സിതബ്ബം. കമ്മസ്സ നിരോധേനാതി കിലേസാനം അനുപ്പാദനിരോധസിദ്ധേന കമ്മസ്സ നിരോധേന. വിമുത്തിം ഫുസതീതി അരഹത്തഫലവിമുത്തിം പാപുണാതി. ആരമ്മണഭൂതോ നിരോധോ നിബ്ബാനം ‘‘കമ്മനിരോധോ’’തി വുച്ചതി, ‘‘കമ്മം നിരുജ്ഝതി ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ. ‘‘ഝായഥ, ഭിക്ഖവേ, മാ പമാദത്ഥാ’’തി വുത്തത്താ ‘‘പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാ കഥിതാ’’തി വുത്തം.

കമ്മനിരോധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨-൫. അനിച്ചനിബ്ബാനസപ്പായസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൪൭-൧൫൦. നിബ്ബാനസ്സാതി നിബ്ബാനാധിഗമസ്സ, കിലേസനിബ്ബാനസ്സേവ വാ. ഉപകാരപടിപദന്തി ഉപകാരാവഹം പടിപദം. ചതൂസൂതി ദുതിയാദീസു ചതൂസു. നിബ്ബാനസപ്പായാ പടിപദാ ദേസിതാതി കത്വാ ‘‘സഹ വിപസ്സനായ ചത്താരോ മഗ്ഗാ കഥിതാ’’തി വുത്തം.

അനിച്ചനിബ്ബാനസപ്പായസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൭. അന്തേവാസികസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൧-൧൫൨. അന്ത-സദ്ദോ സമീപത്ഥേ വത്തതി ‘‘ഉദകന്തം വനന്ത’’ന്തിആദീസു, കിലേസോ പന അതിആസന്നേ വസതി അബ്ഭന്തരവുത്തിതായാതി ‘‘അന്തേവാസിക’’ന്തി വുത്തോ വിഭത്തിഅലോപേന യഥാ ‘‘വനേകുസലോ, കൂലേരുക്ഖാ’’തി. തേനാഹ – ‘‘അനന്തേവാസികന്തി അന്തോവസനകിലേസവിരഹിത’’ന്തി. ആചരണകകിലേസവിരഹിതന്തി സമുദാചരണകിലേസരഹിതം. അന്തോ അസ്സ വസന്തീതി അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അന്തോ അബ്ഭന്തരേ ചിത്തേ വസന്തി പവത്തന്തി. തേ ഏതം അധിഭവന്തീതി തേ കിലേസാ ഏതം പുഗ്ഗലം അഭിഭവിത്വാ അത്തനോ വസേ വത്തേന്തി. തേനാഹ – ‘‘അജ്ഝോത്ഥരന്തി സിക്ഖാപേന്തി വാ’’തി. തേഹി ആചരിയേഹീതി തേഹി കിലേസസങ്ഖാതേഹി സത്തേ അത്തനോ ഗതിയം ഠപേന്തേഹി ആചരിയേഹി. സത്തമം ഹേട്ഠാ കഥിതനയമേവാതി യസ്മാ ഹേട്ഠാ ഖന്ധവസേന ദേസനാ ആഗതാ, ഇധ ആയതനവസേനാതി അയമേവ വിസേസോ.

