൫. കസ്സപസംയുത്തം

൧. സന്തുട്ഠസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൪. സന്തുട്ഠോതി സകേന ഉച്ചാവചേന പച്ചയേന സമമേവ ച തുസ്സനകോ. തേനാഹ ‘‘ഇതരീതരേനാ’’തിആദി. തത്ഥ ദുവിധം ഇതരീതരം – പാകതികം, ഞാണസഞ്ജനിതഞ്ചാതി. തത്ഥ പാകതികം പടിക്ഖിപിത്വാ ഞാണസഞ്ജനിതമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥൂലസുഖുമാ’’തിആദിമാഹ. ഇതരം വുച്ചതി ഹീനം പണീതതോ അഞ്ഞത്താ. തഥാ പണീതമ്പി ഇതരം ഹീനതോ അഞ്ഞത്താ. അപേക്ഖാസദ്ദാ ഹി ഇതരീതരാതി. ഇതി യേന കേനചി ഹീനേന വാ പണീതേന വാ ചീവരാദിപച്ചയേന സന്തുസ്സിതോ തഥാപവത്തോ അലോഭോ ഇതരീതരപച്ചയസന്തോസോ, തംസമങ്ഗിതായ സന്തുട്ഠോ. യഥാലാഭം അത്തനോ ലാഭാനുരൂപം സന്തോസോ യഥാലാഭസന്തോസോ. സേസപദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ലബ്ഭതീതി വാ ലാഭോ, യോ യോ ലാഭോ യഥാലാഭോ, തേന സന്തോസോ യഥാലാഭസന്തോസോ. ബലന്തി കായബലം. സാരുപ്പന്തി ഭിക്ഖുനോ അനുച്ഛവികതാ.

യഥാലദ്ധതോ അഞ്ഞസ്സ അപത്ഥനാ നാമ സിയാ അപ്പിച്ഛതായ പവത്തിആകാരോതി തതോ വിനിവത്തിതമേവ സന്തോസസ്സ സരൂപം ദസ്സേന്തോ ‘‘ലഭന്തോപി ന ഗണ്ഹാതീ’’തി ആഹ. തം പരിവത്തേത്വാതി പകതിദുബ്ബലാദീനം ഗരുചീവരം ന ഫാസുഭാവാവഹം സരീരബാധാവഹഞ്ച ഹോതീതി പയോജനവസേന, നാത്രിച്ഛതാദിവസേന പരിവത്തേത്വാ. ലഹുകചീവരപരിഭോഗേ സന്തോസവിരോധി ന ഹോതീതി ആഹ ‘‘ലഹുകേന യാപേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതീ’’തി. മഹഗ്ഘചീവരം ബഹൂനി വാ ചീവരാനി ലഭിത്വാ താനി വിസ്സജ്ജേത്വാ അഞ്ഞസ്സ ഗഹണം യഥാസാരുപ്പനയേ ഠിതത്താ ന സന്തോസവിരോധീതി ആഹ ‘‘തേസം…പേ… ധാരേന്തോപി സന്തുട്ഠോവ ഹോതീ’’തി. ഏവം സേസപച്ചയേസു യഥാബലയഥാസാരുപ്പനിദ്ദേസേസു അപി-സദ്ദഗ്ഗഹണേ അധിപ്പായോ വേദിതബ്ബോ.

പകതീതി വാചാപകതിആദികാ. അവസേസനിദ്ദായ അഭിഭൂതത്താ പടിബുജ്ഝതോ സഹസാ പാപകാ വിതക്കാ പാതുഭവന്തീതി.

മുത്തഹരീതകന്തി ഗോമുത്തപരിഭാവിതം, പൂതിഭാവേന വാ ഛഡ്ഡിതത്താ മുത്തഹരീതകം. ബുദ്ധാദീഹി വണ്ണിതന്തി ‘‘പൂതിമുത്തഭേസജ്ജം നിസ്സായ യാ പബ്ബജ്ജാ’’തിആദിനാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാദീഹി പസത്ഥം.

ഏകോ ഏകച്ചോ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം ന കഥേതി സേയ്യഥാപി ആയസ്മാ ബാകുലത്ഥേരോ. ന സന്തുട്ടോ ഹോതി, സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി സേയ്യഥാപി ഥേരോ ഉപനന്ദോ സക്യപുത്തോ. നേവ സന്തുട്ഠോ ഹോതി, ന സന്തോസസ്സ വണ്ണം കഥേതി സേയ്യഥാപി ഥേരോ ലാളുദായീ. അയന്തി ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ. അനേസനന്തി അയോനിസോ മിച്ഛാജീവവസേന പച്ചയപരിയേസനം. ഉത്തസതീതി ‘‘കഥം നു ഖോ ലഭേയ്യ’’ന്തി ജാതുത്താസേന ഉത്തസതി. തഥാ പരിതസ്സതി. അയന്തി മഹാകസ്സപത്ഥേരോ. ഏവം യഥാവുത്തഏകച്ചഭിക്ഖു വിയ ന പരിതസ്സതി, അലാഭപരിത്താസേന വിഘാതപ്പത്തിയാ ന പരിത്താസം ആപജ്ജതി. ലോഭോയേവ ആരമ്മണേന സദ്ധിം ഗന്ഥനട്ഠേന ബജ്ഝനട്ഠേന ഗേധോ ലോഭഗേധോ. മുച്ഛന്തി ഗേധം മോമൂഹത്തഭാവം. ആദീനവന്തി ദോസം. നിസ്സരണമേവാതി ചീവരേ ഇദമത്ഥിതാദസ്സനപുബ്ബകം അലഗ്ഗഭാവസങ്ഖാതനിയ്യാനമേവ പജാനന്തോ. യഥാലദ്ധാദീനന്തി യഥാലദ്ധപിണ്ഡപാതാദീനം. നിദ്ധാരണേ ചേതം സാമിവചനം.

യഥാ മഹാകസ്സപത്ഥേരോതി അത്തനാ വത്തബ്ബനിയാമേന വദതി, ഭഗവതാ പന വത്തബ്ബനിയാമേന ‘‘യഥാ കസ്സപോ ഭിക്ഖൂ’’തി ഭവിതബ്ബം. കസ്സപേന നിദസ്സനഭൂതേന. കഥനം നാമ ഭാരോ ‘‘മുത്തോ മോചേയ്യ’’ന്തി പടിഞ്ഞാനുരൂപത്താ. പടിപത്തിം പരിപൂരം കത്വാ പൂരണം ഭാരോ സത്ഥു ആണായ സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബതോ.

