൩. ധാതുസംയുത്തം

൧. നാനത്തവഗ്ഗോ

൧. ധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. പഠമന്തി ഇമസ്മിം നിദാനവഗ്ഗേ സംയുത്താനം പഠമം സംഗീതത്താ. നിസ്സത്തട്ഠസുഞ്ഞതട്ഠസങ്ഖാതേനാതി ധമ്മമത്തതായ നിസ്സത്തതാസങ്ഖാതേന നിച്ചസുഭസുഖഅത്തസുഞ്ഞതത്ഥസങ്ഖാതേന. സഭാവട്ഠേനാതി യഥാഭൂതസഭാവട്ഠേന. തതോ ഏവ സഭാവസ്സ ധാരണട്ഠേന ധാതൂതി ലദ്ധനാമാനം. നാനാസഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസതാ ധാതുനാനത്തം. ചക്ഖുസങ്ഖാതോ പസാദോ ചക്ഖുപസാദോ. സോ ഏവ ചക്ഖനട്ഠേന ചക്ഖു, നിസ്സത്തസുഞ്ഞതട്ഠേന ധാതു ചാതി ചക്ഖുധാതു. ചക്ഖുപസാദവത്ഥും അധിട്ഠാനം കത്വാ പവത്തം ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ദ്വേ സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുയോ, ഏകാ കിരിയാ മനോധാതൂതി തിസ്സോ മനോധാതുയോ മനോധാതു ‘‘മനനമത്താ ധാതൂ’’തി കത്വാ. വേദനാദയോ…പേ… നിബ്ബാനഞ്ച ധമ്മധാതു വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോ. തഥാ ഹേതേ ധമ്മാ ആയതനദേസനായ ‘‘ധമ്മായതന’’ന്തേവ ദേസിതാ. ന ഹി നേസം രൂപായതനാദീനം വിയ വിഞ്ഞാണേഹി അഞ്ഞവിഞ്ഞാണേന ഗഹേതബ്ബതാകാരോ അത്ഥി. സബ്ബമ്പീതി ഛസത്തതിവിധം മനോവിഞ്ഞാണം. കാമാവചരാ കാമധാതുപരിയാപന്നത്താ. അവസാനേ ദ്വേതി ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ തംസംവണ്ണനാസു ദട്ഠബ്ബോ.

ധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ജാതിപസുതിആരമ്മണാദിഭേദേന നാനാഭാവോ ഫസ്സോ. ജാതിപച്ചയഭേദേന ഹി പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഭേദോ ഹോതിയേവ. ധമ്മപരിച്ഛേദവസേന ധാതുദേസനായം തിസ്സോ മനനമത്താ ധാതുയോവ മനോധാതുയോ. കിരിയാമയസ്സ ചിത്തുപ്പത്തിവിഭാഗേന പച്ചയുപ്പന്നസ്സ വസേന ധാതുദേസനായം മനനട്ഠേന ധാതുതായ സാമഞ്ഞതോ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ‘‘മനോധാതൂ’’തി അധിപ്പേതന്തി വുത്തം ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തോ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ കാമം സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുഅനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനോ സന്തീരണവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്പയുത്തോ ഫസ്സോപി മനോസമ്ഫസ്സോ ഏവ നാമ, ദുബ്ബലത്താ പന സോ സബ്ബഭവേസു അസമ്ഭവതോ ച ഗഹിതോ അനവസേസതോ ഗഹണം ന ഹോതീതി മനോദ്വാരേ ജവനസമ്ഫസ്സോ ഹോതി, തസ്മാ. അയമേത്ഥ അത്ഥോതി അയം ഇധ അധിപ്പായാനുഗതോ അത്ഥോ.

ഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നോഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ചാതി മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ, തം മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ച. മനോധാതൂതി ആവജ്ജനകിരിയമനോധാതു. മനോവിഞ്ഞാണധാതു മനോധാതൂതി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മനോദ്വാരേ…പേ… ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സബ്ബാനി ചേതാനീ’’തിആദി.

നോഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. സബ്ബാപി തസ്മിം ദ്വാരേ വേദനാ വത്തേയ്യും ചക്ഖുസമ്ഫസ്സവേദനാ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവിതാ. നിബ്ബത്തിഫാസുകത്ഥന്തി നിബ്ബത്തിയാ ഉപനിസ്സയഭാവേന പവത്തിയാ ദസ്സനസുഖത്ഥം. സമ്പടിച്ഛനവേദനമേവ ഗഹേതും വട്ടതി, തായ ഗഹിതായ ഇതരാസം ഗഹണം ഞായാഗതമേവാതി. വുത്തം പോരാണട്ഠകഥായം. ആവജ്ജനസമ്ഫസ്സന്തി ആവജ്ജനമനോസമ്ഫസ്സം. അനന്തരൂപനിസ്സയഭൂതം പടിച്ച പഠമജവനവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ. അയമധിപ്പായോ ഉപനിസ്സയസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

വേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയവേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. തതിയചതുത്ഥേസു വുത്തനയാവാതി ‘‘നോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുധാതൂ’’തി ഏവം വുത്തനയോ, ചതുത്ഥേ ‘‘ചക്ഖുധാതും, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ’’തിആദിനാ വുത്തനയോ ച. ഏകതോ കത്വാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ ദേസിതാ. കസ്മാ പന തേസു സുത്തേസു ഏവം ദേസനാ പവത്താതി ആഹ ‘‘സബ്ബാനി ചേതാനീ’’തിആദി. പടിസേധോ പന തേസം വേദനാനാനത്താദീനം ഫസ്സനാനത്താദികസ്സ പച്ചയഭാവതോ തഥാഉപ്പത്തിയാ അസമ്ഭവതോ. ഇതോ പരേസൂതി ‘‘നോ പരിയേസനാനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി പരിളാഹനാനത്ത’’ന്തിആദീസു.

ദുതിയവേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ബാഹിരധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. പഞ്ച ധാതുയോ കാമാവചരാ രൂപസഭാവത്താ.

ബാഹിരധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സഞ്ഞാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. ആപാഥേ പതിതന്തി ചക്ഖുസ്സ ആപാഥഗതം സാടകവേഠനാദിസഞ്ഞിതം ഭൂതസങ്ഘാതം സമ്മാ നിസ്സിതം. ചക്ഖുദ്വാരേ സമ്പടിച്ഛനാദിസമ്പയുത്തസഞ്ഞാനം സങ്കപ്പഗതികത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തസഞ്ഞാഗഹണേനേവ വാ ഗഹേതബ്ബതോ ‘‘രൂപസഞ്ഞാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ’’തി വുത്തം തത്ഥ സഞ്ഞായ ഏവ ലബ്ഭനതോ. ഏതേനേവ ഹി തംസമ്പയുത്തോ സങ്കപ്പോതി ഇദമ്പി സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘സഞ്ഞാസങ്കപ്പഛന്ദാ ഏകജവനവാരേപി നാനാജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തീ’’തി. ജവനസമ്പയുത്തസ്സ വിതക്കസ്സ ഛന്ദഗതികത്താ വുത്തം ‘‘തീഹി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്തോ സങ്കപ്പോ’’തി. ഛന്ദികതട്ഠേനാതി ഛന്ദകരണട്ഠേന, ഇച്ഛിതട്ഠേനാതി അത്ഥോ. അനുഡഹനട്ഠേനാതി പരിഡഹനട്ഠേന. സന്നിസ്സയഡാഹരസാ ഹി രാഗഗ്ഗിആദയോ ‘‘രൂപേ’’തി പന തസ്സ ആരമ്മണദസ്സനമേതം. പരിളാഹോതി പരിളാഹസീസേന അപേക്ഖം വദതി. തേനാഹ ‘‘പരിളാഹേ ഉപ്പന്നേ’’തിആദി. ‘‘പരിളാഹോ’’തി ദള്ഹജ്ഝോസാനാ ബലവാകാരപ്പത്താ വുത്താതി ആഹ ‘‘പരിളാഹപരിയേസനാ പന നാനാജവനവാരേയേവ ലബ്ഭന്തീ’’തി. താസം ലദ്ധൂപനിസ്സയഭാവതോതി ദസ്സേതി. ഇമിനാ നയേനാതി ‘‘ഉപ്പജ്ജതി സഞ്ഞാനാനത്ത’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘രൂപസഞ്ഞാദിനാനാസഭാവം സഞ്ഞം പടിച്ച കാമസങ്കപ്പാദിനാനാസഭാവോ സങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ.

സഞ്ഞാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നോപരിയേസനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. പടിസേധമത്തമേവ നാനം, സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി അധിപ്പായോ.

നോപരിയേസനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ബാഹിരഫസ്സനാനത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൩. വുത്തപ്പകാരേ ആരമ്മണേതി ‘‘ആപാഥേ പതിത’’ന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരേ രൂപാരമ്മണേ. സഞ്ഞാതി രൂപസഞ്ഞാവ. അരൂപധമ്മോപി സമാനോ യസ്മിം ആരമ്മണേ പവത്തതി, തം ഫുസന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ആരമ്മണം ഫുസമാനോ’’തി. തണ്ഹായ വത്ഥുഭൂതംയേവ രൂപാരമ്മണം ലബ്ഭതീതി കത്വാ ‘‘രൂപലാഭോ’’തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം രൂപലാഭോ’’തി. സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോതി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ സബ്ബേസം സഞ്ഞാദീനം ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ സബ്ബസങ്ഗണ്ഹനവസേന ദസ്സിതനയോ. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്മിംയേവാ’’തിആദി. സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോതി വാ ധുവപരിഭോഗവസേന നിബദ്ധാരമ്മണന്തി വാ ആഗന്തുകാരമ്മണന്തി വാ വിഭാഗം അകത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോ. അപരോ നയോ. മിസ്സകോതി ആഗന്തുകാരമ്മണേ നിബദ്ധാരമ്മണേ ച വിസയതോ നിബദ്ധാരമ്മണേന മിസ്സകോ. നിബദ്ധാരമ്മണേ സത്താനം കിലേസോ മന്ദോ ഹോതി. തഥാ ഹി സഞ്ഞാസങ്കപ്പഫസ്സവേദനാവ ദസ്സിതാ. യം കിഞ്ചി വിയാതി യം കിഞ്ചി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിയ. ഖോഭേത്വാതി കുതൂഹലുപ്പാദനവസേന ചിത്തം ഖോഭേത്വാ.

ഉപാസികാതി തസ്സ അമച്ചപുത്തസ്സ ഭരിയം സന്ധായാഹ. തസ്മിന്തി ആഗന്തുകാരമ്മണേ. ലാഭോ നാമ ‘‘ലബ്ഭതീ’’തി കത്വാ.

ഉരുവല്ലിയവാസീതി ഉരുവല്ലിയലേണവാസീ, ഉരുവല്ലിയവിഹാരവാസീതി വദന്തി. പാളിയാതി ‘‘ധാതുനാനത്തം, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനയപവത്തായ ഇമിസ്സാ സുത്തപാളിയാ. പരിവട്ടേത്വാതി മജ്ഝേ ഗഹിതഫസ്സവേദനാപരിയോസാനേ ഠപനവസേന പാളിം പരിവട്ടേത്വാ. വുത്തപ്പകാരേതിആദി പരിവത്തേതബ്ബാകാരദസ്സനം. തത്ഥ വുത്തപ്പകാരേതി ആപാഥഗതരൂപാരമ്മണേ. അവിഭൂതവാരന്തി അവിഭൂതാരമ്മണവാരം. അയമേവ വാ പാഠോ. ഗണ്ഹന്തി കഥേന്തി. ഏകജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തി ചിരതരനിവേസാഭാവാ. നാനാജവനവാരേയേവ ദള്ഹതരനിവേസതായ.

൯൪. ദസമം ഉത്താനമേവ നവമേ വുത്തനയത്താ. പടിസേധമത്തമേവ ഹേത്ഥ നാനത്തന്തി.

ബാഹിരഫസ്സനാനത്തസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നാനത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. സത്തധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൯൫. ആഭാതീതി ആഭാ, ആലോകഭാവേന നിപ്ഫജ്ജതി, ഉപട്ഠാതീതി വാ അത്ഥോ. സോ ഏവ നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതൂതി ആഭാധാതു. ആലോകസ്സാതി ആലോകകസിണസ്സ. സുട്ഠു, സോഭനം വാ ഭാതീതി സുഭം. കസിണസഹചരണതോ ഝാനം സുഭം. സേസം വുത്തനയമേവ. സുപരിസുദ്ധവണ്ണം കസിണം. ആകാസാനഞ്ചാദയോപി സുഭാരമ്മണം ഏവാതി കേചി. ദേസനം നിട്ഠാപേസീതി ദേസനം ഉദ്ദേസമത്തേ ഏവ ഠപേസി. പാളിയം ‘‘അന്ധകാരം പടിച്ച പഞ്ഞായതീ’’തി ഏത്ഥാപി ആരമ്മണമേവ ഗഹിതം, തഥാ ‘‘അയം ധാതു അസുഭം പടിച്ച പഞ്ഞായതീ’’തി ഏത്ഥാപി. യഥാ ഹി ഇധ സുവണ്ണം കസിണം സുഭന്തി അധിപ്പേതം, ഏവം ദുബ്ബണ്ണം അസുഭന്തി.

അന്ധകാരം പടിച്ചാതി അന്ധകാരം പടിച്ഛാദകപച്ചയം പടിച്ച. പഞ്ഞായതീതി പാകടോ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘അന്ധകാരോ ഹീ’’തിആദി. ആലോകോപി, അന്ധകാരേന പരിച്ഛിന്നോ ഹോതീതി യോജനാ. അന്ധകാരോ താവ ആലോകേന പരിച്ഛിന്നോ ഹോതു ‘‘യത്ഥ ആലോകോ നത്ഥി, തത്ഥ അന്ധകാരോ’’തി ആലോകോ കഥം അന്ധകാരേന പരിച്ഛിന്നോ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അന്ധകാരേന ഹി സോ പാകടോ ഹോതീ’’തി. പരിച്ഛേദലേഖായ വിയ ചിത്തരൂപം അന്ധകാരേന ഹി പരിതോ പരിച്ഛിന്നോ ഹുത്വാ പഞ്ഞായതി, യഥാ തം ഛായായ ആതപോ. ഏസേവ നയോതി അസുഭസുഭാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപരിച്ഛിന്നതം അതിദിസിത്വാ തത്ഥ അധിപ്പേതമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘അസുഭേ സതി സുഭം പഞ്ഞായതീ’’തി ആഹ. ഏവമാഹാതി ‘‘അസുഭം പടിച്ച സുഭം പഞ്ഞായതീ’’തി അവോച. ‘‘രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീ’’തിആദീസു വിയ ഉത്തരപദലോപേനായം നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘രൂപം പടിച്ചാതി രൂപാവചരസമാപത്തിം പടിച്ചാ’’തി. തായ ഹി സതി അധിഗതായ. രൂപസമതിക്കമാ വാ ഹോതീതി സഭാവാരമ്മണാനം രൂപജ്ഝാനാനം സമതിക്കമാ ആകാസാനഞ്ചായതനസമാപത്തി നാമ ഹോതീതി അത്ഥോ. ഏസേവ നയോതി ഇമിനാ ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതനസമതിക്കമാ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസമാപത്തി നാമ ഹോതീ’’തിആദിനാ ദ്വേപി പകാരേ അതിദിസതി. പടിസങ്ഖാതി പടിസങ്ഖാഞാണേന. അപ്പവത്തിന്തി യഥാപരിച്ഛിന്നകാലം അപ്പവത്തനം. ഏതേന ഖണനിരോധാദിം പടിക്ഖിപതി.

കഥം സമാപത്തി പത്തബ്ബാതി ഇമാസു സത്തസു ധാതൂസു കാ പകാരാ സഞ്ഞാസമാപത്തി നാനാ ഹുത്വാ സമാപജ്ജിതബ്ബാ. തേനാഹ ‘‘കീദിസാ സമാപത്തിയോ’’തിആദി. സഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവേനാതി പടുകിച്ചായ സഞ്ഞായ അത്ഥിഭാവേന. സുഖുമസങ്ഖാരാനം തത്ഥ സമാപത്തിയം അവസിസ്സതായ. നിരോധോവാതി സങ്ഖാരാനം നിരോധോ ഏവ.

