൧. നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ

൧. ഭഗ്ഗാ നാമ ജാനപദിനോ രാജകുമാരാ. തേസം നിവാസോ ഏകോപി ജനപദോ രുള്ഹീവസേന ‘‘ഭഗ്ഗാ’’ത്വേവ വുച്ചതീതി കത്വാ വുത്തം ‘‘ഏവംനാമകേ ജനപദേ’’തി, ഏവം ബഹുവചനവസേന ലദ്ധനാമേ’’തി അത്ഥോ. തസ്മിം വനസണ്ഡേതി യോ പന വനസണ്ഡോ പുബ്ബേ മിഗാനം അഭയത്ഥായ ദിന്നോ, തസ്മിം വനസണ്ഡേ. യസ്മാ സോ ഗഹപതി തസ്മിം നഗരേ ‘‘നകുലപിതാ’’തി പുത്തസ്സ വസേന പഞ്ഞായിത്ഥ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നകുലപിതാ’’തി നകുലസ്സ നാമ ദാരകസ്സ പിതാതി അത്ഥോ. ഭരിയാപിസ്സ ‘‘നകുലമാതാ’’തി പഞ്ഞായിത്ഥ.

ജരാജിണ്ണോതി ജരാവസേന ജിണ്ണോ, ന ബ്യാധിആദീനം വസേന ജിണ്ണോ. വയോവുഡ്ഢോതി ജിണ്ണത്താ ഏവ വയോവുഡ്ഢിപ്പത്തിയാ വുഡ്ഢോ, ന സീലാദിവുഡ്ഢിയാ. ജാതിയാ മഹന്തതായ ചിരരത്തതായ ജാതിമഹല്ലകോ. തിയദ്ധഗതോതി പഠമോ മജ്ഝിമോ പച്ഛിമോതി തയോ അദ്ധേ ഗതോ. തത്ഥ പഠമം ദുതിയഞ്ച അതിക്കന്തത്താ പച്ഛിമം ഉപഗതത്താ വയോഅനുപ്പത്തോ. ആതുരകായോതി ദുക്ഖവേദനാപവിസതായ അനസ്സാദകായോ. ഗേലഞ്ഞം പന ദുക്ഖഗതികന്തി ‘‘ഗിലാനകായോ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി സച്ചവിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൧൯൦ ആദയോ) ദുക്ഖസച്ചനിദ്ദേസേ ദുക്ഖഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹിതത്താ ബ്യാധി ന നിദ്ദിട്ഠോ. നിച്ചപഗ്ഘരണട്ഠേനാതി സബ്ബദാ അസുചിപഗ്ഘരണഭാവേന. സോ പനസ്സ ആതുരഭാവേനാതി ആഹ – ‘‘ആതുരംയേവ നാമാ’’തി. വിസേസേനാതി അധികഭാവേന. ആതുരതീതി ആതുരോ. സങ്ഗാമപ്പത്തോ സന്തത്തകായോ. ജരായ ആതുരതാ ജരാതുരതാ. കുസലപക്ഖവഡ്ഢനേന മനോ ഭാവേന്തീതി മനോഭാവനീയാ. മനസാ വാ ഭാവനീയാ സമ്ഭാവനീയാതി മനോഭാവനീയാ. അനുസാസതൂതി അനു അനു സാസതൂതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ആഹ – ‘‘പുനപ്പുനം സാസതൂ’’തി. അപരാപരം പവത്തിതം ഹിതവചനം. അനോതിണ്ണേ വത്ഥുസ്മിം യോ ഏവം കരോതി, തസ്സ അയം ഗുണോ ദോസോതി വചനം. തന്തിവസേനാതി തന്തിസന്നിസ്സയേന അയം അനുസാസനീ നാമ. പവേണീതി തന്തിയാ ഏവ വേവചനം.

അണ്ഡം വിയ ഭൂതോതി അധികോപമാ കായസ്സ അണ്ഡകോസതോ അബലദുബ്ബലഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘അണ്ഡം ഹീ’’തിആദി. ബാലോയേവ താദിസത്തഭാവസമങ്ഗീ മുഹുത്തമ്പി ആരോഗ്യം പടിജാനന്തോ.