സന്തുട്ഠസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അനോത്തപ്പീസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൫. തേന രഹിതോതി തേന സമ്മാവായാമേന രഹിതോ. നിബ്ഭയോതി ഭയരഹിതോ. കുസലാനുപ്പാദനമ്പി ഹി സാവജ്ജമേവ അഞ്ഞാണാലസിയഹേതുകത്താ. സമ്ബുജ്ഝനത്ഥായാതി അരിയമഗ്ഗേഹി സമ്ബുജ്ഝനായ. യോഗേഹി ഖേമം തേഹി അനുപദ്ദുതത്താ.

മനുഞ്ഞവത്ഥുന്തി മനോരമം ലോഭുപ്പത്തികാരണം. യഥാ വാ തഥാ വാതി സുഭസുഖാദിവസേന. തേതി ലോഭാദയോ. അനുപ്പന്നാതി വേദിതബ്ബാ തഥാരൂപേ വത്ഥാരമ്മണേ തഥാ അനുപ്പന്നപുബ്ബത്താ. അഞ്ഞഥാതി വുത്തനയേനേവ വത്ഥാരമ്മണേഹി അയോജേത്വാ ഗയ്ഹമാനേ. വത്ഥുമ്ഹീതി ഉപട്ഠാകാദിചീവരാദിവത്ഥുമ്ഹി. ആരമ്മണേതി മനാപിയാദിഭേദേ ആരമ്മണേ. താദിസേന പച്ചയേനാതി അയോനിസോമനസികാരസതിവോസ്സഗ്ഗാദിപച്ചയേന. ഇമേതി വുത്തനയേന പച്ചയലാഭേന പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജമാനാ പാളിയം തഥാ വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം ഉപ്പജ്ജമാനതായ നപ്പഹീയന്തി നാമ. അനുപ്പാദോ ഹി പരമത്ഥതോ പഹാനം കഥിതം, തസ്മാ തത്ഥ കഥിതനയേനേവ ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ.

അപ്പടിലദ്ധാതി അനുപ്പത്തിയാ. തേതി യഥാവുത്തസീലാദിഅനവജ്ജധമ്മാ. പടിലദ്ധാതി അധിഗതാ. ‘‘സീലാദിധമ്മാ’’തി ഏത്ഥ യദി മഗ്ഗഫലാനിപി ഗഹിതാനി, അഥ കസ്മാ ‘‘പരിഹാനിവസേനാ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദി. ഇമസ്സ പന സമ്മപ്പധാനസ്സാതി ചതുത്ഥസ്സ സമ്മപ്പധാനസ്സ വസേന. അയം ദേസനാതി ‘‘ഉപ്പന്നാ മേ കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝമാനാ അനത്ഥായ സംവത്തേയ്യു’’ന്തി അയം ദേസനാ കതാ. ദുതിയമഗ്ഗോ വാ…പേ… സംവത്തേയ്യാതി ഇദം ആയതിം സത്തസു അത്തഭാവേസു ഉപ്പജ്ജമാനദുക്ഖസങ്ഖാതഅനത്ഥുപ്പത്തിം സന്ധായ വുത്തം. ‘‘ആതാപീ ഓത്തപ്പീ ഭബ്ബോ സമ്ബോധായാ’’തിആദിവചനതോ ‘‘ഇമേ ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ പുബ്ബഭാഗവിപസ്സനാവസേന കഥിതാ’’തി വുത്തം.

അനോത്തപ്പീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ചന്ദൂപമസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൬. പിയമനാപനിച്ചനവകാദിഗുണേഹി ചന്ദോ ഉപമാ ഏതേസന്തി ചന്ദൂപമാ. സന്ഥവാദീനി പദാനി അഞ്ഞമഞ്ഞവേവചനാനി. പരിയുട്ഠാനം പുന ചിത്തേ കിലേസാധിഗമോ. സബ്ബേഹിപി പദേഹി കത്ഥചി സത്തേ അനുരോധരോധാഭാവമാഹ. അത്തനോ പന സോമ്മഭാവേന മഹാജനസ്സ പിയോ മനാപോ. യദത്ഥമേത്ഥ ചന്ദൂപമാ ആഹടാ, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിമാഹ. ന കേവലം ചന്ദൂപമതായ ഏത്തകോ ഏവ ഗുണോ, അഥ ഖോ അഞ്ഞേപി സന്തീതി തേ ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ഏവമാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന യഥാ. ചന്ദോ ലോകാനുഗ്ഗഹേന അജവീഥിആദികാ നാനാവീഥിയോ പടിപജ്ജതി, ഏവം ഭിക്ഖു തം തം ദിസം ഉപഗച്ഛതി കുലാനുദ്ദയായ. യഥാ ചന്ദോ കണ്ഹപക്ഖതോ സുക്കപക്ഖം ഉപഗച്ഛന്തോ കലാഹി വഡ്ഢമാനോ ഹുത്വാ നിച്ചനവോ ഹോതി, ഏവം ഭിക്ഖു കണ്ഹപക്ഖം പഹായ സുക്കപക്ഖം ഉപഗന്ത്വാ ഗുണേഹി വഡ്ഢമാനോ ലോകസ്സ വാ പാമോജ്ജപാസംസത്ഥോ നിച്ചനവതായ ചന്ദസമചിത്തോ അധുനുപസമ്പന്നോ വിയ ച നിച്ചനവോ ഹുത്വാ ചരതി.

അപകസ്സിത്വാതി കിലേസകാമവത്ഥുകാമേഹി വിവേചേത്വാ. തം നേക്ഖമ്മാഭിമുഖം കായചിത്താനം ആകഡ്ഢനം കായതോ അപനയനഞ്ച ഹോതീതി ആഹ ‘‘ആകഡ്ഢിത്വാ അപനേത്വാതി അത്ഥോ’’തി. ചതുക്കഞ്ചേത്ഥ സമ്ഭവതീതി തം ദസ്സേതും ‘‘യോ ഹി ഭിക്ഖൂ’’തിആദി വുത്തം.