സത്തധാതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സനിദാനസുത്തവണ്ണനാ

൯൬. ഭാവനപുംസകമേതം ‘‘വിസമം ചന്ദിമസൂരിയാ പരിവത്തന്തീ’’തിആദീസു (അ. നി. ൪.൭൦) വിയ. സനിദാനന്തി അത്തനോ ഫലം നിദദാതീതി നിദാനം, കാരണന്തി ആഹ ‘‘സനിദാനോ സപ്പച്ചയോ’’തി. കാമപടിസംയുത്തോതി കാമരാഗസങ്ഖാതേന കാമേന പടിസംയുത്തോ വാ കാമപടിബദ്ധോ വാ. തക്കേതീതി തക്കോ. അഭൂതകാരം സമാരോപേത്വാ കപ്പേതീതി സങ്കപ്പോ. ആരമ്മണേ ചിത്തം അപ്പേതീതി അപ്പനാ. വിസേസേന അപ്പേതീതി ബ്യപ്പനാ. ആരമ്മണേ ചിത്തം അഭിനിരോപേന്തം വിയ പവത്തതീതി ചേതസോ അഭിനിരോപനാ. മിച്ഛാ വിപരീതോ പാപകോ സങ്കപ്പോതി മിച്ഛാസങ്കപ്പോ. അഞ്ഞേസു ച കാമപടിസംയുത്തേസു വിജ്ജമാനേസു വിതക്കോ ഏവ കാമധാതുസദ്ദേന നിരുള്ഹോ ദട്ഠബ്ബോ വിതക്കസ്സ കാമപസങ്ഗപ്പത്തിസാതിസയത്താ. ഏസ നയോ ബ്യാപാദധാതുആദീസുപി. സബ്ബേപി അകുസലാ ധമ്മാ കാമധാതു ഹീനജ്ഝാസയേഹി കാമേതബ്ബധാതുഭാവതോ.

കിലേസകാമസ്സ ആരമ്മണഭാവത്താ സബ്ബാകുസലസംഗാഹികായ കാമധാതുയാ ഇതരാ ദ്വേ സങ്ഗഹേത്വാ കഥനം സബ്ബസങ്ഗാഹികാ. തിസ്സന്നം ധാതൂനം അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരതോ കഥാ അസമ്ഭിന്നാ. ഇമം കാമാവചരസഞ്ഞിതം കാമവിതക്കസഞ്ഞിതഞ്ച കാമധാതും. പടിച്ചാതി പച്ചയഭൂതം ലഭിത്വാ. തീഹി കാരണേഹീതി തീഹി സാരഭൂതേഹി കാരണേഹി.

ബ്യാപാദവിതക്കോ ബ്യാപാദോ ഉത്തരപദലോപേന, സോ ഏവ നിജ്ജീവട്ഠേന സഭാവധാരണട്ഠേന ധാതൂതി ബ്യാപാദധാതു. ബ്യാപജ്ജതി ചിത്തം ഏതേനാതി ബ്യാപാദോ, ദോസോ. ബ്യാപാദോപി ധാതൂതി യോജനാ. സഹജാതപച്ചയാദിവസേനാതി സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞനിസ്സയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയവസേന. വിസേസേന ഹി പരസ്സ അത്തനോ ച ദുക്ഖാപനം വിഹിംസാ, സാ ഏവ ധാതു, അത്ഥതോ രോസനാ പരൂപഘാതോ, തഥാ പവത്തോ വാ ദോസസഹഗതചിത്തുപ്പാദോ.

തിണഗഹനേ അരഞ്ഞേതി തിണേഹി ഗഹനഭൂതേ അരഞ്ഞേ. അനയബ്യസനന്തി അപായബ്യസനം, പരിഹരണൂപായരഹിതം വിപത്തിന്തി വാ അത്ഥോ. അവഡ്ഢിം വിനാസന്തി അവഡ്ഢിഞ്ചേവ വിനാസഞ്ചാതി വദന്തി സബ്ബസോ വഡ്ഢിരഹിതം. സുക്ഖതിണദായോ വിയ ആരമ്മണം കിലേസഗ്ഗിസംവദ്ധനട്ഠേന. തിണുക്കാ വിയ അകുസലസഞ്ഞാ അനുദഹനട്ഠേന. തിണകട്ഠ…പേ… സത്താ അനയബ്യസനാപത്തിതോ. ‘‘ഇമേ സത്താ’’തി ഹി അയോനിസോ പടിപജ്ജമാനാ അധിപ്പേതാ. തേനാഹ ‘‘യഥാ സുക്ഖതിണദായേ’’തിആദി.

സമതാഭാവതോ സമതാവിരോധതോ വിസമതാഹേതുതോ ച വിസമാ രാഗാദയോതി ആഹ ‘‘രാഗവിസമാദീനി അനുഗത’’ന്തി. ഇച്ഛിതബ്ബാ അവസ്സംഭാവിനിഭാവേന.

സംകിലേസതോ നിക്ഖമനട്ഠേന നേക്ഖമ്മോ, സോ ഏവ നിജ്ജീവട്ഠേന ധാതൂതി നേക്ഖമ്മധാതു. സ്വായം നേക്ഖമ്മസദ്ദോ പബ്ബജ്ജാദീസു കുസലവിതക്കേ ച നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘നേക്ഖമ്മവിതക്കോപി നേക്ഖമ്മധാതൂ’’തി. ഇതരാപി ദ്വേ ധാതുയോതി അബ്യാപാദഅവിഹിംസാധാതുയോ വദതി. വിസും ദീപേതബ്ബാ സരൂപേന ആഗതത്താ. വിതക്കാദയോതി നേക്ഖമ്മസങ്കപ്പച്ഛന്ദപരിളാഹപരിയേസനാ. യഥാനുരൂപം അത്തനോ അത്തനോ പച്ചയാനുരൂപം. കഥം പനേത്ഥ കുസലധമ്മേസു പരിളാഹോ വുത്തോതി? സങ്ഖാരപരിളാഹമത്തം സന്ധായേതം വുത്തം, സോളസസു ആകാരേസു ദുക്ഖസച്ചേ സന്താപട്ഠോ വിയ വുത്തോ, യസ്സ വിഗമേന അരഹതോ സീതിഭാവപ്പത്തി വുച്ചതി.

സയം ന ബ്യാപജ്ജതി, തേന വാ തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലോ ന കിഞ്ചി ബ്യാപാദേതീതി അബ്യാപാദോ, വിഹിംസായ വുത്തവിപരിയായേഹി സാ വേദിതബ്ബാ. ഹിതേസിഭാവേന മിജ്ജതി സിനിയ്ഹതീതി മിത്തോ, മിത്തസ്സ ഏസാതി മേത്തി, അബ്യാപാദോ. മേത്തായനാതി മേത്താകാരണം, മേത്തായ വാ അയനാ പവത്തനാ. മേത്തായിതത്തന്തി മേത്തായിതസ്സ മേത്തായ പവത്തസ്സ ഭാവോ. മേത്താചേതോവിമുത്തീതി മേത്തായനവസേന പവത്തോ ചിത്തസമാധി. സേസം വുത്തനയമേവ.

സനിദാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തവണ്ണനാ

൯൭. ഇതോ പട്ഠായാതി ‘‘ധാതും, ഭിക്ഖവേ’’തി ഇമസ്മാ തതിയസുത്തതോ പട്ഠായ. യാവ കമ്മവഗ്ഗോ, താവ നേത്വാ ഉപഗന്ത്വാ സേതി ഏത്ഥാതി ആസയോ, ഹീനാദിഭാവേന അധീനോ ആസയോ അജ്ഝാസയോ, തം അജ്ഝാസയം, അധിമുത്തന്തി അത്ഥോ. സഞ്ഞാ ഉപ്പജ്ജതീതിആദീസു ഹീനാദിഭേദം അജ്ഝാസയം പടിച്ച ഹീനാദിഭേദാ സഞ്ഞാ, തന്നിസ്സയദിട്ഠിവികപ്പനാ, വിതക്കോ ച ഉപ്പജ്ജതി സഹജാതകോടിയാ ഉപനിസ്സയകോടിയാ ച. സത്ഥാരേസൂതി തേസം സത്ഥുപടിഞ്ഞതായ വുത്തം, ന സത്ഥുലക്ഖണസബ്ഭാവതോ. അസമ്മാസമ്ബുദ്ധേസൂതി ആധാരേ വിസയേ ച ഭുമ്മം ഏകതോ കത്വാ വുത്തന്തി പഠമം താവ ദസ്സേന്തോ ‘‘മയം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തിആദിം വത്വാ ഇതരം ദസ്സേന്തോ ‘‘തേസു സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ ഏതേ’’തിആദിമാഹ. തേസം ‘‘മയം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഉപ്പന്നദിട്ഠി ഇധ മൂലഭാവേന പുച്ഛിതാ, ഇതരാ അനുസങ്കിതാതി പുച്ഛതിയേവാതി സാസങ്കം വദതി.