വിപ്പസന്നാനീതി പകതിമാകാരം അതിക്കമിത്വാ വിസേസേന പസന്നാനി. തേനാഹ – ‘‘സുഉ പസന്നാനീ’’തി. പസന്നചിത്തസമുട്ഠിതരൂപസമ്പദാഹി താഹി തസ്സ മുഖവണ്ണസ്സ പാരിസുദ്ധീതി ആഹ – ‘‘പരിസുദ്ധോതി നിദ്ദോസോ’’തി. തേനേവാഹ ‘‘നിരുപക്കിലേസതായാ’’തിആദി. ഏതേനേവസ്സിന്ദ്രിയവിപ്പസന്നതാകാരണമ്പി സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏസ മുഖവണ്ണോ. നയഗ്ഗാഹപഞ്ഞാ കിരേസാതി ഇദം അനാവജ്ജനവസേനേവ വുത്തഭാവം സന്ധായാഹ.

യം നേവ പുത്തസ്സാതിആദി ‘‘ഓവദതു നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ യഥാ മയം പരലോകേപി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗച്ഛേയ്യാമാ’’തി വുത്തവചനം സന്ധായ വുത്തമേവ. മധുരധമ്മദേസനായേവ സത്ഥു സമ്മുഖാ പടിലദ്ധാ, തസ്സ അത്തനോ പേമഗാരവഗഹിതത്താ ‘‘അമതാഭിസേകോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

ഇദം പദദ്വയം. ആരകത്താ കിലേസേഹി മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്നത്താ. അനയേതി അവഡ്ഢിയം, അനത്ഥേതി അത്ഥോ. അനയേ വാ അനുപായേ. ന ഇരിയനതോ അവത്തനതോ. അയേതി വഡ്ഢിയം അത്ഥേ ഉപായേ ച. അരണീയതോതി പയിരുപാസിതബ്ബതോ. നിരുത്തിനയേന പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ പുരിമേസു അത്ഥവികപ്പേസു, പച്ഛിമേ പന സദ്ദസത്ഥവസേനപി. യദിപി അരിയസദ്ദോ ‘‘യേ ഹി വോ അരിയാ പരിസുദ്ധകായകമ്മന്താ’’തിആദീസു (മ. നി. ൧.൩൫) വിസുദ്ധാസയപയോഗേസു പുഥുജ്ജനേസുപി വട്ടതി, ഇധ പന അരിയമഗ്ഗാധിഗമേന സബ്ബലോകുത്തരഭാവേന ച അരിയഭാവോ അധിപ്പേതോതി ദസ്സേന്തോ ആഹ – ‘‘ബുദ്ധാ ചാ’’തിആദി. തത്ഥ പച്ചേകബുദ്ധാ തഥാഗതസാവകാ ച സപ്പുരിസാതി ഇദം ‘‘അരിയാ സപ്പുരിസാ’’തി ഇധ വുത്തപദാനം അത്ഥം അസങ്കരതോ ദസ്സേതും വുത്തം. യസ്മാ പന നിപ്പരിയായതോ അരിയസപ്പുരിസഭാവാ അഭിന്നസഭാവാ, തസ്മാ ‘‘സബ്ബേവ വാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏത്താവതാ ഹി ബുദ്ധസാവകോ വുത്തോ, തസ്സ ഹി ഏകന്തേന കല്യാണമിത്തോ ഇച്ഛിതബ്ബോ പരതോ ഘോസമന്തരേന പഠമമഗ്ഗസ്സ അനുപ്പജ്ജനതോ. വിസേസതോ ചസ്സ ഭഗവാവ ‘‘കല്യാണമിത്തോ’’തി അധിപ്പേതോ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘മമഞ്ഹി, ആനന്ദ, കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തീ’’തിആദി (സം. നി. ൧.൧൨൯; ൫.൨). സോ ഏവ ച അവേച്ചപസാദാധിഗമേന ദള്ഹഭത്തി നാമ. വുത്തമ്പി ചേതം ‘‘യം മയാ സാവകാനം സിക്ഖാപദം പഞ്ഞത്തം, തം മമ സാവകാ ജീവിതഹേതുപി നാതിക്കമന്തീ’’തി (ഉദാ. ൪൫; ചൂളവ. ൩൮൫). കതഞ്ഞുതാദീഹി പച്ചേകബുദ്ധബുദ്ധാതി ഏത്ഥ കതം ജാനാതീതി കതഞ്ഞൂ. കതം വിദിതം പാകടം കരോതീതി കതവേദീ. പച്ചേകബുദ്ധാ ഹി അനേകേസുപി കപ്പസതസഹസ്സേസു കതം ഉപകാരം ജാനന്തി, കതഞ്ച പാകടം കരോന്തി സതിജനനആമിസപടിഗ്ഗഹണാദിനാ. തഥാ സംസാരദുക്ഖദുക്ഖിതസ്സ സക്കച്ചം കരോന്തി കിച്ചം, യം അത്തനാ കാതും സക്കാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പന കപ്പാനം അസങ്ഖ്യേയ്യസഹസ്സേസുപി കതം ഉപകാരം മഗ്ഗഫലാനം ഉപനിസ്സയഞ്ച ജാനന്തി, പാകടഞ്ച കരോന്തി. സീഹോ വിയ ച ഏവം സബ്ബത്ഥ സക്കച്ചമേവ ധമ്മദേസനം കരോന്തേന ബുദ്ധകിച്ചം കരോന്തി. യായ പടിപത്തിയാ അരിയാ ദിട്ഠാ നാമ ഹോന്തി, തസ്സാ അപ്പടിപജ്ജനം, തത്ഥ ച ആദരാഭാവോ അരിയാനം അദസ്സനസീലതാ, ന ച ദസ്സനേ സാധുകാരിതാതി വേദിതബ്ബാ. ചക്ഖുനാ അദസ്സാവീതി ഏത്ഥ ചക്ഖു നാമ ന മംസചക്ഖു ഏവ, അഥ ഖോ ദിബ്ബചക്ഖുപീതി ആഹ ‘‘ദിബ്ബചക്ഖുനാ വാ’’തി. അരിയഭാവോതി യേഹി യോഗതോ ‘‘അരിയാ’’തി വുച്ചന്തി, തേ മഗ്ഗഫലധമ്മാ ദട്ഠബ്ബാ.