നിച്ചനവയാതി ‘‘നിച്ചനവകാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം ഹോതി. ക-സദ്ദേന ഹി പദം വഡ്ഢിതം, ക-കാരസ്സ ച യ-കാരാദേസോ. ഏവം വിചരിംസൂതി കിഞ്ജക്ഖവസേന പരിഗ്ഗഹാഭാവേന യഥാ ഇമേ, ഏവം വിചരിംസു അഞ്ഞേതി അനുകമ്പമാനാ.

ദ്വേഭാതികവത്ഥൂതി ദ്വേഭാതികത്ഥേരപടിബദ്ധം വത്ഥും. അപ്പതിരൂപകരണന്തി ഭിക്ഖൂനം അസാരുപ്പകരണം. ആധായിത്വാതി ആരോപനം ഠപേത്വാ. തഥാതി യഥാ സങ്ഘമജ്ഝേ ഗണമജ്ഝേ ച, തഥാ വുഡ്ഢതരേ പുഗ്ഗലേ അപ്പതിരൂപകരണം. ഏവമാദീതി ആദി-സദ്ദേന അന്തരഘരപ്പവേസനേ അഞ്ഞത്ഥ ച യഥാവുത്തതോ അഞ്ഞം അസാരുപ്പകിരിയം സങ്ഗണ്ഹാതി. തത്ഥേവാതി സങ്ഘമജ്ഝേ ഗണമജ്ഝേ പുഗ്ഗലസ്സ ച വുഡ്ഢസ്സ സന്തികേ.

യഥാവുത്തേസു അഞ്ഞേസു ച തേസു ഠാനേസു. പാപിച്ഛതാപി മനോപാഗബ്ഭിയന്തി ഏതേനേവ കോധൂപനാഹാദീനം സമുദാചാരോ മനോപാഗബ്ഭിയന്തി ദസ്സിതം ഹോതി.

ഏകതോ ഭാരിയന്തി പിട്ഠിപസ്സതോ ഓനതം. വായുപത്ഥമ്ഭന്തി ചിത്തസമുട്ഠാനവായുനാ ഉപത്ഥമ്ഭനം. അനുബ്ബേജേത്വാ ചിത്തന്തി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ചിത്തസ്സ ഹി തതോ അനുബ്ബേജനം തദനുനയനം. തേനാഹ ‘‘സമ്പിയായമാനോ ഓലോകേതീ’’തി. വായുപത്ഥമ്ഭകം ഗാഹാപേത്വാതി കായം തഥാ ഉപത്ഥമ്ഭകം കത്വാ.

ഓപമ്മസംസന്ദനം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ. കാമഗിദ്ധതായ ഹീനാധിമുത്തികോ, അവിസുദ്ധസീലാചാരതായ മിച്ഛാപടിപന്നോ.

അങ്ഗുലീഹി നിക്ഖന്തപഭാ ആകാസസഞ്ചലനേന ദിഗുണാ ഹുത്വാ ആകാസേ വിചരിംസൂതി ആഹ ‘‘യമകവിജ്ജുതം ചാരയമാനോ വിയാ’’തി. ‘‘ആകാസേ പാണിം ചാലേസീ’’തി പദസ്സ അഞ്ഞത്ഥ അനാഗതത്താ ‘‘അസമ്ഭിന്നപദ’’ന്തി വുത്തം. അത്തമനോതി പീതിസോമനസ്സേഹി ഗഹിതമനോ. യഞ്ഹി ചിത്തം അനവജ്ജം പീതിസോമനസ്സസഹിതം, തം സസന്തകം ഹിതസുഖാവഹത്താ. തേനാഹ ‘‘സകമനോ’’തിആദി. ന ദോമനസ്സേന…പേ… ഗഹിതമനോ സകചിത്തസ്സ തബ്ബിരുദ്ധത്താ. പുരിമനയേനേവാതി ‘‘ഇദാനി യോ ഹീനാധിമുത്തികോ’’തിആദിനാ പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ.

പസന്നാകാരന്തി പസന്നേഹി കാതബ്ബകിരിയം. തം സരൂപതോ ദസ്സേതി ‘‘ചീവരാദയോ പച്ചയേ ദദേയ്യു’’ന്തി. തഥഭാവായാതി യദത്ഥം ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ, യദത്ഥഞ്ച സാസനേ പബ്ബജ്ജാ, തദത്ഥായ. രക്ഖണഭാവന്തി അപായഭയതോ ച രക്ഖണജ്ഝാസയം. ചന്ദോപമാദിവസേനാതി ആദി-സദ്ദേന ആകാസേ ചലിതപാണി വിയ കത്ഥചി അലഗ്ഗതായ പരിസുദ്ധജ്ഝാസയതാ സത്തേസു കാരുഞ്ഞന്തി ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ.

ചന്ദൂപമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. കുലൂപകസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൭. കുലാനി ഉപഗച്ഛതീതി കുലൂപകോ. സന്ദീയതീതി സബ്ബസോ ദീയതി, അവഖണ്ഡീയതീതി അത്ഥോ. സാ പന അവഖണ്ഡിയനാ ദുക്ഖാപനാ അട്ടിയനാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അട്ടീയതീ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘സോ തതോനിദാനം ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദയതീ’’തി. വുത്തനയാനുസാരേന ഹേട്ഠാ വുത്തനയസ്സ അനുസരണേന.

കുലൂപകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ജിണ്ണസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൮. ഛിന്നഭിന്നട്ഠാനേ ഛിദ്ദസ്സ അപുഥുലത്താ അഗ്ഗളം അദത്വാവ സുത്തേന സംസിബ്ബനമത്തേന അഗ്ഗളദാനേന ച ഛിദ്ദേ പുഥുലേ. നിബ്ബസനാനീതി ചിരനിസേവിതവസനകിച്ചാനി, പരിഭോഗജിണ്ണാനീതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പുബ്ബേ…പേ… ലദ്ധനാമാനീ’’തി, സഞ്ഞാപുബ്ബകോ വിധി അനിച്ചോതി ‘‘ഗഹപതാനീ’’തി വുത്തം യഥാ ‘‘വീരിയ’’ന്തി.