‘‘മഹതീ’’തി ഏത്ഥ മഹാസദ്ദോ ‘‘മഹാജനോ’’തിആദീസു വിയ ബഹുഅത്ഥവാചകോതി ദട്ഠബ്ബോ. അവിജ്ജാപി ഹീനഹീനതരഹീനതമാദിഭേദേന ബഹുപകാരാ. തസ്സാതി ദിട്ഠിയാ. കസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘യദിദം അവിജ്ജാ ധാതൂ’’തി അവിജ്ജം ഉദ്ധരിത്വാ ‘‘ഹീനം ധാതും പടിച്ചാ’’തി അജ്ഝാസയധാതു നിദ്ദിട്ഠാതി? ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം, ‘‘അഞ്ഞം ഉദ്ധരിത്വാ അഞ്ഞം നിദ്ദിട്ഠാ’’തി, യതോ അവിജ്ജാസീസേന അജ്ഝാസയധാതു ഏവ ഗഹിതാ. അവിജ്ജാഗഹിതോ ഹി പുരിസപുഗ്ഗലോ ദിട്ഠജ്ഝാസയോ ഹീനാദിഭേദം അവിജ്ജാധാതും നിസ്സായ തതോ സഞ്ഞാദിട്ഠിആദികേ സങ്കപ്പേതി. പണിധി പത്ഥനാ, സാ പന തഥാ തഥാ ചിത്തസ്സ ഠപനവസേന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ചിത്തട്ഠപന’’ന്തി. തേനാഹ ‘‘സാ പനേസാ’’തിആദി. ഏതേതി ഹീനപച്ചയാ സഞ്ഞാദിട്ഠിവിതക്കചേതനാ പത്ഥനാ പണിധിസങ്ഖാതാ ഹീനാ ധമ്മാ. ഹീനോ നാമ ഹീനധമ്മസമായോഗതോ. സബ്ബപദാനീതി ‘‘പഞ്ഞപേതീ’’തിആദീനി പദാനി യോജേതബ്ബാനി ഹീനസദ്ദേന മജ്ഝിമുത്തമട്ഠാനന്തരസ്സ അസമ്ഭവതോ. ഉപപജ്ജനം ‘‘ഉപപത്തീ’’തി ആഹ ‘‘ദ്വേ ഉപപത്തിയോ പടിലാഭോ ച നിബ്ബത്തി ചാ’’തി. തത്ഥ ഹീനകുലാദീതി ആദി-സദ്ദേന ഹീനരൂപഭോഗപരിസാദീനം സങ്ഗഹോ. ഹീനത്തികവസേനാതി ഹീനത്തികേ വുത്തത്തികപദവസേനാതി അധിപ്പായോ. ചിത്തുപ്പാദക്ഖണേതി ഇദം ഹീനത്തികപരിയാപന്നാനം ചിത്തുപ്പാദാനം വസേന തത്ഥ തത്ഥ ലദ്ധത്താ വുത്തം. പഞ്ചസു നീചകുലേസൂതി ചണ്ഡാലവേനനേസാദരഥകാരപുക്കുസകുലേസു. ദ്വാദസഅകുസലചിത്തുപ്പാദാനം പന യോ കോചി പടിലാഭോ ഹീനോതി യോജനാ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഇമസ്മിം ഠാനേതി ‘‘യായം, ഭന്തേ, ദിട്ഠീ’’തിആദിനാ ആഗതേ ഇമസ്മിം ഠാനേ. ‘‘ധാതും, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ ആഗതത്താ നിബ്ബത്തിയേവ അധിപ്പേതാ, ന പടിലാഭോ.

ഗിഞ്ജകാവസഥസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഹീനാധിമുത്തികസുത്തവണ്ണനാ

൯൮. ഏകതോ ഹോന്തീതി സമാനച്ഛന്ദതായ അജ്ഝാസയതോ ഏകതോ ഹോന്തി. നിരന്തരാ ഹോന്തീതി തായ ഏവ സമാനച്ഛന്ദതായ ചിത്തേന നിബ്ബിസേസാ ഹോന്തി. ഇധ അധിമുത്തി നാമ അജ്ഝാസയധാതൂതി ആഹ ‘‘ഹീനാധിമുത്തികാതി ഹീനജ്ഝാസയാ’’തി.

ഹീനാധിമുത്തികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ചങ്കമസുത്തവണ്ണനാ

൯൯. മഹാപഞ്ഞേസൂതി വിപുലപഞ്ഞേസു. നന്തി സാരിപുത്തത്ഥേരം. ഖന്ധന്തരന്തി ഖന്ധവിഭാഗം, ഖന്ധാനം വാ അന്തരം വിസേസോ അത്ഥീതി ഖന്ധന്തരോ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. പരികമ്മന്തി ഇദ്ധിവിധാധിഗമസ്സ പുബ്ബഭാഗപരികമ്മഞ്ചേവ ഉത്തരപരികമ്മഞ്ച. ആനിസംസന്തി ഇദ്ധാനിസംസഞ്ചേവ ആനിസംസഞ്ച. അധിട്ഠാനം വികുബ്ബനന്തി അധിട്ഠാനവിധാനഞ്ചേവ വികുബ്ബനവിധാനഞ്ച. വുത്തനയേനേവാതി ‘‘പഥവിം പത്ഥരന്തോ വിയാ’’തിആദിനാ.

ധുതങ്ഗപരിഹാരന്തി ധുതങ്ഗാനം പരിഹരണവിധിം. പരിഹരണഗ്ഗഹണേനേവ സമാദാനം സിദ്ധം ഹോതീതി തം ന ഗഹിതം. ആനിസംസന്തി തംതംധുതങ്ഗപരിഹരണേ ദട്ഠബ്ബം ആനിസംസമേവ. സമോധാനന്തി ‘‘ഏത്തകാ പിണ്ഡപാതപടിസംയുത്താ, ഏത്തകാ സേനാസനപടിസംയുത്താ’’തി പച്ചയവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞഞ്ച അന്തോഗധത്താ. അധിട്ഠാനന്തി അധിട്ഠാനവിധിം. ഭേദന്തി ഉക്കട്ഠാദിഭേദഞ്ചേവ ഭിന്നാകാരഞ്ച.

പരികമ്മന്തി ‘‘ദിബ്ബചക്ഖു ഏവം ഉപ്പാദേതബ്ബം, ഏവം വിസോധേതബ്ബ’’ന്തിആദിനാ പരികമ്മവിധാനം. ആനിസംസന്തി പരേസം അജ്ഝാസയാനുരൂപായതനാദിആനിസംസപഭേദം. ഉപക്കിലേസന്തി സാധാരണം അസാധാരണം ദുവിധം ഉപക്കിലേസം. വിപസ്സനാഭാവനുപക്കിലേസാ ഹി ദിബ്ബചക്ഖുസ്സ ഉപക്കിലേസാതി വേദിതബ്ബാ.

സങ്ഖേപവിത്ഥാരഗമ്ഭീരുത്താനവിചിത്രകഥാദീസൂതി സങ്ഖേപോ വിത്ഥാരോ ഗമ്ഭീരതാ ഉത്താനതാ വിചിത്രഭാവോ നേയ്യത്ഥതാ നീതത്ഥതാതി ഏവമാദീസു ധമ്മസ്സ കഥേതബ്ബപ്പകാരേസു തം തം കഥേതബ്ബാകാരം.

ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ. തേന –

‘‘ആദിമ്ഹി സീലം ദേസേയ്യ, (ദീ. നി. അട്ഠ. ൧.൧൯൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൧)

മജ്ഝേ ചിത്തം വിനിദ്ദിസേ;

അന്തേ പഞ്ഞാ കഥേതബ്ബാ,

ഏസോ ധമ്മകഥാവിധോ’’തി. –

ഏവം കഥേതബ്ബാകാരം സങ്ഗണ്ഹാതി.

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം, ഗരുകം ലഹുകഞ്ച നിഗ്ഗഹീതം;

സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം വിമുത്തം, ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി. (ദീ. നി. ൧.൧൯൦; മ. നി. അട്ഠ. ൧.൨൯൧; പരി. ൪൮൫) –

ഏവം വുത്തം ദസവിധം ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിം. അട്ഠുപ്പത്തിന്തി തസ്സ തസ്സ സുത്തസ്സ ജാതകസ്സ ച അട്ഠുപ്പത്തിം. അനുസന്ധിന്തി പച്ഛാനുസന്ധിആദിഅനുസന്ധിം. പുബ്ബാപരന്തി സമ്ബന്ധം. ഇദം പദം ഏവം വത്തബ്ബം, ഇദം പുബ്ബാപരം ഏവം ഗഹേതബ്ബന്തി.

കുലസങ്ഗണ്ഹനപരിഹാരന്തി ലാഭുപ്പാദനത്ഥം കുലാനം സങ്ഗണ്ഹനവിധിനോ പരിഹരണം തന്നിയമിതം ഏകന്തികം കുലസങ്ഗഹണവിധിം.