അന്തേവാസികസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. അത്ഥിനുഖോപരിയായസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. പരിയായതി പരിഗച്ഛതി ഫലം ഏതസ്സാതി പരിയായോ ഹേതൂതി ആഹ – ‘‘യം പരിയായന്തി യം കാരണ’’ന്തി. പച്ചക്ഖദിട്ഠേ അവിപരീതേ അത്ഥേ പവത്തസദ്ധാ പച്ചക്ഖസദ്ധാ യഥാ ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാഖാതോ ധമ്മോ’’തി (മ. നി. ൧.൨൮൮) ച. ഏവം കിരാതി ഇതി കിരായ ഉപ്പന്നോ സദ്ദഹനാകാരോ സദ്ധാപതിരൂപകോ. ഏതന്തി ‘‘അഞ്ഞത്രേവ സദ്ധായാ’’തി ഏതം വചനം. രുചാപേത്വാതി കിഞ്ചി അത്ഥം അത്തനോ മതിയാ രോചേത്വാ. ഖമാപേത്വാതി തസ്സേവ വേവചനം, ചിത്തം തഥാ ഖമാപേത്വാ. തേനാഹ – ‘‘അത്ഥേതന്തി ഗഹണാകാരോ’’തി. പരമ്പരാഗതസ്സ അത്ഥസ്സ ഏവം കിരസ്സാതി അനുസ്സവനം. കാരണം ചിന്തേന്തസ്സാതി യുത്തിം ചിന്തേന്തസ്സ. കാരണം ഉപട്ഠാതീതി ‘‘സാധൂ’’തി അത്തനോ ചിത്തസ്സ ഉപതിട്ഠതി. അത്ഥേതന്തി ‘‘ഏതം കാരണം ഏവമയമത്ഥോ യുജ്ജതീ’’തി ചിത്തേന ഗഹണം. ആകാരപരിവിതക്കോതി യുത്തിപരികപ്പനാ. ലദ്ധീതി നിച്ഛയേന ഗഹണം, സാ ച ഖോ ദിട്ഠി അയാഥാവഗ്ഗഹണേന അഞ്ഞാണമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തന്തി ലദ്ധിം. അത്ഥേസാതി ഏസാ ലദ്ധി മമ ഉപ്പന്നാ അത്ഥി യുത്തരൂപാ ഹുത്വാ ഉപലബ്ഭതി. ഏവം ഗഹണാകാരോ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി നാമ, പഠമുപ്പന്നലദ്ധിസങ്ഖാതായ ദിട്ഠിയാ നിജ്ഝാനം ഖമനാകാരോ ദിട്ഠിനിജ്ഝാനക്ഖന്തി നാമ. പഞ്ച ഠാനാനീതി യഥാവുത്താനി സദ്ധാദീനി പഞ്ച കാരണാനി. മുഞ്ചിത്വാ അഗ്ഗഹേത്വാ. ഹേട്ഠിമമഗ്ഗവജ്ഝാനം രാഗാദീനം അഭാവം സന്ധായ ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം രാഗദോസമോഹോ’’തി അയം സേക്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ, സബ്ബസോ അഭാവം സന്ധായ അസേക്ഖാനന്തി ആഹ – ‘‘സേക്ഖാസേക്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാ’’തി. ‘‘സന്തം വാ അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദിനാ സേക്ഖാനം, ‘‘അസന്തം വാ അജ്ഝത്ത’’ന്തിആദിനാ അസേക്ഖാനം പച്ചവേക്ഖണാ കഥിതാതി ദട്ഠബ്ബം.

അത്ഥിനുഖോപരിയായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൫൪-൧൫൫. ‘‘സമ്പന്നസീലാ, ഭിക്ഖവേ, വിഹരഥാ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൬൪) വിയ പരിപുണ്ണത്ഥോ ഇധ സമ്പന്ന-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയോ’’തി. ഇന്ദ്രിയേഹി സമന്നാഗതത്താ പരിപുണ്ണിന്ദ്രിയോ നാമ ഹോതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏവം സതി സമന്നാഗമസമ്പത്തി വുത്താ ഹോതീതി ആസങ്കന്തോ ‘‘ചക്ഖാദീനി വാ’’തിആദിമാഹ. തം സന്ധായാതി ദുതിയവികപ്പേന വുത്തമത്ഥം സന്ധായ. ഹേട്ഠാ ഖന്ധിയവഗ്ഗേ ഖന്ധവസേന ദേസനാ ആഗതാ, ഇധ ആയതനവസേനാതി ആഹ ‘‘വുത്തനയമേവാ’’തി.

ഇന്ദ്രിയസമ്പന്നസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നവപുരാണവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയോ പണ്ണാസകോ.