സേനാപതിന്തി സേനാപതിഭാവിനം, സേനാപച്ചാരഹന്തി അത്ഥോ. അത്തനോ കമ്മേനാതി അത്തനാ കാതബ്ബകമ്മേന. സോതി സത്ഥാ. തസ്മിന്തി മഹാകസ്സപത്ഥേരേ കരോതീതി സമ്ബന്ധോ. ന കരോതീതി വുത്തമത്ഥം വിവരന്തോ ‘‘കസ്മാ’’തിആദിമാഹ. യദി സത്ഥാ ധുതങ്ഗാനി ന വിസ്സജ്ജാപേതുകാമോ, അഥ കസ്മാ ‘‘ജിണ്ണോസി ദാനി ത്വ’’ന്തിആദിമവോചാതി ആഹ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി.

ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരന്തി ഇമസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ ഫാസുവിഹാരം. അമാനുസികാ സവനരതീതി അതിക്കന്തമാനുസികായ അരഞ്ഞസദ്ദുപ്പത്തിയാ അരഞ്ഞേഹം വസാമീതി വിവേകവാസൂപനിസ്സയാധീനസദ്ദസവനപച്ചയാ ധമ്മരതി ഉപ്പജ്ജതി. അപരോതി അഞ്ഞോ, ദുതിയോതി അത്ഥോ. തത്ഥേവാതി തസ്മിംയേവ ഏകസ്സ വിഹരണട്ഠാനേ വിഹരണസമയേ ച ഫാസു ഭവതി ചിത്തവിവേകസമ്ഭവതോ. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്സ രമതോ വനേ’’തി.

തഥാതി യഥാ ആരഞ്ഞികസ്സ രതി, തഥാ പിണ്ഡപാതികസ്സ ലബ്ഭതി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ. ഏസ നയോ സേസേസു. അപിണ്ഡപാതികാധീനോ ഇതരസ്സ വിസേസജോതകോതി തമേവസ്സ വിസേസം ദസ്സേതും ‘‘അകാലചാരീ’’തിആദി വുത്തം.

അമ്ഹാകം സലാകം ഗഹേത്വാ ഭത്തത്ഥായ ഗേഹം അനാഗച്ഛന്തസ്സ സത്താഹം ന പാതേതബ്ബന്തി സാമികേഹി ദിന്നത്താ സത്താഹം സലാകം ന ലഭതി, ന കതികവസേന. പിണ്ഡചാരികവത്തേ അവത്തനതോ ‘‘യസ്സ ചേസാ’’തിആദി വുത്തം.

പഠമതരം കാതബ്ബം യം, തം വത്തം, ഇതരം പടിവത്തം. മഹന്തം വാ വത്തം, ഖുദ്ദകം പടിവത്തം. കേചി ‘‘വത്തപടിപത്തി’’ന്തി പഠന്തി, വത്തസ്സ കരണന്തി അത്ഥോ. ഉദ്ധരണ-അതിഹരണ-വീതിഹരണവോസ്സജ്ജന-സന്നിക്ഖേപന-സന്നിരുമ്ഭനാനം വസേന ഛ കോട്ഠാസേ. ഗരുഭാവേനാതി ഥിരഭാവേന.

‘‘അമുകസ്മിം സേനാസനേ വസന്താ ബഹും വസ്സവാസികം ലഭന്തീ’’തി തഥാ ന വസ്സവാസികം പരിയേസന്തോ ചരതി വസ്സവാസികസ്സേവ അഗ്ഗഹണതോ. തസ്മാ സേനാസനഫാസുകംയേവ ചിന്തേതി. തേന ബഹുപരിക്ഖാരഭാവേന ഫാസുവിഹാരോ നത്ഥി പരിക്ഖാരാനം രക്ഖണപടിജഗ്ഗനാദിദുക്ഖബഹുലതായ. അപ്പിച്ഛാദീനന്തി അപ്പിച്ഛസന്തുട്ഠാദീനംയേവ ലബ്ഭതി ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരോ.

ജിണ്ണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ഓവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൪൯. അത്തനോ ഠാനേതി സബ്രഹ്മചാരീനം ഓവാദകവിഞ്ഞാപകഭാവേന അത്തനോ മഹാസാവകട്ഠാനേ ഠപനത്ഥം. അഥ വാ യസ്മാ ‘‘അഹം ദാനി ന ചിരം ഠസ്സാമി, തഥാ സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ, അയം പന വീസംവസ്സതായുകോ, ഓവദന്തോ അനുസാസന്തോ മമച്ചയേന ഭിക്ഖൂനം മയാ കാതബ്ബകിച്ചം കരിസ്സതീ’’തി അധിപ്പായേന ഭഗവാ ഇമം ദേസനം ആരഭി. തസ്മാ അത്തനോ ഠാനേതി സത്ഥാരാ കാതബ്ബഓവാദദായകട്ഠാനേ. തേനാഹ ‘‘ഏവം പനസ്സാ’’തിആദി. യഥാഹ ഭഗവാ ‘‘ഓവദ, കസ്സപ…പേ… ത്വം വാ’’തി. ദുക്ഖേന വത്തബ്ബാ അപ്പദക്ഖിണഗ്ഗാഹിഭാവതോ. ദുബ്ബചഭാവകരണേഹീതി കോധൂപനാഹാദീഹി. അനുസാസനിയാ പദക്ഖിണഗ്ഗഹണം നാമ അനുധമ്മചരണം, ഛിന്നപടിപത്തി കതാ വാമഗ്ഗാഹോ നാമാതി ആഹ ‘‘അനുസാസനി’’ന്തിആദി. അതിക്കമ്മ വദന്തേതി അഞ്ഞമഞ്ഞം അതിക്കമിത്വാ അതിമഞ്ഞിത്വാ വദന്തേ. ബഹും ഭാസിസ്സതീതി ധമ്മം കഥേന്തോ കോ വിപുലം കത്വാ കഥേസ്സതി. അസഹിതന്തി പുബ്ബേനാപരം നസഹിതം ഹേതുപമാവിരഹിതം. അമധുരന്തി ന മധുരം ന കണ്ണസുഖം ന പേമനീയം. ലഹുഞ്ഞേവ ഉട്ഠാതി അപ്പവത്തനേന കൂലട്ഠാനം വിയ തസ്സ കഥനം.

ഓവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ദുതിയഓവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൦. ഓകപ്പനസദ്ധാതി സദ്ധേയ്യവത്ഥും ഓഗാഹിത്വാ ‘‘ഏവമേത’’ന്തി കപ്പനസദ്ധാ. കുസലധമ്മജാനനപഞ്ഞാതി അനവജ്ജധമ്മാനം സബ്ബസോ ജാനനപഞ്ഞാ. പരിഹാനന്തി സബ്ബാഹി സമ്പത്തീഹി പരിഹാനം. ന ഹി കല്യാണമിത്തരഹിതസ്സ കാചി സമ്പത്തി നാമ അത്ഥീതി.

ദുതിയഓവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. തതിയഓവാദസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൧. പുബ്ബേതി പഠമബോധിയം. ഏതരഹീതി തതോ പച്ഛിമേ കാലേ. കാരണപട്ഠപനേതി കാരണാരമ്ഭേ. തേസു വുത്തഗുണയുത്തേസു ഥേരേസു. തസ്മിന്തി തസ്മിം യഥാവുത്തഗുണയുത്തേ പുഗ്ഗലേ. ഏവം സക്കാരേ കയിരമാനേതി ‘‘ഭദ്ദകോ വതായം ഭിക്ഖൂ’’തി ആദരജാതേഹി ഭിക്ഖൂഹി സക്കാരേ കയിരമാനേ. ഇമേ സബ്രഹ്മചാരീ. ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖൂ’’തി തം ഭിക്ഖും അത്തനോ മുഖാഭിമുഖം കരോന്താ വദന്തി. യഞ്ഹി തന്തി ഏത്ഥ തന്തി നിപാതമത്തം ഉപദ്ദവോതി വുച്ചതി അനത്ഥജനനതോ. പത്ഥയതി ഭജതി ബജ്ഝതീതി പത്ഥനാ, അഭിസങ്ഗോതി ആഹ ‘‘അഭിപത്ഥനാതി അധിമത്തപത്ഥനാ’’തി.

തതിയഓവാദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ഝാനാഭിഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൨. യാവദേവാതി ഇമിനാ സമാനത്ഥം ‘‘യാവദേ’’തി ഇദം പദന്തി ആഹ ‘‘യാവദേ ആകങ്ഖാമീതി യാവദേവ ഇച്ഛാമീ’’തി. യദിച്ഛകം ഝാനസമാപത്തീസു വസീഭാവദസ്സനത്ഥം തദേതം ആരദ്ധം. വിത്ഥാരിതമേവ, തസ്മാ തത്ഥ വിത്ഥാരിതമേവ ഗഹേതബ്ബന്തി അധിപ്പായോ. ആസവാനം ഖയാതി ആസവാനം ഖയഹേതു അരിയമഗ്ഗേന സബ്ബസോ ആസവാനം ഖേപിതത്താ. അപച്ചയഭൂതന്തി ആരമ്മണപച്ചയഭാവേന അപച്ചയഭൂതം.

ഝാനാഭിഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ഉപസ്സയസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൩. ലാഭസക്കാരഹേതുപി ഏകച്ചേ ഭിക്ഖൂ ഭിക്ഖുനുപസ്സയം ഗന്ത്വാ ഭിക്ഖുനിയോ ഓവദന്തി, ഏവമേവം അയം പന ഥേരോ ന ലാഭസക്കാരഹേതു ഭിക്ഖുനുപസ്സയഗമനം യാചതി, അഥ കസ്മാതി ആഹ ‘‘കമ്മട്ഠാനത്ഥികാ’’തിആദി. ഏസോ ഹി ആനന്ദത്ഥേരോ ഉസ്സുക്കാപേത്വാ പടിപത്തിഗുണം ദസ്സേന്തോ യസ്മാ താ ഭിക്ഖുനിയോ ചതുസച്ചകമ്മട്ഠാനികാ, തസ്മാ പഞ്ചന്നം ഉപാദാനക്ഖന്ധാനം ഉദയബ്ബയാദിപകാസനിയാ ധമ്മകഥായ വിപസ്സനാപടിപത്തിസമ്പദം ദസ്സേസി. അനിച്ചാദിലക്ഖണാനി ചേവ ഉദയബ്ബയാദികേ ച സമ്മാ ദസ്സേസി. ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ വിയ പച്ചക്ഖതോ ദസ്സേസി. സമാദപേസീതി തത്ഥ ലക്ഖണാരമ്മണികവിപസ്സനം സമാദപേസി. യഥാ വീഥിപടിപന്നോ ഹുത്വാ പവത്തതി, ഏവം ഗണ്ഹാപേസി. സമുത്തേജേസീതി വിപസ്സനായ ആരദ്ധായ സങ്ഖാരാനം ഉദയബ്ബയാദീസു ഉപട്ഠഹന്തേസു യഥാകാലം പഗ്ഗഹസമുപേക്ഖണേഹി ബോജ്ഝങ്ഗാനം അനുപവത്തനേന ഭാവനാമജ്ഝിമവീഥിം പാപേത്വാ യഥാ വിപസ്സനാഞാണം സുപ്പസന്നം ഹുത്വാ വഹതി, ഏവം ഇന്ദ്രിയാനം വിസദഭാവകരണേന വിപസ്സനാചിത്തം സമ്മാ ഉത്തേജേസി, നിബ്ബാനവസേന വാ സമാദപേസി. സമ്പഹംസേസീതി തഥാ പവത്തിയമാനായ വിപസ്സനായ സമപ്പവത്തഭാവനാവസേന ഉപരി ലദ്ധബ്ബഭാവനാവസേന ചിത്തം സമ്പഹംസേസി, ലദ്ധസ്സാദവസേന സുട്ഠു തോസേസി. ഏവമേത്ഥ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

മനുതേ പരിഞ്ഞാദിവസേന സച്ചാനി ബുജ്ഝതീതി മുനി. തേതി തം. ഉപയോഗത്ഥേ ഹി ഇദം സാമിവചനം. ഉത്തരീതി ഉപരി, തവ യഥാഭൂതസഭാവതോ പരതോതി അത്ഥോ. പക്ഖപതിതോ അഗതിഗമനം അതിരേകഓകാസോ. ഉപപരിക്ഖീതി അനുവിച്ച നിവാരകോ ന ബഹുമതോ. ബുദ്ധപടിഭാഗോ ഥേരോ. ‘‘ബാലാ ഭിക്ഖുനീ ദുബ്ഭാസിതം ആഹാ’’തി അവത്വാ ‘‘ഖമഥ, ഭന്തേ’’തി വദന്തേന പക്ഖപാതേന വിയ വുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏകാ ഭിക്ഖുനീ ന വാരിതാ’’തിആദി.

