൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗോ

൧. ചതുധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. പതിട്ഠാധാതൂതി സഹജാതാനം ധമ്മാനം പതിട്ഠാഭൂതാ ധാതു. ആബന്ധനധാതൂതി നഹാനിയചുണ്ണസ്സ ഉദകം വിയ സഹജാതധമ്മാനം ആബന്ധനഭൂതാ ധാതു. പരിപാചനധാതൂതി സൂരിയോ ഫലാദീനം വിയ സഹജാതധമ്മാനം പരിപാചനഭൂതാ ധാതു. വിത്ഥമ്ഭനധാതൂതി ദുതിയോ വിയ സഹജാതധമ്മാനം വിത്ഥമ്ഭനഭൂതാ ധാതു. കേസാദയോ വീസതി കോട്ഠാസാ. ആദി-സദ്ദേന പിത്താദയോ സന്തപ്പനാദയോ ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാദയോ ഗഹിതാ. ഏതാതി ധാതുയോ.

ചതുധാതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. അയം പഥവീധാതും നിസ്സായ തം ആരബ്ഭ പവത്തോ അസ്സാദോ. ഏവം പവത്താനന്തി ഏവം കായേ പഭാവസ്സ പവേദനവസേനേവ പവത്താനം. ഹുത്വാ അഭാവാകാരേനാതി പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുന ഭങ്ഗുപഗമനതോ ഉദ്ധം അഭാവാകാരേന. ന നിച്ചാതി അനിച്ചാ അദ്ധുവത്താ, ധുവം നിച്ചം. പടിപീളനാകാരേനാതി ഉദയബ്ബയവസേന അഭിണ്ഹം പീളനാകാരേന ദുക്ഖട്ഠേന. സഭാവവിഗമാകാരേനാതി അത്തനോ സഭാവസ്സ വിഗച്ഛനാകാരേന. സഭാവധമ്മാ ഹി അപ്പമത്തം ഖണം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. തസ്മാ തേ ‘‘ജരായ മരണേന ചാ’’തി ദ്വേധാ വിപരിണമന്തി. തേനാഹ ‘‘വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ആദീനം വാതി പവത്തേതീതി ആദീനവോ, പരമകാപഞ്ഞതാ. വിനീയതീതി വൂപസമീയതി. അച്ചന്തപ്പഹാനവസേന നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം.

സായം നിപന്നാ സബ്ബരത്തിം ഖേപേത്വാ പാതോ ഉട്ഠഹാമ, മാസപുണ്ണഘടോ വിയ നോ സരീരം നിസ്സന്ദാഭാവതോ.

ഫുസിതമത്തേസുപീതി ഉദകസ്സ ഫുസിതമത്തേസുപി.

അതിനാമേന്തി കാലം. ഏവം വുത്തനയേന പവത്താ പുഗ്ഗലാ ഏതാ പഥവീധാതുആദയോ അസ്സാദേന്തി നാമ അഭിരതിവസേന തത്ഥ ആകങ്ഖുപ്പാദനതോ.

അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേനാതി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന. രുക്ഖോ ബോധി ‘‘ബുജ്ഝതി ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ. മഗ്ഗോ ബോധി ‘‘ബുജ്ഝതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ബോധി സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുജ്ഝനതോ. നിബ്ബാനം ബോധി ബുജ്ഝിതബ്ബതോ. തേസന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. സാവകപാരമീഞാണന്തി സാവകപാരമീഞാണം യാഥാവതോ ദസ്സനവത്ഥു.

അകുപ്പാതി പടിപക്ഖേഹി അകോപേതബ്ബോ. കാരണതോതി അരിയമഗ്ഗതോ. തതോ ഹിസ്സ അകുപ്പതാ. തേനാഹ ‘‘സാ ഹീ’’തിആദീ. ആരമ്മണതോതി നിബ്ബാനാരമ്മണതോ നിബ്ബാനാരമ്മണാനം ലോകിയസമാപത്തീനം അഭാവതോ.