തത്രാതി ഞാണദസ്സനസ്സേവ ദസ്സനഭാവേ. വത്ഥൂതി അധിപ്പേതത്ഥഞാപനകാരണം. ഏവം വുത്തേപീതി ഏവം അഞ്ഞാപദേസേന അത്തുപനായികം കത്വാ വുത്തേപി. ധമ്മന്തി ലോകുത്തരധമ്മം, ചതുസച്ചധമ്മം വാ. അരിയകരധമ്മാ അനിച്ചാനുപസ്സനാദയോ, വിപസ്സിയമാനാ വാ അനിച്ചാദയോ, ചത്താരി വാ അരിയസച്ചാനി.

അവിനീതോതി ന വിനീതോ അധിസീലസിക്ഖാദീനം വസേന ന സിക്ഖിതോ. യേസം സംവരവിനയാദീനം അഭാവേന അയം ‘‘അവിനീതോ’’തി വുച്ചതി, തേ താവ ദസ്സേതും ‘‘ദുവിധോ വിനയോ നാമാ’’തിആദിമാഹ. തത്ഥ സീലസംവരോതി പാതിമോക്ഖസംവരോ വേദിതബ്ബോ, സോ ച അത്ഥതോ കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. സതിസംവരോതി ഇന്ദ്രിയാരക്ഖാ, സാ ച തഥാപവത്താ സതിയേവ. ഞാണസംവരോതി ‘‘സോതാനം സംവരം ബ്രൂമീ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൧) വത്വാ ‘‘പഞ്ഞായേതേ പിധീയരേ’’തി (സു. നി. ൧൦൪൧) വചനതോ സോതസങ്ഖാതാനം തണ്ഹാദിട്ഠിദുച്ചരിതഅവിജ്ജാഅവസിട്ഠകിലേസാനം സംവരോ പിദഹനം സമുച്ഛേദഞാണന്തി വേദിതബ്ബം. ഖന്തിസംവരോതി അധിവാസനാ, സാ ച തഥാപവത്താ ഖന്ധാ, അദോസോ വാ, ‘‘പഞ്ഞാ’’തി കേചി വദന്തി. വീരിയസംവരോ കാമവിതക്കാദീനം വിനോദനവസേന പവത്തം വീരിയമേവ. തേന തേന അങ്ഗേന തസ്സ തസ്സ അങ്ഗസ്സ പഹാനം തദങ്ഗപ്പഹാനം. വിക്ഖമ്ഭനവസേന പഹാനം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനം. സേസപദത്തയേപി ഏസേവ നയോ.

ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേനാതിആദി സീലസംവരാദീനം വിവരണം. തത്ഥ സമുപേതോതി ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘ഉപഗതോ’’തിആദിനാ വിഭങ്ഗേ (വിഭ. ൫൧൧) ആഗതം സംവരവിഭങ്ഗം ദസ്സേതി. കായദുച്ചരിതാദീനന്തി ദുസ്സീല്യസങ്ഖാതാനം കായവചീദുച്ചരിതാദീനം മുട്ഠസച്ചസങ്ഖാതസ്സ പമാദസ്സ, അഭിജ്ഝാദീനം വാ അക്ഖന്തിഅഞ്ഞാണകോസജ്ജാനഞ്ച. സംവരണതോതി പിദഹനതോ, വിനയനതോതി കായവാചാചിത്താനം വിരൂപപവത്തിയാ വിനയനതോ, കായദുച്ചരിതാദീനം വാ അപനയനതോ, കായാദീനം വാ ജിമ്ഹപവത്തിം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉജുകനയനതോതി അത്ഥോ. പച്ചയസമവായേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം കായദുച്ചരിതാദീനം തഥാ തഥാ അനുപ്പാദനമേവ സംവരണം വിനയനഞ്ച വേദിതബ്ബം.

യം പഹാനന്തി സമ്ബന്ധോ. ‘‘നാമരൂപപരിച്ഛേദാദീസു വിപസ്സനാഞാണേസൂ’’തി കസ്മാ വുത്തം? നനു നാമരൂപപരിച്ഛേദപച്ചയപരിഗ്ഗഹകങ്ഖാവിതരണാനി ന വിപസ്സനാഞാണാനി സമ്മസനാകാരേന അപ്പവത്തനതോ? സച്ചമേതം, വിപസ്സനാഞാണസ്സ പന അധിട്ഠാനഭാവതോ ഏവം വുത്തം. നാമരൂപമത്തമിദം, ‘‘നത്ഥി ഏത്ഥ അത്താ വാ അത്തനിയം വാ’’തി ഏവം പവത്തഞാണം നാമരൂപവവത്ഥാനം. സതി വിജ്ജമാനേ ഖന്ധപഞ്ചകസങ്ഖാതേ കായേ, സയം വാ സതീ തസ്മിം കായേ ദിട്ഠി സക്കായദിട്ഠി, സാ ച ‘‘രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തി ഏവം പവത്താ അത്തദിട്ഠി. തസ്സ നാമരൂപസ്സ കമ്മാവിജ്ജാദിപച്ചയപരിഗ്ഗണ്ഹനഞാണം പച്ചയപരിഗ്ഗഹോ. ‘‘നത്ഥി ഹേതു, നത്ഥി പച്ചയോ സത്താനം സംകിലേസായാ’’തിആദിനയപ്പവത്താ അഹേതുദിട്ഠി. ‘‘ഇസ്സരപുരിസപജാപതിപകതിഅണുകാലാദീഹി ലോകോ പവത്തതി നിവത്തതി ചാ’’തി തഥാ തഥാ പവത്താ ദിട്ഠി വിസമഹേതുദിട്ഠി. തസ്സേവാതി പച്ചയപരിഗ്ഗഹസ്സേവ. കങ്ഖാവിതരണേനാതി യഥാ ഏതരഹി നാമരൂപസ്സ കമ്മാദിപച്ചയതോ ഉപ്പത്തി, ഏവം അതീതേ അനാഗതേപീതി തീസു കാലേസു വിചികിച്ഛാപനയനഞാണേന. കഥംകഥീഭാവസ്സാതി ‘‘അഹോസിം നു ഖോ അഹം അതീതമദ്ധാന’’ന്തിആദിനയപവത്തായ (മ. നി. ൧.