ചങ്കമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സഗാഥാസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൦. ‘‘ധാതുസോ സംസന്ദന്തീ’’തി ഇദം അജ്ഝാസയതോ സരിക്ഖതാദസ്സനം, ന കായേന മിസ്സീഭാവദസ്സനന്തി ആഹ ‘‘സമുദ്ദന്തരേ’’തിആദി. നിരന്തരോതി നിബ്ബിസേസോ. സംസഗ്ഗാതി പഞ്ചവിധസംസഗ്ഗഹേതു. സംസഗ്ഗഗഹണേന ചേത്ഥ സംസഗ്ഗവത്ഥുകാ തണ്ഹാ ഗഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ദസ്സന…പേ… സ്നേഹേനാ’’തി.

വനതി ഭജതി സജ്ജതി തേനാതി വനം, വനഥോതി ച കിലേസോ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘വനഥോ ജാതോതി കിലേസവനം ജാത’’ന്തി. ഇതരേ സംസഗ്ഗമൂലകാതി തമേവ പടിക്ഖിപന്തോ ആഹ ‘‘അദസ്സനേനാ’’തി. സാധുജീവീതി സാധു സുട്ഠു ജീവീ, തംജീവനസീലോ. തേനാഹ ‘‘പരിസുദ്ധജീവിതം ജീവമാനോ’’തി.

സഗാഥാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. അസ്സദ്ധസംസന്ദനസുത്തവണ്ണനാ

൧൦൧. നിരോജാതി സദ്ധാസ്നേഹാഭാവേന നിസ്നേഹാ. തതോ ഏവ അരസഭാവേന നിരസാ. ഏകസദിസാതി സമസമാ നിബ്ബിസേസാ. തേനാഹ ‘‘നിരന്തരാ’’തി. അലജ്ജിതായ ഏകസീമകതാ ഭിന്നമരിയാദാ. സദ്ധാ തേസം അത്ഥീതി സദ്ധാ. തന്തിപാലകാതി സദ്ധമ്മതന്തിയാ പാലകാ. വംസാനുരക്ഖകാതി അരിയവംസസ്സ അനുരക്ഖകാ. ആരദ്ധവീരിയാതി പഗ്ഗഹിതവീരിയാ. യസ്മാ താദിസാനം വീരിയം പരിപുണ്ണം നാമ ഹോതി കിച്ചസിദ്ധിയാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘പരിപുണ്ണപരക്കമാ’’തി. സബ്ബകിച്ചപരിഗ്ഗാഹികായാതി ചതുന്നം സതിപട്ഠാനാനം ഭാവനാകിച്ചപരിഗ്ഗാഹികായ.

അസ്സദ്ധസംസന്ദനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮-൧൨. അസ്സദ്ധമൂലകസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൨-൧൦൬. അട്ഠമാദീനീതി അട്ഠമം നവമം ദസമം ഏകാദസമം ദ്വാദസമന്തി ഇമാനി പഞ്ച സുത്താനീതി ഏകേ. അപരേ പന നവ സുത്താനീതി ഇച്ഛന്തി. സ്വായമത്ഥോ അട്ഠകഥായം വുത്തോയേവ. പാളിയഞ്ച കേസുചി പോത്ഥകേസു ലിഖീയതി.

അസ്സദ്ധമൂലകസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കമ്മപഥവഗ്ഗോ

൧-൨. അസമാഹിതസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൭-൧൦൮. ഇതോ പരേസൂതി ഇതോ ദുതിയവഗ്ഗതോ പരേസു സുത്തേസു. പഠമന്തി പഠമവഗ്ഗേ പഠമം. കസ്മാ പനേത്ഥ ഏവം ദേസനാ പവത്താതി ആഹ ‘‘ഏവം വുച്ചമാനേ’’തിആദി.

അസമാഹിതസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩-൫. പഞ്ചസിക്ഖാപദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൦൯-൧൧൧. സുരാമേരയസങ്ഖാതന്തി പിട്ഠസുരാദിസുരാസങ്ഖാതം പുപ്ഫാസവാദിമേരയസങ്ഖാതഞ്ച. മജ്ജനട്ഠേന മജ്ജം. സുരാമേരയമജ്ജപ്പമാദോതി വുച്ചതി ‘‘മജ്ജതി തേനാ’’തി കത്വാ. തസ്മിം തിട്ഠന്തീതി തസ്മിം പമാദേ പമജ്ജനവസേന തിട്ഠന്തീതി അത്ഥോ. സേസം തതിയചതുത്ഥേസു സുവിഞ്ഞേയ്യമേവാതി.

പഞ്ചമേ താനി പദാനി സംവണ്ണേതും ‘‘പഞ്ചമേ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ പാണോ നാമ വോഹാരതോ സത്തോ, പരമത്ഥതോ ജീവിതിന്ദ്രിയം, തം പാണം അതിപാതേന്തി അതിച്ച അന്തരേയേവ, അതിക്കമ്മ വാ സത്ഥാദീഹി അഭിഭവിത്വാ പാതേന്തി സണികം പതിതും അദത്വാ സീഘം പാതേന്തീതി അത്ഥോ. കായേന വാചായ വാ അദിന്നം പരസന്തകം. ആദിയന്തീതി ഗണ്ഹന്തി. മിച്ഛാതി ന സമ്മാ, ഗാരയ്ഹവസേന. മുസാതി അതഥം വത്ഥു. വദന്തീതി വിസംവാദനവസേന വദന്തി. പിയസുഞ്ഞകരണതോ പിസുണാ, പിസതി വാ പരേ സത്തേ, ഹിംസതീതി അത്ഥോ. മമ്മച്ഛേദികാതി ഏതേന പരസ്സ മമ്മച്ഛേദവസേന ഏകന്തഫരുസസഞ്ചേതനാ ഫരുസവാചാ നാമാതി ദസ്സേതി. അഭിജ്ഝാസദ്ദോ ലുബ്ഭനേ നിരുള്ഹോതി ആഹ ‘‘പരഭണ്ഡേ ലുബ്ഭനസീലാതി അത്ഥോ’’തി. ബ്യാപന്നന്തി ദോസവസേന വിപന്നം. പകതിവിജഹനേന പൂതിഭൂതം. സാധൂഹി ഗരഹിതബ്ബതം പത്താ ‘‘നത്ഥി ദിന്ന’’ന്തിആദിനയപ്പവത്താ നത്ഥികാഹേതുകഅകിരിയദിട്ഠി കമ്മപഥപരിയാപന്നാ നാമ. മിച്ഛത്തപരിയാപന്നാ സബ്ബാപി ലോകുത്തരമഗ്ഗപടിപക്ഖാ വിപരീതദിട്ഠി.

തേസന്തി കമ്മപഥാനം. വോഹാരതോതി ഇന്ദ്രിയബദ്ധം ഉപാദായ പഞ്ഞത്തിമത്തതോ. തിരച്ഛാനഗതാദീസൂതി ആദി-സദ്ദേന പേതാനം സങ്ഗഹോ. പയോഗവത്ഥുമഹന്തതാദീഹി മഹാസാവജ്ജതാ തേഹി പച്ചയേഹി ഉപ്പജ്ജമാനായ ചേതനായ ബലവഭാവതോ. യഥാവുത്തപച്ചയവിപരിയായേപി തംതംപച്ചയേഹി ചേതനായ ബലവഭാവവസേന അപ്പസാവജ്ജമഹാസാവജ്ജതാ വാ വേദിതബ്ബാ. ഇദ്ധിമയോതി കമ്മവിപാകിദ്ധിമയോ ദാഠാകോടനാദീനം വിയ.

