൪. അനമതഗ്ഗസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. തിണകട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൪. ഉപസഗ്ഗോ സമാസവിസയേ സസാധനം കിരിയം ദസ്സേതീതി വുത്തം ‘‘ഞാണേന അനുഗന്ത്വാപീ’’തി. വസ്സസതം വസ്സസഹസ്സന്തി നിദസ്സനമത്തമേതം, തതോ ഭിയ്യോപി അനുഗന്ത്വാ അനമതഗ്ഗോ ഏവ സംസാരോ. അഗ്ഗ-സദ്ദോ ഇധ മരിയാദവചനോ, അനുദ്ദേസികഞ്ചേതം വചനന്തി ആഹ ‘‘അപരിച്ഛിന്നപുബ്ബാപരകോടികോ’’തി. അഞ്ഞഥാ അന്തിമഭവികപരിച്ഛിന്നകതവിമുത്തിപരിപാചനീയധമ്മാദീനം വസേന അപരിച്ഛിന്നപുബ്ബാപരകോടി ന സക്കാ വത്തും. സംസരണം സംസാരോ. പച്ഛിമാപി ന പഞ്ഞായതി അന്ധബാലാനം വസേനാതി അധിപ്പായോ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ദീഘോ ബാലാന സംസാരോ’’തി (ധ. പ. ൬൦). വേമജ്ഝേയേവ പന സത്താ സംസരന്തി പുബ്ബാപരകോടീനം അലബ്ഭനീയത്താ. അത്ഥോ പരിത്തോ ഹോതി യഥാഭൂതാവബോധാഭാവതോ. ബുദ്ധസമയേതി സാസനേതി അത്ഥോ. അത്ഥോ മഹാ യഥാഭൂതാവബോധിസമ്ഭവതോ, അത്ഥസ്സ വിപുലതായ തംസദിസാ ഉപമാ നത്ഥീതി പരിത്തംയേവ ഉപമം ആഹരന്തീതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി വുത്തമേവത്ഥം ‘‘പാളിയം ഹീ’’തിആദിനാ സമത്ഥേതി. മാതു മാതരോതി മാതു മാതാമഹിയോ. തസ്സേവാതി ദുക്ഖസ്സേവ. തിബ്ബന്തി ദുക്ഖപരിയായോതി.

തിണകട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. പഥവീസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൫. മഹാപഥവിന്തി അവിസേസേന അനവസേസപരിയാദായിനീതി ആഹ ‘‘ചക്കവാളപരിയന്ത’’ന്തി. പരികപ്പവചനഞ്ചേതം.

പഥവീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. അസ്സുസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൬. കന്ദനം സസദ്ദം, രോദനം പന കേവലമേവാതി ആഹ ‘‘കന്ദന്താനന്തി സസദ്ദം രുദമാനാന’’ന്തി. പവത്തന്തി സന്ദനവസേന പവത്തം. ‘‘സിനേരുരസ്മീഹി പരിച്ഛിന്നേസൂ’’തി സങ്ഖേപേന വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘സിനേരുസ്സാ’’തിആദിമാഹ. മണിമയന്തി ഇന്ദനീലമണിമയം. സിനേരുസ്സ പുബ്ബദക്ഖിണകോണസമപദേസാ ‘‘പുബ്ബദക്ഖിണപസ്സാ’’തി അധിപ്പേതാ. തേഹി നിക്ഖന്തരജതരസ്മിയോ ഇന്ദനീലരസ്മിയോ ച ഏകതോ ഹുത്വാ. താസം രസ്മീനം അന്തരേസൂതി താസം ചതൂഹി കോണേഹി നിക്ഖന്തരസ്മീനം ചതൂസു അന്തരേസു. ചത്താരോതി ദക്ഖിണാദിഭേദാ ചത്താരോ മഹാസമുദ്ദാ ഹോന്തി. വിഅസനന്തി വിസേസേന ഖേപനം. കിം പന തന്തി ആഹ ‘‘വിനാസോതി അത്ഥോ’’തി.