൧൮; സം. നി. ൨.൨൦) സംസയപ്പവത്തിയാ. കലാപസമ്മസനേനാതി ‘‘യം കിഞ്ചി രൂപം അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്ന’’ന്തിആദിനാ (സം. നി. ൩.൪൮-൪൯) ഖന്ധപഞ്ചകം ഏകാദസസു ഓകാസേസു പക്ഖിപിത്വാ സമ്മസനവസേന പവത്തേന വിപസ്സനാഞാണേന. അഹം മമാതി ഗാഹസ്സാതി ‘‘അത്താ അത്തനിയ’’ന്തി ഗഹണസ്സ. മഗ്ഗാമഗ്ഗവവത്ഥാനേനാതി മഗ്ഗാമഗ്ഗഞാണവിസുദ്ധിയാ. അമഗ്ഗേ മഗ്ഗസഞ്ഞായാതി അമഗ്ഗേ ഓഭാസാദികേ ‘‘മഗ്ഗോ’’തി ഉപ്പന്നസഞ്ഞായ. യസ്മാ സമ്മദേവ സങ്ഖാരാനം ഉദയം പസ്സന്തോ ‘‘ഏവമേതേ സങ്ഖാരാ അനുരൂപകാരണതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന പന ഉച്ഛിജ്ജന്തീ’’തി ഗണ്ഹാതി, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ഉദയദസ്സനേന ഉച്ഛേദദിട്ഠിയാ’’തി. യസ്മാ പന സങ്ഖാരാനം വയം ‘‘യദിപിമേ സങ്ഖാരാ അവിച്ഛിന്നാ വത്തന്തി, ഉപ്പന്നുപ്പന്നാ പന അപ്പടിസന്ധികാ നിരുജ്ഝന്തേവാ’’തി പസ്സതോ കുതോ സസ്സതഗ്ഗാഹോ. തസ്മാ വുത്തം ‘‘വയദസ്സനേന സസ്സതദിട്ഠിയാ’’തി. ഭയദസ്സനേനാതി ഭയതൂപട്ഠാനഞാണേന. സഭയേതി സബ്ബഭയാനം ആകരഭാവതോ സകലദുക്ഖവൂപസമസങ്ഖാതസ്സ പരമസ്സാസസ്സ പടിപക്ഖഭാവതോ ച സഭയേ ഖന്ധപഞ്ചകേ. അഭയസഞ്ഞായാതി ‘‘അഭയം ഖേമ’’ന്തി ഉപ്പന്നസഞ്ഞായ. അസ്സാദസഞ്ഞാ നാമ പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധേസു അസ്സാദനവസേന പവത്തസഞ്ഞാ, യോ ‘‘ആലയാഭിനിവേസോ’’തിപി വുച്ചതി. അഭിരതിസഞ്ഞാ തത്ഥേവ അഭിരമണവസേന പവത്തസഞ്ഞാ, യാ ‘‘നന്ദീ’’തിപി വുച്ചതി. അമുച്ചിതുകാമതാ ആദാനം. അനുപേക്ഖാ സങ്ഖാരേഹി അനിബ്ബിന്ദനം, സാലയതാതി അത്ഥോ. ധമ്മട്ഠിതിയം പടിച്ചസമുപ്പാദേ. പടിലോമഭാവോ സസ്സതുച്ഛേദഗ്ഗാഹോ, പച്ചയാകാരപടിച്ഛാദകമോഹോ വാ. നിബ്ബാനേ ച പടിലോമഭാവോ സങ്ഖാരേസു നതി, നിബ്ബാനപടിച്ഛാദകമോഹോ വാ. സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹോതി യാദിസസ്സ കിലേസസ്സ അപ്പഹീനതാ വിപസ്സനാ സങ്ഖാരനിമിത്തം ന മുഞ്ചതി, സോ കിലേസോ, യോ ‘‘സംയോഗാഭിനിവേസോ’’തിപി വുച്ചതി, സങ്ഖാരനിമിത്തഗ്ഗാഹസ്സ, അതിക്കമനമേവ വാ പഹാനം.