മേഥുനസമാചാരേസൂതി സദാരപരദാരഗമനവസേന ദുവിധേസു മേഥുനസമാചാരേസു. തേപി ഹീനാധിമുത്തികേഹി കത്തബ്ബതോ കാമാ നാമ. മിച്ഛാചാരോതി ഗാരയ്ഹാചാരോ. ഗാരയ്ഹതാ ചസ്സ ഏകന്തനിഹീനതായാതി ആഹ ‘‘ഏകന്തനിന്ദിതോ ലാമകാചാരോ’’തി അസദ്ധമ്മാധിപ്പായേനാതി അസദ്ധമ്മസേവനാധിപ്പായേന. ഗോത്തരക്ഖിതാതി സഗോത്തേഹി രക്ഖിതാ. ധമ്മരക്ഖിതാതി സഹധമ്മേഹി രക്ഖിതാ. സസ്സാമികാ നാമ സാരക്ഖാ. യസ്സാ ഗമനേ ദണ്ഡോ ഠപിതോ, സാ സപരിദണ്ഡാ. ഭരിയഭാവായ ധനേന കീതാ ധനക്കീതാ. ഛന്ദേന വസതീതി ഛന്ദവാസിനീ. ഭോഗത്ഥം വസതീതി ഭോഗവാസിനീ. പടത്ഥം വസതീതി പടവാസിനീ. ഉദകപത്തം ആമസിത്വാ ഗഹിതാ ഓദപത്തകിനീ. ചുമ്ബടം അപനേത്വാ ഗഹിതാ ഓഭടചുമ്ബടാ. കരമരാനീതാ ധജാഹടാ. തങ്ഖണികം ഗഹിതാ മുഹുത്തികാ. അഭിഭവിത്വാ വീതിക്കമോ മിച്ഛാചാരോ മഹാസാവജ്ജോ, ന തഥാ ദ്വിന്നം സമാനച്ഛന്ദതായ. അഭിഭവിത്വാ വീതിക്കമനേ സതിപി മഗ്ഗേനമഗ്ഗപടിപത്തിഅധിവാസനേ പുരിമുപ്പന്നസേവനാഭിസന്ധിപയോഗാഭാവതോ മിച്ഛാചാരോ ന ഹോതി അഭിഭുയ്യമാനസ്സാതി വദന്തി. സേവനാചിത്തേ സതി പയോഗാഭാവോ അപ്പമാണം യേഭുയ്യേന ഇത്ഥിയാ സേവനാപയോഗസ്സ അഭാവതോ. തഥാ സതി പുരേതരം സേവനാചിത്തസ്സ ഉപട്ഠാനേപി തസ്സാ മിച്ഛാചാരോ ന സിയാ, തഥാ പുരിസസ്സപി സേവനാപയോഗാഭാവേ. തസ്മാ അത്തനോ രുചിയാ പവത്തിതസ്സ വസേന തയോ, ബലക്കാരേന പവത്തിതസ്സ വസേന തയോതി സബ്ബേപി അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന ‘‘ചത്താരോ സമ്ഭാരാ’’തി വുത്തം.

ആസേവനമന്ദതായാതി യായ അകുസലചേതനായ സമ്ഫം പലപതി, തസ്സാ ഇത്തരകാലതായ പവത്തിയാ അനാസേവനാതി പരിദുബ്ബലാ ഹോതി ചേതനാ.

ഉപസഗ്ഗവസേന അത്ഥവിസേസവാചിനോ ധാതുസദ്ദാതി അഭിജ്ഝായതീതി പദസ്സ പരഭണ്ഡാഭിമുഖീതിആദിഅത്ഥോ വുത്തോ. തന്നിന്നതായാതി തസ്മിം പരഭണ്ഡേ ലുബ്ഭനവസേന നിന്നതായ. അഭിപുബ്ബോ ഝേ-സദ്ദോ ലുബ്ഭനേ നിരുള്ഹോതി ദട്ഠബ്ബോ. യസ്സ ഭണ്ഡം അഭിജ്ഝായതി, തസ്സ അപ്പഗുണതായ അപ്പസാവജ്ജാ, മഹാഗുണതായ മഹാസാവജ്ജാതിആദിനാ നയേന തത്ഥ അപ്പസാവജ്ജമഹാസാവജ്ജവിഭാഗോ വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘അദിന്നാദാനം വിയാ’’തിആദി. അത്തനോ പരിണാമനം ചിത്തേനേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ഹിതസുഖം ബ്യാപാദയതീതി യോ നം ഉപ്പാദേതി, യസ്സ ഉപ്പാദേതി, തസ്സ സതി സമവായേ ഹിതസുഖം വിനാസേതി. അഹോ വതാതി ഇമിനാ യഥാ അഭിജ്ഝാനേ വത്ഥുനോ ഏകന്തതോ അത്തനോ പരിണാമനം ദസ്സിതം, ഏവമിധാപി വത്ഥുനോ ‘‘അഹോ വതാ’’തി ഇമിനാ പരസ്സ വിനാസചിന്തായ ഏകന്തതോ നിയമിതഭാവം ദസ്സേതി. ഏവഞ്ഹി നേസം ദാരുണപ്പവത്തിയാ കമ്മപഥപ്പവത്തി.

യഥാഭുച്ചഗഹണാഭാവേനാതി യഥാതച്ഛഗഹണസ്സ അഭാവേന അനിച്ചാദിസഭാവസ്സ നിച്ചാദിതോ ഗഹണേന. മിച്ഛാ പസ്സതീതി വിതഥം പസ്സതി. സമ്ഫപ്പലാപോ വിയാതി ഇമിനാ ആസേവനസ്സ അപ്പമഹന്തതാഹി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ അപ്പസാവജ്ജമഹാസാവജ്ജതാ. വത്ഥുനോതി ഗഹിതവത്ഥുനോ. ഗഹിതാകാരവിപരീതതാതി മിച്ഛാദിട്ഠിയാ ഗഹിതാകാരസ്സ വിപരീതതാ. തഥാഭാവേനാതി അത്തനോ ഗഹിതാകാരേനേവ തസ്സാ ദിട്ഠിയാ, ഗഹിതസ്സ വാ വത്ഥുനോ ഉപട്ഠാനം ‘‘ഏവമേതം, ന ഇതോ അഞ്ഞഥാ’’തി.

ധമ്മതോതി സഭാവതോ. കോട്ഠാസതോതി ചിത്തങ്ഗകോട്ഠാസതോ, യംകോട്ഠാസാ ഹോന്തി, തതോതി അത്ഥോ. ചേതനാധമ്മാവാതി ചേതനാസഭാവാ ഏവ. പടിപാടിയാ സത്താതി ഏത്ഥ നനു ചേതനാ അഭിധമ്മേ കമ്മപഥേസു ന വുത്താതി പടിപാടിയാ സത്തന്നം കമ്മപഥഭാവോ ന യുത്തോതി? ന, അവചനസ്സ അഞ്ഞഹേതുകത്താ. ന ഹി തത്ഥ ചേതനായ അകമ്മപഥത്താ കമ്മപഥരാസിമ്ഹി അവചനം, കദാചി പന കമ്മപഥോ ഹോതി, ന സബ്ബദാതി കമ്മപഥഭാവസ്സ അനിയതത്താ അവചനം. യദാ, പനസ്സ കമ്മപഥഭാവോ ഹോതി, തദാ കമ്മപഥരാസിസങ്ഗഹോ ന നിവാരിതോ. ഏത്ഥാഹ – യദി ചേതനായ സബ്ബദാ കമ്മപഥഭാവാഭാവതോ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവോതി കമ്മപഥരാസിമ്ഹി അവചനം, നനു അഭിജ്ഝാദീനമ്പി കമ്മപഥഭാവം അപ്പത്താനം അത്ഥിതായ അനിയതോ കമ്മപഥഭാവോതി തേസമ്പി കമ്മപഥരാസിമ്ഹി അവചനം ആപജ്ജതീതി? നാപജ്ജതി, കമ്മപഥതാതംസഭാഗതാഹി തേസം തത്ഥ വുത്തത്താ. യദി ഏവം ചേതനാപി തത്ഥ വത്തബ്ബാ സിയാ? സച്ചമേതം. സാ പന പാണാതിപാതാദികാതി പാകടോ തസ്സാ കമ്മപഥഭാവോതി ന വുത്താ സിയാ. ചേതനായ ഹി ‘‘ചേതനാഹം, ഭിക്ഖവേ, കമ്മം വദാമി (അ. നി. ൬.൬൩; കഥാ. ൫൩൯) തിവിധാ, ഭിക്ഖവേ, കായസഞ്ചേതനാ അകുസലം കായകമ്മ’’ന്തിആദിവചനതോ (കഥാ. ൫൩൯) കമ്മഭാവോ പാകടോ. കമ്മംയേവ ച സുഗതിദുഗ്ഗതീനം തത്ഥുപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖാനഞ്ച പഥഭാവേന പവത്തം കമ്മപഥോതി വുച്ചതീതി പാകടോ, തസ്സാ കമ്മപഥഭാവോ. അഭിജ്ഝാദീനം പന ചേതനാസമീഹനഭാവേന സുചരിതദുച്ചരിതഭാവോ, ചേതനാജനിതപിട്ഠിവട്ടകഭാവേന സുഗതിദുഗ്ഗതിതദുപ്പജ്ജനകസുഖദുക്ഖാനം പഥഭാവോ ചാതി, ന തഥാ പാകടോ കമ്മപഥഭാവോതി, തേ ഏവ തേന സഭാവേന ദസ്സേതും അഭിധമ്മേ കമ്മപഥരാസിഭാവേന വുത്താ. അതഥാജാതിയകത്താ വാ ചേതനാ തേഹി സദ്ധിം ന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. മൂലം പത്വാതി മൂലദേസനം പത്വാ, മൂലസഭാവേസു ധമ്മേസു ദേസിയമാനേസൂതി അത്ഥോ.