അസ്സുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ഖീരസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൭. മാതുഥഞ്ഞന്തി പീതം മാതുയാ ഥനതോ നിബ്ബത്തഖീരം ബഹുതരന്തി വേദിതബ്ബം.

ഖീരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. പബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൮. ‘‘അനമതഗ്ഗസ്സ സംസാരസ്സ ദീഘതമത്താ ന സുകരം നസുകര’’ന്തി അട്ഠകഥാപാഠോ. കഥം നച്ഛിന്ദതീതി കഥം ന പരിയോസാപേതി, കായചിപി ഗഹണതായാതി അധിപ്പായോ. തയോ കപ്പാസംസൂതി തയോ ഏകകപ്പാസംസൂ. യേഹി നം ഫുട്ഠം, തതോപി സുഖുമതരം സാസപമത്തം ഖീയേയ്യ പബ്ബതം സബ്ബഭാഗേഹി അതിചിരവേലം പരിമജ്ജന്തേ.

പബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സാസപസുത്തവണ്ണനാ

൧൨൯. നഗരന്തി നഗരസങ്ഖേപേന പാകാരേന പരിക്ഖിത്തതം സന്ധായ വുത്തം. അന്തോ പന സബ്ബസോ വിചിത്തസാസപേഹി ഏവ പുണ്ണം, ഏവം ചുണ്ണികാബദ്ധം. തേനാഹ ‘‘ന പന…പേ… ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി.

സാസപസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സാവകസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൦. തസ്സ ഠിതട്ഠാനതോതി ഭിക്ഖുനോ അനുസ്സരിത്വാ ഠിതട്ഠാനതോ, തേന അനുസ്സരിതസ്സ സതസഹസ്സകപ്പസ്സ അനന്തരകപ്പതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. ഏവന്തി വുത്തപ്പകാരേന. ചത്താരോപി ഭിക്ഖൂ അഭിഞ്ഞാലാഭിനോ. ചത്താരി കപ്പസതസഹസ്സാനി ദിവസേ ദിവസേ അനുസ്സരേയ്യുന്തി പരികപ്പനവസേന വദന്തി.

സാവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഗങ്ഗാസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൧. ഏതസ്മിം അന്തരേതി ഏതസ്മിം പഭവസമുദ്ദപദേസപരിച്ഛിന്നേ ആയാമതോ പഞ്ചയോജനസതികേ അതിരേകയോജനസതികേ വാ ഠാനേ.

ഗങ്ഗാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൨. നവമേ ഖിത്തോതി പുനപ്പുനം ഖിത്തോ. ഏകവാരഞ്ഹി ഖിത്തോ മൂലാദീസു ഏകേനേവ നിപതേയ്യ. തഥാ സതി അധിപ്പേതോ പാതസ്സ അനിയമോ ന നിദസ്സിതോ സിയാ. തത്ഥ ച ധമ്മം സുണന്താ ഭിക്ഖൂ മനുസ്സലോകേ, തേ സന്ധായ ‘‘അസ്മാ ലോകാ’’തി ആഹ, തദഞ്ഞം സന്ധായ ‘‘പരലോക’’ന്തി. തസ്സ തസ്സ വാ പുഗ്ഗലസ്സ യഥാധിപ്പേതോ അയം ലോകോ, തദഞ്ഞോ പരലോകോ.

ദണ്ഡസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൩. സമട്ഠികാലോതി സമേന ആകാരേന ലദ്ധബ്ബഅട്ഠികാലോ. ഗിരിപരിക്ഖേപേതി പഞ്ചഹി ഗിരീഹി പരിക്ഖിത്തത്താ ‘‘ഗിരിപരിക്ഖേപോ’’തി ലദ്ധനാമേ രാജഗഹേ.