വിത്ഥാരവസേനാതി ഏകേകധാതുവസേനാതി വദന്തി, ഏകേകിസ്സാ പന ധാതുയാ ലക്ഖണവിഭത്തിദസ്സനവസേന. യന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ, യം നിമിത്തന്തി അത്ഥോ. അസ്സാദേതി ഏതേനാതി അസ്സാദോ, തണ്ഹാ. അയം പഥവീധാതുയാ അസ്സാദോതി ഏത്ഥ അയം-സദ്ദോ ‘‘പഹാനപടിവേധോ’’തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ ‘‘അയം പഹാനപടിവേധോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബട്ഠേന സമുദയസച്ച’’ന്തി. ഏസ നയോ സേസസച്ചേസുപി. യാതി യഥാവുത്തേസു അസ്സാദോ ആദീനവോ നിസ്സരണന്തി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു പവത്താ യാ ദിട്ഠി…പേ… യോ സമാധി, അയം ഭാവനാപടിവേധോ മഗ്ഗസച്ചന്തി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

പുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അചരിംസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. യഥാ യാവതാ നിസ്സരണപരിയേസനട്ഠാനേ ആദീനവപരിയേസനാ, ഏവം യാവതാ ആദീനവപരിയേസനട്ഠാനേ അസ്സാദപരിയേസനാ സമ്മാപടിപന്നസ്സാതി വുത്തം ‘‘അചരിന്തി ഞാണചാരേന അചരിം, അനുഭവനചാരേനാ’’തി.

അചരിംസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നോചേദംസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. നിസ്സടാതിആദീനി പദാനി, ആദിതോ വുത്തപടിസേധേനാതി ‘‘നേവാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തേന നകാരേന. തേനാഹ ‘‘ന നിസ്സടാ’’തിആദി. വിമരിയാദികതേനാതിആദി ച ഏത്ഥ വിഹരണപേക്ഖണേ കരണവചനം. ദുതിയനയേതി ‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ വുത്തനയേ. കിലേസവട്ടമരിയാദായ സബ്ബസോ അഭാവതോ നിമ്മരിയാദികതേന ചിത്തേന. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തീസൂതി ദുതിയാദീസു തീസു.

നോചേദംസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഏകന്തദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. ഏകന്തേനേവ ദുക്ഖാതി അവീചിമഹാനിരയോ വിയ ഏകന്തതോ ദുക്ഖാ ഏവ സുഖേന അവോമിസ്സാ. ദുക്ഖേന അനുപതിതാതി ദുക്ഖേനേവ സബ്ബസോ ഉപഗതാ. ദുക്ഖേന ഓക്കന്താതി ബഹിദ്ധാ വിയ അന്തോപി ദുക്ഖേന അവക്കന്താ അനുപവിട്ഠാ. സുഖവേദനാപച്ചയതായ ഇമാസം ധാതൂനം സുഖതാ വിയ ദുക്ഖവേദനാപച്ചയതാപി വേദിതബ്ബാ, സങ്ഖാരദുക്ഖതാ പന സബ്ബത്ഥ ചരിതാ ഏവ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബാസു ധാതൂസു, സബ്ബട്ഠാനേസു വാ. പഠമം സുഖം ദസ്സേത്വാപി പച്ഛാ ദുക്ഖസ്സ കഥിതത്താ ‘‘ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിത’’ന്തി വുത്തം.

ഏകന്തദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൧൦. അഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൯-൧൨൩. ഛട്ഠസത്തമേസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വിവട്ടം കഥിത’’ന്തി വുത്തം. തീസു സുത്തേസു. ചതുസച്ചമേവാതി ചത്താരി സച്ചാനി സമാഹടാനി ചതുസച്ചന്തി തേസം ഏകജ്ഝം ഗഹണം, നിയമോ പന തബ്ബിനിമുത്തസ്സ പരമത്ഥസ്സ അഭാവതോ.

അഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ധാതുസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.