ചുതാ സലിങ്ഗതോ നട്ഠാ, ദേസന്തരപക്കമേന അദസ്സനം ന ഗതാ. കണ്ടകസാഖാ വിയാതി കുരണ്ടകഅപാമഗ്ഗകണ്ടകലസികാഹി സാഖാ വിയ.

ഉപസ്സയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ചീവരസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൪. രാജഗഹസ്സ ദക്ഖിണഭാഗേ ഗിരി ദക്ഖിണാഗിരി ണ-കാരേ അ-കാരസ്സ ദീഘം കത്വാ, തസ്സ ദക്ഖിണഭാഗേ ജനപദോപി ‘‘ദക്ഖിണാഗിരീ’’തി വുച്ചതി, ‘‘ഗിരിതോ ദക്ഖിണഭാഗോ’’തി കത്വാ. ഏകദിവസേനാതി ഏകേന ദിവസേന ഉപ്പബ്ബാജേസും തേസം സദ്ധാപബ്ബജിതാഭാവതോ.

യത്ഥ ചത്താരോ വാ ഉത്തരി വാ ഭിക്ഖൂ അകപ്പിയനിമന്തനം സാദിയിത്വാ പഞ്ചന്നം ഭോജനാനം അഞ്ഞതരം ഭോജനം ഏകതോ പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഭുഞ്ജന്തി, ഏതം ഗണഭോജനം നാമ, തം തിണ്ണം ഭിക്ഖൂനം ഭുഞ്ജിതും വട്ടതീതി ‘‘തികഭോജനം പഞ്ഞത്ത’’ന്തി വചനേന ഗണഭോജനം പടിക്ഖിത്തന്തി വുത്തം ഹോതി. തയോ അത്ഥവസേ പടിച്ച അനുഞ്ഞാതത്താപി ‘‘തികഭോജന’’ന്തി വദന്തി.

‘‘ദുമ്മങ്കൂനം നിഗ്ഗഹോ ഏവ പേസലാനം ഫാസുവിഹാരോ’’തി ഇദം ഏകം അങ്ഗം. തേനേവാഹ ‘‘ദുമ്മങ്കൂനം നിഗ്ഗഹേനേവാ’’തിആദി. ‘‘യഥാ ദേവദത്തോ…പേ… സങ്ഘം ഭിന്ദേയ്യു’’ന്തി ഇമിനാ കാരണേന തികഭോജനം പഞ്ഞത്തം.

അഥ കിഞ്ചരഹീതി അഥ കസ്മാ ത്വം അസമ്പന്നഗണം ബന്ധിത്വാ ചരസീതി അധിപ്പായോ. അസമ്പന്നായ പരിസായ ചാരികാചരണം കുലാനുദ്ദയായ ന ഹോതി, കുലാനം ഘാതിതത്താതി അധിപ്പായേന ഥേരോ ‘‘സസ്സഘാതം മഞ്ഞേ ചരസീ’’തിആദിമവോച.

സോധേന്തോ തസ്സാ അതിവിയ പരിസുദ്ധഭാവദസ്സനേന. ഉദ്ദിസിതും ന ജാനാമി തഥാ ചിത്തസ്സേവ അനുപ്പന്നപുബ്ബത്താ. കിഞ്ചനം കിലേസവത്ഥു. സങ്ഗഹേതബ്ബഖേത്തവത്ഥു പലിബോധോ, ആലയോ അപേക്ഖാ. ഓകാസാഭാവതോതി ബഹുകിച്ചകരണീയതായ കുസലകിരിയായ ഓകാസാഭാവതോ. സന്നിപാതട്ഠാനതോതി സങ്കേതം കത്വാ വിയ കിലേസരജാനം തത്ഥ സന്നിജ്ഝപവത്തനതോ.

സിക്ഖത്തയബ്രഹ്മചരിയന്തി അധിസീലസിക്ഖാദിസിക്ഖത്തയസങ്ഗഹം ബ്രഹ്മം സേട്ഠം ചരിയം. ഖണ്ഡാദിഭാവാപാദനേന അഖണ്ഡം കത്വാ. ലക്ഖണവചനഞ്ഹേതം. കിഞ്ചി സിക്ഖേകദേസം അസേസേത്വാ ഏകന്തേനേവ പരിപൂരേതബ്ബതായ ഏകന്തപരിപുണ്ണം. ചിത്തുപ്പാദമത്തമ്പി സംകിലേസമലം അനുപ്പാദേത്വാ അച്ചന്തമേവ വിസുദ്ധം കത്വാ പരിഹരിതബ്ബതായ ഏകന്തപരിസുദ്ധം. തതോ ഏവ സങ്ഖം വിയ ലിഖിതന്തി സങ്ഖലിഖിതം. തേനാഹ ‘‘ലിഖിതസങ്ഖസദിസ’’ന്തി. ദാഠികാപി തഗ്ഗഹണേനേവ ഗഹേത്വാ ‘‘മസ്സു’’ത്വേവ വുത്തം, ന ഏത്ഥ കേവലം മസ്സുയേവാതി അത്ഥോ. കസായേന രത്താനി കാസായാനി.

വങ്ഗസാടകോതി വങ്ഗദേസേ ഉപ്പന്നസാടകോ. ഏസാതി മഹാകസ്സപത്ഥേരോ. അഭിനീഹാരതോ പട്ഠായ പണിധാനതോ പഭുതി, അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ. അഗ്ഗസാവകദ്വയം ഉപാദായ തതിയത്താ ‘‘തതിയസാവക’’ന്തി വുത്തം. അട്ഠസട്ഠിഭിക്ഖുസതസഹസ്സന്തി ഭിക്ഖൂനം സതസഹസ്സഞ്ചേവ സട്ഠിസഹസ്സാനി ച അട്ഠ ച സഹസ്സാനി.

അയഞ്ച അയഞ്ച ഗുണോതി സീലതോ പട്ഠായ യാവ അഗ്ഗഫലാ ഗുണോതി കിത്തേന്തോ മഹാസമുദ്ദം പൂരയമാനോ വിയ കഥേസി.

കോലാഹലന്തി ദേവതാഹി നിബ്ബത്തിതോ കോലാഹലോ.

ഖുദ്ദകാദിവസേന പഞ്ചവണ്ണാ. തരണം വാ ഹോതു മരണം വാതി മഹോഘം ഓഗാഹന്തോ പുരിസോ വിയ മച്ഛേരസമുദ്ദം ഉത്തരന്തോ പച്ഛാപി…പേ… പാദമൂലേ ഠപേസി ഭഗവതോ ധമ്മദേസനായ മച്ഛേരപഹാനസ്സ കഥിതത്താ.