പുഗ്ഗലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. ദുഗ്ഗതസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൪. ദുഗ്ഗതന്തി കിച്ഛജീവികത്താ സബ്ബഥാ ദുക്ഖം ഗതം ഉപഗതം. തഥാഭൂതോ പന ദലിദ്ദോ വരാകോ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ദലിദ്ദം കപണ’’ന്തി. ഹത്ഥപാദേഹീതി നിദസ്സനമത്തം, അഞ്ഞേഹിപി സരീരാവയവേഹി ദുസ്സണ്ഠാനേഹി ഉപേതോ ദുരുപേതോ ഏവാതി.

ദുഗ്ഗതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുഖിതസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൫. സുഖിതന്തി സഞ്ജാതസുഖം. തേനാഹ ‘‘സുഖസമപ്പിത’’ന്തിആദി. സുസജ്ജിതന്തി സുഖുമുപകരണേഹി സബ്ബഥാ സജ്ജിതം.

സുഖിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തിംസമത്തസുത്തവണ്ണനാ

൧൩൬. ധുതങ്ഗസമാദാനവസേന, ന അരഞ്ഞവാസാദിമത്തേന. സസംയോജനാ സബ്ബസോ സംയോജനാനം അപ്പഹീനത്താ, ന പുഥുജ്ജനഭാവതോ. ഏകേകവണ്ണകാലോവ ഗഹേതബ്ബോതി ഏതേന മഹിംസാദീനം രസ്സദീഘപിങ്ഗലാദീസു ഏകേകാനേവ ഗഹേത്വാ ദസ്സേതി.

തിംസമത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪-൯. മാതുസുത്താദിവണ്ണനാ

൧൩൭-൧൪൨. ലിങ്ഗനിയമേന ചേവ ചക്കവാളനിയമേന ചാതി ‘‘പുരിസാനഞ്ഹി മാതുഗാമകാലോ, മാതുഗാമാനഞ്ച പുരിസകാലോ’’തി യഥാ സത്തസന്താനേ ലിങ്ഗനിയമോ നത്ഥി, ഏവം കദാചി ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ നിബ്ബത്തന്തി, കദാചി അഞ്ഞതരസ്മിന്തി ചക്കവാളനിയമോപി നത്ഥി. ഏവമേവ ഠിതേ

ചക്കവാളേ മാതുഗാമകാലേ നമാതാഭൂതപുബ്ബോ നത്ഥീതിആദിനാ ലിങ്ഗനിയമേന ചക്കവാളനിയമോ ച വേദിതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘തേസൂ’’തിആദി.

മാതുസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. വേപുല്ലപബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൩. ഏകം അപദാനം ആഹരിത്വാ ദസ്സേതി ‘‘ഏവം സംവേഗം ജനേത്വാ ഭിക്ഖൂ വിസേസം പാപേസ്സാമീ’’തി. ചതൂഹേന ആരോഹന്തി ചതുയോജനുബ്ബേധത്താ. ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനന്തി കകുസന്ധസ്സ കോണാഗമനസ്സ ചാതി ഇമേസം ദ്വിന്നം ബുദ്ധാനം. ‘‘തിവരാ രോഹിതസ്സാ സുപ്പിയാ’’തി മനുസ്സാനം തസ്മിം തസ്മിം കാലേ സമഞ്ഞാ തത്ഥ ദേസനാമവസേന ജാതാതി വേദിതബ്ബാ, യഥാ ഏതരഹി മാഗധാതി.

പുന വസ്സസതന്തി പഠമവസ്സസതതോ ഉപരിവസ്സസതം ജീവനകോ നാമ മനുസ്സോ നത്ഥി. പരിഹീനസദിസം കതം ദേസനായ. വഡ്ഢിത്വാതി ദസവസ്സായുകഭാവതോ പട്ഠായ യാവ അസങ്ഖ്യേയ്യായുകഭാവാ വഡ്ഢിത്വാ. ‘‘പരിഹീന’’ന്തി വത്വാ തം പരിഹീനഭാവം ദസ്സേന്തോ ‘‘കഥ’’ന്തിആദിമാഹ. യം ആയുപ്പമാണേസൂതി യത്തകം ആയുപ്പമാണേസൂതി.

വേപുല്ലപബ്ബതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

അനമതഗ്ഗസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.