൫. അത്തദീപവഗ്ഗോ

൧. അത്തദീപസുത്തവണ്ണനാ

൪൩. ദ്വീഹി ഭാഗേഹി ആപോ ഏത്ഥ ഗതാതി ദീപോ, ദീപോ വിയാതി ദീപോ ഓഘേഹി അനജ്ഝോത്ഥരനീയതായ. യോ പരോ ന ഹോതി, സോ അത്താ, ഇധ പന ധമ്മോ അധിപ്പേതോ. അത്താ ദീപോ ഏതേസന്തി അത്തദീപാ. പടിസരണത്ഥോ ദീപട്ഠോതി ആഹ – ‘‘അത്തസരണാതി ഇദം തസ്സേവ വേവചന’’ന്തി. ലോകിയലോകുത്തരോ ധമ്മോ അത്താ നാമ ഏകന്തനാഥഭാവതോ. പഠമേന പദേന വുത്തോ ഏവ അത്ഥോ ദുതിയപദേന വുച്ചതീതി വുത്തം ‘‘തേനേവാഹാ’’തിആദി. യവതി ഏതസ്മാ ഫലം പസവതീതി യോനി, കാരണം. കിം പഭുതി ഉപ്പത്തിട്ഠാനം ഏതേസന്തി കിം പഭുതികാ. പഹാനദസ്സനത്ഥം ആരദ്ധം. തേനേവാഹ ‘‘പുബ്ബേ ചേവ…പേ… തേ പഹീയന്തീ’’തി. ന പരിതസ്സതി തണ്ഹാപരിത്താസസ്സ അഭാവതോ. വിപസ്സനങ്ഗേനാതി വിപസ്സനാസങ്ഖാതേന കാരണേന.

അത്തദീപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ

൪൪. സഭാവതോസന്തോ വിജ്ജമാനോ കായോ രൂപാദിധമ്മസമൂഹോതി സക്കായോതി ആഹ – ‘‘സക്കായോ ദുക്ഖ’’ന്തി. ദിട്ഠി ഏവ സമനുപസ്സനാ, ദിട്ഠിസഹിതാ വാ സമനുപസ്സനാ ദിട്ഠിസമനുപസ്സനാ, ദിട്ഠിമഞ്ഞനായ സദ്ധിം ഇതരമഞ്ഞനാ. സഹ വിപസ്സനായ ചതുമഗ്ഗഞാണം സമനുപസ്സനാ ‘‘ചതുന്നം അരിയസച്ചാനം സമ്മദേവ അനുരൂപതോ പസ്സനാ’’തി കത്വാ.

പടിപദാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൫. വിരാഗോ നാമ മഗ്ഗോ, വിമുത്തിഫലന്തി ആഹ – ‘‘മഗ്ഗക്ഖണേ വിരജ്ജതി, ഫലക്ഖണേ വിമുച്ചതീ’’തി. അഗ്ഗഹേത്വാതി ഏവം നിരുജ്ഝമാനേഹി ആസവേഹി ‘‘അഹം മമാ’’തി കഞ്ചി ധമ്മം അനാദിയിത്വാ. ‘‘ചിത്തം വിരത്തം, വിമുത്തം ഹോതീ’’തി വുത്തത്താ ഫലം ഗയ്ഹതി, ‘‘ഖീണാ ജാതീ’’തിആദിനാ പച്ചവേക്ഖണാതി ആഹ ‘‘സഹ ഫലേന പച്ചവേക്ഖണദസ്സനത്ഥ’’ന്തി. ഉപരി കത്തബ്ബകിച്ചാഭാവേന ഠിതം. തേനാഹ ‘‘വിമുത്തത്താ ഠിത’’ന്തി. യം പത്തബ്ബം, തം അഗ്ഗഫലസ്സ പത്തഭാവേന അധിഗതത്താ സന്തുട്ഠം പരിതുട്ഠം.

അനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദുതിയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ

൪൬. പുബ്ബന്തം അതീതഖന്ധകോട്ഠാസം. അനുഗതാതി സസ്സതാദീനി കപ്പേത്വാ ഗഹണവസേന അനുഗതാ. അട്ഠാരസ ദിട്ഠിയോതി ചതസ്സോ സസ്സതദിട്ഠിയോ, ചതസ്സോ ഏകച്ചസസ്സതദിട്ഠിയോ, ചതസ്സോ അന്താനന്തികദിട്ഠിയോ, ചതസ്സോ അമരാവിക്ഖേപദിട്ഠിയോ, ദ്വേ അധിച്ചസമുപ്പന്നദിട്ഠിയോതി ഏവം അട്ഠാരസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി പച്ചയഘാതേന. അപരന്തന്തി അനാഗതം ഖന്ധകോട്ഠാസം സസ്സതാദിഭാവം കപ്പേത്വാ ഗഹണവസേന അനുഗതാ. സോളസ സഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ അസഞ്ഞീവാദാ, അട്ഠ നേവസഞ്ഞീനാസഞ്ഞീവാദാ, സത്ത ഉച്ഛേദവാദാ, പഞ്ച പരമദിട്ഠധമ്മനിബ്ബാനവാദാതി ഏവം ചതുചത്താലീസ ദിട്ഠിയോ ന ഹോന്തി പച്ചയഘാതേന. സസ്സതദിട്ഠിഥാമസോ ചേവ സീലബ്ബതദിട്ഠിപരാമാസോ ച ന ഹോതി പച്ചയഘാതേന. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ പഠമമഗ്ഗോ ദസ്സിതോ’’തി അനവസേസദിട്ഠിപഹാനകിത്തനതോ. പഹീനാ വിക്ഖമ്ഭിതാ. ഇദം പനാതി ‘‘രൂപസ്മി’’ന്തിആദി.

ദുതിയഅനിച്ചസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സമനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ

൪൭. പരിപുണ്ണഗാഹവസേനാതി പഞ്ചക്ഖന്ധേ അസേസേത്വാ ഏകജ്ഝം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹണവസേന. ഏതേസം പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം അഞ്ഞതരം ‘‘അത്താ’’തി സമനുപസ്സന്തി. ഇതീതി ഏവം. യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അയം അത്തദിട്ഠിസങ്ഖാതാ സമനുപസ്സനാ അത്ഥി പടിപക്ഖേന അവിഹതത്താ സംവിജ്ജതി. പഞ്ചന്നം ഇന്ദ്രിയാനന്തി ചക്ഖാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം.

ആരമ്മണന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ആരമ്മണം. മാനവസേന ച ദിട്ഠിവസേന ച ‘‘അസ്മീ’’തി ഗാഹേ സിജ്ഝന്തേ തംസഹഗതാ തണ്ഹാപി തഗ്ഗഹിതാവ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘തണ്ഹാമാനദിട്ഠിവസേന അസ്മീതി ഏവമ്പിസ്സ ഹോതീ’’തി. ഗഹേത്വാതി അഹംകാരവത്ഥുവസേന ഗഹേത്വാ. അയം അഹമസ്മീതി അയം ചക്ഖാദികോ, സുഖാദികോ വാ അഹമസ്മി. ‘‘രൂപീ അത്താ അരോഗോ പരം മരണാ’’തി ഏവമാദിഗഹണവസേന പവത്തനതോ വുത്തം ‘‘രൂപീ ഭവിസ്സന്തിആദീനി സബ്ബാനി സസ്സതമേവ ഭജന്തീ’’തി. വിപസ്സനാഭിനിവേസതോ പുബ്ബേ യഥേവാകാരാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, അഥ വിപസ്സനാഭിനിവേസതോ പരം തേനേവാകാരേന ഠിതേസു ചക്ഖാദീസു ഇന്ദ്രിയേസു അവിജ്ജാ പഹീയതി വിപസ്സനം വഡ്ഢഏത്വാ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദനേന, അഥ മഗ്ഗപരമ്പരായ അരഹത്തമഗ്ഗവിജ്ജാ ഉപ്പജ്ജതി. തണ്ഹാമാനദിട്ഠിയോ കമ്മസമ്ഭാരഭാവതോ. കമ്മസ്സ…പേ… ഏകോ സന്ധീതി ഹേതുഫലസന്ധി. പുന ഏകോ സന്ധീതി ഫലഹേതുസന്ധിമാഹ. തയോ പപഞ്ചാ അതീതോ അദ്ധാ അതീതഭവഅദ്ധാനം തേസം അധിപ്പേതത്താ. അനാഗതസ്സ പച്ചയോ ദസ്സിതോ അസ്സുതവതോ പുഥുജ്ജനസ്സ വസേന. സുതവതോ പന അരിയസാവകസ്സ വസേന വട്ടസ്സ വൂപസമോ ദസ്സിതോതി.