അദിന്നാദാനം സത്താരമ്മണന്തി ഇദം ‘‘പഞ്ച സിക്ഖാപദാ പരിത്താരമ്മണാ ഏവാ’’തി ഇമായ പാളിയാ വിരുജ്ഝതി. യഞ്ഹി പാണാതിപാതാദിദുസ്സീല്യസ്സ ആരമ്മണം, തദേവ തം വേരമണിയാ ആരമ്മണം. വീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുതോ ഏവ ഹി വിരതീതി. ‘‘സത്താരമ്മണ’’ന്തി വാ സത്തസങ്ഖാതം സങ്ഖാരാരമ്മണമേവ ഉപാദായ വുത്തത്താ ന കോചി വിരോധോ. തഥാ ഹി വുത്തം സമ്മോഹവിനോദനിയം (വിഭ. അട്ഠ. ൭൧൪) ‘‘യാനി സിക്ഖാപദാനി ഏത്ഥ ‘സത്താരമ്മണാനീ’തി വുത്താനി, താനി യസ്മാ ‘സത്തോതി’തി സങ്ഖം ഗതേ സങ്ഖാരേയേവ ആരമ്മണം കരോന്തീ’’തി. ഇതോ പരേസുപി ഏസേവ നയോ. വിസഭാഗവത്ഥുനോ ‘‘ഇത്ഥിപുരിസാ’’തി ഗഹേതബ്ബതോ സത്താരമ്മണോതിപി ഏകേ. ‘‘ഏകോ ദിട്ഠോ, ദ്വേ സുതാ’’തിആദിനാ സമ്ഫപ്പലപനേ ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതവസേന. തഥാ അഭിജ്ഝാതി ഏത്ഥ തഥാ-സദ്ദോ ‘‘ദിട്ഠസുതമുതവിഞ്ഞാതവസേനാ’’തി ഇദമ്പി ഉപസംഹരതി, ന സത്തസങ്ഖാരാരമ്മണതം ഏവ ദസ്സനാദിവസേന അഭിജ്ഝായനതോ. ‘‘നത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ’’തി പവത്തമാനാപി മിച്ഛാദിട്ഠി തേഭൂമകധമ്മാരമ്മണാ ഏവാതി അധിപ്പായേന തസ്സാ സങ്ഖാരാരമ്മണതാ വുത്താ. കഥം പന മിച്ഛാദിട്ഠിയാ മഹഗ്ഗതപ്പത്താ ധമ്മാ ആരമ്മണം ഹോന്തീതി? സാധാരണതോ. നത്ഥി സുകടദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോതി ഹി പവത്തമാനായ അത്ഥതോ രൂപാരൂപാവചരധമ്മാപി ഗഹിതാവ ഹോന്തീതി.

സുഖബഹുലതായ രാജാനോ ഹസമാനാപി ‘‘ചോരം ഘാതേഥാ’’തി വദന്തി, ഹാസോ പന തേസം അഞ്ഞവിസയോതി ആഹ ‘‘സന്നിട്ഠാപകചേതനാ പന നേസം ദുക്ഖസമ്പയുത്താവ ഹോതീ’’തി. മജ്ഝത്തവേദനോ ന ഹോതി, സുഖവേദനോവ. തത്ഥ ‘‘കാമാനം സമുദയാ’’തിആദിനാ വേദനാഭേദോ വേദിതബ്ബോ. ലോഭസമുട്ഠാനോ മുസാവാദോ സുഖവേദനോ വാ സിയാ മജ്ഝത്തവേദനോ വാ, ദോസസമുട്ഠാനോ ദുക്ഖവേദനോ വാതി മുസാവാദോ തിവേദനോ സിയാ. ഇമിനാ നയേന സേസേസുപി യഥാരഹം വേദനാനം ‘‘ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തിആദിനാ ഭേദോ വേദിതബ്ബോ.

പാണാതിപാതോ ദോസമോഹവസേന ദ്വിമൂലകോതി സമ്പയുത്തമൂലമേവ സന്ധായ വുത്തം. തസ്സ ഹി മൂലട്ഠേന ഉപകാരഭാവോ ദോസവിസേസോ, നിദാനമൂലേ പന ഗയ്ഹമാനേ ലോഭമോഹവസേനപി വട്ടതി. സമ്മൂള്ഹോ ആമിസകിഞ്ജക്ഖകാമോപി ഹി പാണം ഹനതി. തേനേവാഹ ‘‘ലോഭോ നിദാനം കമ്മാനം സമുദയായാ’’തിആദി (അ. നി. ൩.൩൪). സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

അസമാദിന്നസീലസ്സ സമ്പത്തതോ യഥാഉപട്ഠിതവീതിക്കമിതബ്ബവത്ഥുതോ വിരതി സമ്പത്തവിരതി. സമാദാനേന ഉപ്പന്നാ വിരതി സമാദാനവിരതി. കിലേസാനം സമുച്ഛിന്ദനവസേന പവത്താ മഗ്ഗസമ്പയുത്താ വിരതി സമുച്ഛേദവിരതി. കാമഞ്ചേത്ഥ പാളിയം വിരതിയോവ ആഗതാ, സിക്ഖാപദവിഭങ്ഗേ പന ചേതനാപി ആഹരിത്വാ ദസ്സിതാതി തദുഭയമ്പി ഗണ്ഹന്തോ ‘‘ചേതനാപി വട്ടന്തി വിരതിയോപീ’’തി ആഹ.

അദുസ്സീല്യാരമ്മണാ ജീവിതിന്ദ്രിയാദിആരമ്മണാ കഥം ദുസ്സീല്യാനി പജഹന്തീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പാണാതിപാതാദീഹി വിരമണവസേന പവത്തനതോ തദാരമ്മണഭാവേനേവ താനി പജഹന്തി. ന ഹി തദേവ ആരബ്ഭ തം പജഹിതും സക്കാ തതോ അനിസ്സടഭാവതോ.

അനഭിജ്ഝാ…പേ… വിരമന്തസ്സാതി അഭിജ്ഝം പജഹന്തസ്സാതി അത്ഥോ. ന ഹി മനോദുച്ചരിതതോ വിരതി അത്ഥി അനഭിജ്ഝാദീഹേവ തപ്പഹാനസിദ്ധിതോ.

പഞ്ചസിക്ഖാപദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദസങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൩. മിച്ഛത്തസമ്മത്തവസേനാതി ഏത്ഥ മിച്ഛാഭാവോ മിച്ഛത്തം, തഥാ സമ്മാഭാവോ സമ്മത്തം. തഥാ തഥാ പവത്താ അകുസലക്ഖന്ധാവ മിച്ഛാസതി, ഏവം മിച്ഛാഞാണമ്പി ദട്ഠബ്ബം. ന ഹി ഞാണസ്സ മിച്ഛാഭാവോ നാമ അത്ഥി. തസ്മാ മിച്ഛാഞാണിനോതി മിച്ഛാസഞ്ഞാണാതി അത്ഥോ, അയോനിസോ പവത്തചിത്തുപ്പാദാതി അധിപ്പായോ. മിച്ഛാപച്ചവേക്ഖണേനാതി മിച്ഛാദിട്ഠിആദീനം മിച്ഛാ അയോനിസോ പച്ചവേക്ഖണേന. കുസലവിമുത്തീതി പകതിപുരിസസന്തരജാനനം, ഗുണവിയുത്തസ്സ അത്തനോ സകത്തനി അവട്ഠാനന്തി ഏവമാദിം അകുസലപവത്തിം ‘‘കുസലവിമുത്തീ’’തി ഗഹേത്വാ ഠിതാ മിച്ഛാവിമുത്തികാ. സമ്മാപച്ചവേക്ഖണാതി ഝാനവിമോക്ഖാദീസു സമ്മാ അവിപരീതം പവത്താ പച്ചവേക്ഖണാ.