സത്ഥു ഗുണാ കഥിതാ നാമ ഹോന്തീതി വുത്തം ‘‘സത്ഥു ഗുണേ കഥേന്തസ്സാ’’തി. തതോ പട്ഠായാതി തദാ സത്ഥു സമ്മുഖാ ധമ്മസ്സവനതോ പട്ഠായ.

തഥാഗതമഞ്ചസ്സാതി തഥാഗതസ്സ പരിഭോഗമഞ്ചസ്സ. ദാനം ദത്വാ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുരോഹിതട്ഠാനേ ഠപേസി. താദിസസ്സേവ സേട്ഠിനോ ധീതാ ഹുത്വാ.

അദിന്നവിപാകസ്സാതി പുബ്ബേ കതൂപചിതസ്സ സബ്ബസോ ന ദിന്നവിപാകസ്സ. തസ്സ കമ്മസ്സാതി തസ്സ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ പത്തേ പിണ്ഡപാതം ഛിന്ദിത്വാ കലലപൂരണകമ്മസ്സ. തസ്മിംയേവ അത്തഭാവേ സത്തസു ഠാനേസു ദുഗ്ഗന്ധസരീരതായ പടിനിവത്തിതാ. ഇട്ഠകപന്തീതി സുവണ്ണിട്ഠകപന്തി. ഘടനിട്ഠകായാതി തസ്സ പന്തിയം പഠമം ഠപിതഇട്ഠകായ സദ്ധിം ഘടേതബ്ബഇട്ഠകായ ഊനാ ഹോതി. ഭദ്ദകേ കാലേതി ഈദിസിയാ ഇട്ഠകായ ഇച്ഛിതകാലേയേവ ആഗതാസി. തേന ബന്ധനേനാതി തേന സിലേസസമ്ബന്ധേന.

ഓലമ്ബകാതി മുത്താമണിമയാ ഓലമ്ബകാ. പുഞ്ഞന്തി നത്ഥി നോ പുഞ്ഞം തം, യം നിമിത്തം യം കാരണാ ഇതോ സുഖുമതരസ്സ പടിലാഭോ സിയാതി അത്ഥോ. പുഞ്ഞനിയാമേനാതി പുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധേന നിയാമേന. സോ ച അസ്സ ബാരാണസിരജ്ജം ദാതും കതോകാസോ.

ഫുസ്സരഥന്തി മങ്ഗലരഥം. ഉണ്ഹീസം വാലബീജനീ ഖഗ്ഗോ മണിപാദുകാ സേതച്ഛത്തന്തി പഞ്ചവിധം രാജകകുധഭണ്ഡം. സേതച്ഛത്തം വിസും ഗഹിതം. ദിബ്ബവത്ഥം സാദിയിതും പുഞ്ഞാനുഭാവചോദിതോ ‘‘നനു താതാ ഥൂല’’ന്തിആദിമാഹ.

പഞ്ച ചങ്കമനസതാനീതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദേന ആദിഅത്ഥേന അഗ്ഗിസാലാദീനി പബ്ബജിതസാരുപ്പട്ഠാനാനി സങ്ഗണ്ഹാതി.

സാധുകീളിതന്തി അരിയാനം പരിനിബ്ബുതട്ഠാനേ കാതബ്ബസക്കാരം വദതി.

നപ്പമജ്ജി നിരോഗാ അയ്യാതി പുച്ഛിതാകാരദസ്സനം. പരിനിബ്ബുതാ ദേവാതി ദേവീ പടിവചനം അദാസി. പടിയാദേത്വാതി നിയ്യാതേത്വാ. സമണകപബ്ബജ്ജന്തി സമിതപാപേഹി അരിയേഹി അനുട്ഠാതബ്ബപബ്ബജ്ജം. സോ ഹി രാജാ പച്ചേകബുദ്ധാനം വേസസ്സ ദിട്ഠത്താ ‘‘ഇദമേവ ഭദ്ദക’’ന്തി താദിസംയേവ ലിങ്ഗം ഗണ്ഹി.

തത്ഥേവാതി ബ്രഹ്മലോകേയേവ. വീസതിമേ വസ്സേ സമ്പത്തേതി ആഹരിത്വാ സമ്ബന്ധോ. ബ്രഹ്മലോകതോ ആഗന്ത്വാ നിബ്ബത്തത്താ ബ്രഹ്മചരിയാധികാരസ്സ ചിരകാലം സങ്ഗഹിതത്താ ‘‘ഏവരൂപം കഥം മാ കഥേഥാ’’തിആദിമാഹ.

വീസതി ധരണാനി ‘‘നിക്ഖ’’ന്തി വദന്തി. അലഭന്തോ ന വസാമീതി സഞ്ഞാപേസ്സാമീതി സമ്ബന്ധോ.

ഇത്ഥാകരോതി ഇത്ഥിരതനസ്സ ഉപ്പത്തിട്ഠാനം. അയ്യധീതാതി അമ്ഹാകം അയ്യസ്സ ധീതാ, ഭദ്ദകാപിലാനീതി അത്ഥോ. പസാദരൂപേന നിബ്ബിസിട്ഠതായ ‘‘മഹാഗീവ’’ന്തി പടിമായ സദിസഭാവമാഹ. തേനാഹ ‘‘അയ്യധീതായാ’’തിആദി.

സമാനപണ്ണന്തി സദിസപണ്ണം, കുമാരസ്സ കുമാരിയാ ച വുത്തന്തപണ്ണം. ഇതോ ച ഏത്തോ ചാതി തേ പുരിസാ സമാഗമട്ഠാനതോ മഗധരട്ഠേ മഹാതിത്ഥഗാമം മദ്ദരട്ഠേ സാഗലനഗരഞ്ച ഉദ്ദിസ്സ പക്കമന്താ അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസ്സജ്ജേന്താ നാമ ഹോന്തീതി ‘‘ഇതോ ച ഏത്തോ ച പേസേസു’’ന്തി വുത്താ.