സമനുപസ്സനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ

൪൮. തഥേവാതി ആരമ്മണഭാവേനേവ. ആരമ്മണകരണവസേന ഉപാദാനേഹി ഉപാദാതബ്ബന്തി ഉപാദാനിയം. ഇധാപീതി ഉപാദാനക്ഖന്ധേസുപി. വിഭാഗത്ഥേ ഗയ്ഹമാനേ അനിട്ഠപ്പസങ്ഗോപി സിയാ, അഭിധമ്മേ ച രാസട്ഠോ ഏവ ആഗതോ, ‘‘തദേകജ്ഝം അഭിസംയുഹിത്വാ’’തി വചനതോ ‘‘രാസട്ഠേന’’ഇച്ചേവ വുത്തം.

ഖന്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭-൮. സോണസുത്താദിവണ്ണനാ

൪൯-൫൦. വിസിട്ഠോതി പധാനോ. ഉത്തമോതി ഉക്കട്ഠോ. അഞ്ഞം കിം ഭവേയ്യാതി അഞ്ഞം കിം കാരണം ഭവേയ്യ തഥാ സമനുപസ്സനായ അഞ്ഞേസം അവിജ്ജമാനതായ വചനപരിട്ഠിതിപഭിന്നതോ. വജിരഭേദദേസനം നാമ അത്ഥതോ തേപരിവട്ടദേസനാ.

സോണസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯-൧൦. നന്ദിക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ

൫൧-൫൨. നവമദസമേസൂതി സുത്തദ്വയം സഹേവ ഉദ്ധടം, ദ്വീസുപി അത്ഥവണ്ണനായ സരിക്ഖഭാവതോ. നന്ദനട്ഠേന നന്ദീ, രഞ്ജനട്ഠേന രാഗോ. സതിപി സദ്ദത്ഥതോ ഭേദേ ‘‘ഇമേസം അത്ഥതോ നിന്നാനാകരണതായാ’’തി വത്വാപി പഹായകധമ്മഭേദേന പന ലബ്ഭതേവ ഭേദമത്താതി ദസ്സേതും ‘‘നിബ്ബിദാനുപസ്സനായ വാ’’തിആദി വുത്തം. വിരജ്ജന്തോ രാഗം പജഹതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏത്താവതാതി ‘‘നന്ദിക്ഖയാ രാഗക്ഖയോ’’തി ഏത്താവതാ. വിപസ്സനം നിട്ഠപേത്വാ വിപസ്സനാകിച്ചസ്സ പരിയോസാനേന. രാഗക്ഖയാതി വുട്ഠാനഗാമിനിപരിയോസാനായ വിപസ്സനായ രാഗസ്സ ഖേപിതത്താ. അനന്തരം ഉപ്പന്നേന അരിയമഗ്ഗേന സമുച്ഛേദവസേന നന്ദിക്ഖയോതി. തേനാഹ ‘‘ഇധ മഗ്ഗം ദസ്സേത്വാ’’തി. അനന്തരം പന ഉപ്പന്നേന അരിയഫലേന പടിപസ്സദ്ധിവസേന നന്ദിരാഗക്ഖയാ സബ്ബം സംകിലേസതോ ചിത്തം വിമുച്ചതീതി. തേനാഹ ‘‘ഫലം ദസ്സിത’’ന്തി.

നന്ദിക്ഖയസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

അത്തദീപവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

മൂലപണ്ണാസകോ സമത്തോ.