ദസങ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ചതുത്ഥവഗ്ഗോ

൧. ചതുധാതുസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൪. പതിട്ഠാധാതൂതി സഹജാതാനം ധമ്മാനം പതിട്ഠാഭൂതാ ധാതു. ആബന്ധനധാതൂതി നഹാനിയചുണ്ണസ്സ ഉദകം വിയ സഹജാതധമ്മാനം ആബന്ധനഭൂതാ ധാതു. പരിപാചനധാതൂതി സൂരിയോ ഫലാദീനം വിയ സഹജാതധമ്മാനം പരിപാചനഭൂതാ ധാതു. വിത്ഥമ്ഭനധാതൂതി ദുതിയോ വിയ സഹജാതധമ്മാനം വിത്ഥമ്ഭനഭൂതാ ധാതു. കേസാദയോ വീസതി കോട്ഠാസാ. ആദി-സദ്ദേന പിത്താദയോ സന്തപ്പനാദയോ ഉദ്ധങ്ഗമാ വാതാദയോ ഗഹിതാ. ഏതാതി ധാതുയോ.

ചതുധാതുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൫. അയം പഥവീധാതും നിസ്സായ തം ആരബ്ഭ പവത്തോ അസ്സാദോ. ഏവം പവത്താനന്തി ഏവം കായേ പഭാവസ്സ പവേദനവസേനേവ പവത്താനം. ഹുത്വാ അഭാവാകാരേനാതി പുബ്ബേ അവിജ്ജമാനാ പച്ചയസാമഗ്ഗിയാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പുന ഭങ്ഗുപഗമനതോ ഉദ്ധം അഭാവാകാരേന. ന നിച്ചാതി അനിച്ചാ അദ്ധുവത്താ, ധുവം നിച്ചം. പടിപീളനാകാരേനാതി ഉദയബ്ബയവസേന അഭിണ്ഹം പീളനാകാരേന ദുക്ഖട്ഠേന. സഭാവവിഗമാകാരേനാതി അത്തനോ സഭാവസ്സ വിഗച്ഛനാകാരേന. സഭാവധമ്മാ ഹി അപ്പമത്തം ഖണം പത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. തസ്മാ തേ ‘‘ജരായ മരണേന ചാ’’തി ദ്വേധാ വിപരിണമന്തി. തേനാഹ ‘‘വിപരിണാമധമ്മാ’’തി. ആദീനം വാതി പവത്തേതീതി ആദീനവോ, പരമകാപഞ്ഞതാ. വിനീയതീതി വൂപസമീയതി. അച്ചന്തപ്പഹാനവസേന നിസ്സരതി ഏതേനാതി നിസ്സരണം.

സായം നിപന്നാ സബ്ബരത്തിം ഖേപേത്വാ പാതോ ഉട്ഠഹാമ, മാസപുണ്ണഘടോ വിയ നോ സരീരം നിസ്സന്ദാഭാവതോ.

ഫുസിതമത്തേസുപീതി ഉദകസ്സ ഫുസിതമത്തേസുപി.

അതിനാമേന്തി കാലം. ഏവം വുത്തനയേന പവത്താ പുഗ്ഗലാ ഏതാ പഥവീധാതുആദയോ അസ്സാദേന്തി നാമ അഭിരതിവസേന തത്ഥ ആകങ്ഖുപ്പാദനതോ.

അഭിവിസിട്ഠേന ഞാണേനാതി അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണേന. രുക്ഖോ ബോധി ‘‘ബുജ്ഝതി ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ. മഗ്ഗോ ബോധി ‘‘ബുജ്ഝതി ഏതേനാ’’തി കത്വാ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ബോധി സമ്മാ സാമഞ്ച സബ്ബധമ്മാനം ബുജ്ഝനതോ. നിബ്ബാനം ബോധി ബുജ്ഝിതബ്ബതോ. തേസന്തി നിദ്ധാരണേ സാമിവചനം. സാവകപാരമീഞാണന്തി സാവകപാരമീഞാണം യാഥാവതോ ദസ്സനവത്ഥു.

അകുപ്പാതി പടിപക്ഖേഹി അകോപേതബ്ബോ. കാരണതോതി അരിയമഗ്ഗതോ. തതോ ഹിസ്സ അകുപ്പതാ. തേനാഹ ‘‘സാ ഹീ’’തിആദീ. ആരമ്മണതോതി നിബ്ബാനാരമ്മണതോ നിബ്ബാനാരമ്മണാനം ലോകിയസമാപത്തീനം അഭാവതോ.

വിത്ഥാരവസേനാതി ഏകേകധാതുവസേനാതി വദന്തി, ഏകേകിസ്സാ പന ധാതുയാ ലക്ഖണവിഭത്തിദസ്സനവസേന. യന്തി ഹേതുഅത്ഥേ നിപാതോ, യം നിമിത്തന്തി അത്ഥോ. അസ്സാദേതി ഏതേനാതി അസ്സാദോ, തണ്ഹാ. അയം പഥവീധാതുയാ അസ്സാദോതി ഏത്ഥ അയം-സദ്ദോ ‘‘പഹാനപടിവേധോ’’തി ഏത്ഥാപി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധിതബ്ബോ ‘‘അയം പഹാനപടിവേധോ പടിവിജ്ഝിതബ്ബട്ഠേന സമുദയസച്ച’’ന്തി. ഏസ നയോ സേസസച്ചേസുപി. യാതി യഥാവുത്തേസു അസ്സാദോ ആദീനവോ നിസ്സരണന്തി ഇമേസു തീസു ഠാനേസു പവത്താ യാ ദിട്ഠി…പേ… യോ സമാധി, അയം ഭാവനാപടിവേധോ മഗ്ഗസച്ചന്തി വുത്തനയേനേവ യോജേതബ്ബം.

പുബ്ബേസമ്ബോധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അചരിംസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൬. യഥാ യാവതാ നിസ്സരണപരിയേസനട്ഠാനേ ആദീനവപരിയേസനാ, ഏവം യാവതാ ആദീനവപരിയേസനട്ഠാനേ അസ്സാദപരിയേസനാ സമ്മാപടിപന്നസ്സാതി വുത്തം ‘‘അചരിന്തി ഞാണചാരേന അചരിം, അനുഭവനചാരേനാ’’തി.

അചരിംസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. നോചേദംസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൭. നിസ്സടാതിആദീനി പദാനി, ആദിതോ വുത്തപടിസേധേനാതി ‘‘നേവാ’’തി ഏത്ഥ വുത്തേന നകാരേന. തേനാഹ ‘‘ന നിസ്സടാ’’തിആദി. വിമരിയാദികതേനാതിആദി ച ഏത്ഥ വിഹരണപേക്ഖണേ കരണവചനം. ദുതിയനയേതി ‘‘യതോ ച ഖോ, ഭിക്ഖവേ’’തിആദിനാ വുത്തനയേ. കിലേസവട്ടമരിയാദായ സബ്ബസോ അഭാവതോ നിമ്മരിയാദികതേന ചിത്തേന. തേനാഹ ‘‘തത്ഥാ’’തിആദി. തീസൂതി ദുതിയാദീസു തീസു.

നോചേദംസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ഏകന്തദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ

൧൧൮. ഏകന്തേനേവ ദുക്ഖാതി അവീചിമഹാനിരയോ വിയ ഏകന്തതോ ദുക്ഖാ ഏവ സുഖേന അവോമിസ്സാ. ദുക്ഖേന അനുപതിതാതി ദുക്ഖേനേവ സബ്ബസോ ഉപഗതാ. ദുക്ഖേന ഓക്കന്താതി ബഹിദ്ധാ വിയ അന്തോപി ദുക്ഖേന അവക്കന്താ അനുപവിട്ഠാ. സുഖവേദനാപച്ചയതായ ഇമാസം ധാതൂനം സുഖതാ വിയ ദുക്ഖവേദനാപച്ചയതാപി വേദിതബ്ബാ, സങ്ഖാരദുക്ഖതാ പന സബ്ബത്ഥ ചരിതാ ഏവ. സബ്ബത്ഥാതി സബ്ബാസു ധാതൂസു, സബ്ബട്ഠാനേസു വാ. പഠമം സുഖം ദസ്സേത്വാപി പച്ഛാ ദുക്ഖസ്സ കഥിതത്താ ‘‘ദുക്ഖലക്ഖണം കഥിത’’ന്തി വുത്തം.

ഏകന്തദുക്ഖസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬-൧൦. അഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൧൯-൧൨൩. ഛട്ഠസത്തമേസു വട്ടവിവട്ടം കഥിതം. അട്ഠകഥായം പന ‘‘വിവട്ടം കഥിത’’ന്തി വുത്തം. തീസു സുത്തേസു. ചതുസച്ചമേവാതി ചത്താരി സച്ചാനി സമാഹടാനി ചതുസച്ചന്തി തേസം ഏകജ്ഝം ഗഹണം, നിയമോ പന തബ്ബിനിമുത്തസ്സ പരമത്ഥസ്സ അഭാവതോ.

അഭിനന്ദസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ചതുത്ഥവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

ധാതുസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.