പവത്തി ഏവ പവത്തിഭാവോ, പരിയുട്ഠാനന്തി അത്ഥോ. നീവരണാദിധമ്മാനന്തി ആദി-സദ്ദേന നീവരണപക്ഖിയാ കിലേസാ വിതക്കവിചാരാദയോ ച ഗയ്ഹന്തി. ചതുന്നം അരിയമഗ്ഗാനം ഭാവിതത്താ അച്ചന്തം അപ്പവത്തിഭാവേന യം പഹാനന്തി സമ്ബന്ധോ. കേന പന പഹാനന്തി? ‘‘അരിയമഗ്ഗേഹേവാ’’തി വിഞ്ഞായമാനോയമത്ഥോ തേസം ഭാവിതത്താ അപ്പവത്തിവചനതോ. ‘‘സമുദയപക്ഖികസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ചത്താരോപി മഗ്ഗാ ചതുസച്ചാഭിസമയാതി കത്വാ തേഹി പഹാതബ്ബേന തേന തേന സമുദയസങ്ഖാതേന ലോഭേന സഹ പഹാതബ്ബത്താ സമുദയസഭാവത്താ ച. സച്ചവിഭങ്ഗേ ച സബ്ബകിലേസാനം സമുദയഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘സമുദയപക്ഖികാ’’തി ദിട്ഠിആദയോ വുച്ചന്തി. പടിപസ്സദ്ധത്തം വൂപസന്തതാ.

സങ്ഖതനിസ്സടതാ സങ്ഖാരസഭാവാഭാവോ. പഹീനസബ്ബസങ്ഖതന്തി വിരഹിതസബ്ബസങ്ഖതം, വിസങ്ഖാരന്തി അത്ഥോ. പഹാനഞ്ച തം വിനയോ ചാതി പഹാനവിനയോ പുരിമേന അത്ഥേന. ദുതിയേന പന പഹീയതീതി പഹാനം, തസ്സ വിനയോതി യോജേതബ്ബോ.

ഭിന്നസംവരത്താതി നട്ഠസംവരത്താ, സംവരാഭാവതോതി അത്ഥോ. തേന അസമാദിന്നസംവരോപി സങ്ഗഹിതോവ ഹോതി. സമാദാനേന ഹി സമ്പാദേതബ്ബോ സംവരോ, തദഭാവേ ന ഹോതീതി. അരിയേതി അരിയോ. പച്ചത്തവചനഞ്ഹേതം. ഏസേസേതി ഏസോ ഏസോ, അത്ഥതോ അനഞ്ഞോതി അത്ഥോ. തജ്ജാതേതി അത്ഥതോ തംസഭാവോ, സപ്പുരിസോ അരിയസഭാവോ, അരിയോ ച സപ്പുരിസഭാവോതി അത്ഥോ.

സോ അഹന്തി അത്തനാ പരികപ്പിതം അത്താനം ദിട്ഠിഗതികോ വദതി. ‘‘അഹംബുദ്ധിനിബന്ധനോ അത്താ’’തി ഹി അത്തവാദിനോ ലദ്ധി. അദ്വയന്തി ദ്വയതാരഹിതം. അഭിന്നം വണ്ണമേവ ‘‘അച്ചീ’’തി ഗഹേത്വാ ‘‘അച്ചീതി വണ്ണോ ഏവാ’’തി തേസം ഏകത്തം പസ്സന്തോ വിയ യഥാപരികപ്പിതം അത്താനം ‘‘രൂപ’’ന്തി, യഥാദിട്ഠം വാ രൂപം, ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാ തേസം ഏകത്തം പസ്സന്തോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ ച ‘‘രൂപം അത്താ’’തി ഇമിസ്സാ പവത്തിയാ അഭാവേപി രൂപേ അത്തഗ്ഗഹണം പവത്തമാനം അച്ചിയം വണ്ണഗ്ഗഹണം വിയ ‘‘അദ്വയദസ്സന’’ന്തി വുത്തം. ഉപമായോ ച അനഞ്ഞത്താദിഗഹണനിദസ്സനവസേനേവ വുത്താ, ന വണ്ണാദീനം വിയ അത്തനോ വിജ്ജമാനദസ്സനത്ഥം. ന ഹി അത്തനി സാമിഭാവേന രൂപഞ്ച സകിഞ്ചനഭാവേന സമനുപസ്സതി. അത്തനി വാ രൂപന്തി അത്താനം രൂപസ്സ സഭാവതോ ആധാരണഭാവേന. രൂപസ്മിം വാ അത്താനന്തി രൂപസ്സ അത്തനോ ആധാരണഭാവേന ദിട്ഠിപസ്സനായ പസ്സതി. പരിയുട്ഠട്ഠായീതി പരിയുട്ഠാനപ്പത്താഹി ദിട്ഠിതണ്ഹാഹി ‘‘രൂപം അത്താ, രൂപവാ അത്താ’’തിആദിനാ ഖന്ധപഞ്ചകം മിച്ഛാ ഗഹേത്വാ തിട്ഠനതോ. തേനാഹ ‘‘പരിയുട്ഠാനാകാരേനാ’’തിആദി. ഏസേവ നയോതി യോ ‘‘ഇധേകച്ചോ രൂപം അത്തതോ സമനുപസ്സതീ’’തിആദിനാ രൂപക്ഖന്ധേ വുത്തോ സംവണ്ണനാനയോ, വേദനാക്ഖന്ധാദീസുപി ഏസോ ഏവ നയോ വേദിതബ്ബോ.

സുദ്ധരൂപമേവാതി അരൂപേന അമിസ്സിതം കേവലം രൂപമേവ. അരൂപന്തി സുദ്ധഅരൂപം രൂപസ്സ അഗ്ഗഹിതത്താ. ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം വസേനാതി ചതൂസു ഖന്ധേസു തിണ്ണം തിണ്ണം ഗഹണവസേന രൂപാരൂപമിസ്സകോ അത്താ കഥിതോ തസ്മിം തസ്മിം ഗഹണേ വേദനാദിവിനിമുത്തഅരൂപധമ്മേ കസിണരൂപേന സദ്ധിം സബ്ബരൂപധമ്മേ ച ഏകജ്ഝം ഗഹണസിദ്ധിതോ. പഞ്ചസു ഠാനേസു ഉച്ഛേദദിട്ഠി കഥിതാ, തേ തേ ഏവ ധമ്മേ ‘‘അത്താ’’തി ഗഹണതോ തേസഞ്ച ഉച്ഛേദഭാവതോ. അവസേസേസു പന പന്നരസസു ഠാനേസു രൂപം ‘‘അത്താ’’തി ഗഹേത്വാപി ദിട്ഠിഗതികോ തത്ഥ നിച്ചസഞ്ഞം ന വിസ്സജ്ജേതി കസിണരൂപേന തം മിസ്സേത്വാ തസ്സ ച ഉപ്പാദാദീനം അദസ്സനതോ, തസ്മാസ്സ തത്ഥപി ഹോതിയേവ സസ്സതദിട്ഠി ഏകച്ചസസ്സതഗാഹവസേനപി. മഗ്ഗാവരണാ വിപരീതദസ്സനതോ. ന സഗ്ഗാവരണാ അകമ്മപഥപ്പത്തതായ. അകിരിയാഹേതുകനത്ഥികദിട്ഠിയോ ഏവ ഹി കമ്മപഥദിട്ഠിയോ.

കായോതി രൂപകായോ. സോ ആതുരോയേവ അസവസഭാവതോ. രാഗദോസമോഹാനുഗതന്തി അപ്പഹീനരാഗദോസമോഹസന്താനേ പവത്തം. ഇധാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ദസ്സിതം ആതുരഭാവേന. നിക്കിലേസതായാതി സയം പഹീനകിലേസസന്താനഗതതായ. സേഖാ നേവ ആതുരചിത്താ പഹീനകിലേസേ ഉപാദായ, അപ്പഹീനേ പന ഉപാദായ ആതുരചിത്താ. അനാതുരചിത്തതംയേവ ഭജന്തി വട്ടാനുസാരിമഹാജനസ്സ വിയ തേസം ചിത്തസ്സ കിലേസവസേന ആതുരത്താഭാവതോ.

നകുലപിതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.