പുപ്ഫദാമന്തി ഹത്ഥിഹത്ഥപ്പമാണം പുപ്ഫദാമം. താനി പുപ്ഫദാമാനി. തേതി ഉഭോ ഭദ്ദാ ചേവ പിപ്പലികുമാരോ ച. ലോകാമിസേനാതി ഗേഹസ്സിതപേമേന, കാമസ്സാദേനാതി അത്ഥോ. അസംസട്ഠാതി ന സംസട്ഠാ. വിചാരയിംസു ഘടേ ജലന്തേന വിയ പദീപേന അജ്ഝാസയേന സമുജ്ജലന്തേന വിമോക്ഖബീജേന സമുസ്സാഹിതചിത്താ. യന്തബദ്ധാനീതി സസ്സസമ്പാദനത്ഥം തത്ഥ തത്ഥ ഇട്ഠകദ്വാരകവാടയോജനവസേന യന്തബദ്ധഉദകനിക്ഖമനതുമ്ബാനി. കമ്മന്തോതി കസികമ്മകരണട്ഠാനം. ദാസഗാമാതി ദാസാനം വസനഗാമാ.

ഓസാപേത്വാതി പക്ഖിപിത്വാ. ആകപ്പകുത്തവസേനാതി ആകാരവസേന കിരിയാവസേന ച. അനനുച്ഛവികന്തി പബ്ബജിതവേസസ്സ അനനുരൂപം. തസ്സ മത്ഥകേതി ദ്വേധാപഥസ്സ ദ്വിധാഭൂതട്ഠാനേ.

ഏതേസം സങ്ഗഹം കാതും വട്ടതീതി നിസീദീതി സമ്ബന്ധോ. സാ പന സത്ഥു തത്ഥ നിസജ്ജാ ഏദിസീതി ദസ്സേതും ‘‘നിസീദന്തോ പനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ യാ ബുദ്ധാനം അപരിമിതകാലസങ്ഗഹിതാ അചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യപുഞ്ഞസമ്ഭാരൂപചയനിബ്ബത്താ നിരൂപിതസഭാവബുദ്ധഗുണവിജ്ജോതിതാ ലക്ഖണാനുബ്യഞ്ജനസമുജ്ജലാ ബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാലങ്കതാ സഭാവസിദ്ധതായ അകിത്തിമാ രൂപകായസിരീ, തംയേവ മഹാകസ്സപസ്സ അദിട്ഠപുബ്ബം പസാദസംവഡ്ഢനത്ഥം അനിഗ്ഗഹേത്വാ നിസിന്നോ ഭഗവാ ‘‘ബുദ്ധവേസം ഗഹേത്വാ…പേ… നിസീദീ’’തി വുത്തോ. അസീതിഹത്ഥം പദേസം ബ്യാപേത്വാ പവത്തിയാ ‘‘അസീതിഹത്ഥാ’’തി വുത്താ. സതസാഖോതി ബഹുസാഖോ അനേകസാഖോ. സുവണ്ണവണ്ണോ അഹോസി നിരന്തരം ബുദ്ധരസ്മീഹി സമന്തതോ സമോകിണ്ണത്താ. ഏവം വുത്തപ്പകാരേന വേദിതബ്ബാ.

രാജഗഹം നാളന്ദന്തി ച സാമിഅത്ഥേ ഉപയോഗവചനം അന്തരാസദ്ദയോഗതോതി ആഹ ‘‘രാജഗഹസ്സ നാളന്ദായ ചാ’’തി. ന ഹി മേ ഇതോ അഞ്ഞേന സത്ഥാരാ ഭവിതും സക്കാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥേഹി സത്താനം യഥാരഹം അനുസാസനസമത്ഥസ്സ അഞ്ഞസ്സ സദേവകേ അഭാവതോ. ന ഹി മേ ഇതോ അഞ്ഞേന സുഗതേന ഭവിതും സക്കാ സോഭനഗമനഗുണഗണയുത്തസ്സ അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ. ന ഹി മേ ഇതോ അഞ്ഞേന സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന ഭവിതും സക്കാ സമ്മാ സബ്ബധമ്മാനം സയമ്ഭുഞാണേന അഭിസമ്ബുദ്ധസ്സ അഭാവതോ. ഇമിനാതി ‘‘സത്ഥാ മേ, ഭന്തേ’’തി ഇമിനാ വചനേന.

അജാനമാനോവ സബ്ബഞ്ഞേയ്യന്തി അധിപ്പായോ. സബ്ബചേതസാതി സബ്ബഅജ്ഝത്തികങ്ഗപരിപുണ്ണചേതസാ. സമന്നാഗതന്തി സമ്പന്നം സമ്മദേവ അനു അനു ആഗതം ഉപഗതം. ഫലേയ്യാതി വിദാലേയ്യ. വിലയന്തി വിനാസം.

ഏവം സിക്ഖിതബ്ബന്തി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരേന. ഹിരോത്തപ്പസ്സ ബഹലതാ നാമ വിപുലതാതി ആഹ ‘‘മഹന്ത’’ന്തി. പഠമതരമേവാതി പഗേവ ഉപസങ്കമനതോ. തഥാ അതിമാനപഹീനോ അസ്സ, ഹിരിഓത്തപ്പം യഥാ സണ്ഠാതി. കുസലസന്നിസ്സിതന്തി അനവജ്ജധമ്മനിസ്സിതം. അട്ഠികന്തി തേന ധമ്മേന അട്ഠികം. ആദിതോ പട്ഠായ യാവ പരിയോസാനാ സവനചിത്തം ‘‘സബ്ബചേതോ’’തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ചിത്തസ്സ ഥോകമ്പി ബഹി ഗന്തും അദേന്തോ’’തി. തേന സമോധാനം ദസ്സേതി. സബ്ബേന…പേ… സമന്നാഹരിത്വാ ആരമ്ഭതോ പഭുതി യാവ ദേസനാ നിപ്ഫന്നാ, താവ അന്തരന്തരാ പവത്തേന സബ്ബേന സമന്നാഹാരചിത്തേന ധമ്മംയേവ സമന്നാഹരിത്വാ. ഠപിതസോതോതി ധമ്മേ നിഹിതസോതോ. ഓദഹിത്വാതി അപിഹിതം കത്വാ. പഠമജ്ഝാനവസേനാതി ഇദം അസുഭേസു തസ്സേവ ഇജ്ഝതോ, ഇതരത്ഥഞ്ച സുഖസമ്പയുത്തതാ വുത്താ.

സംസാരസാഗരേ പരിബ്ഭമന്തസ്സ ഇണട്ഠാനേ തിട്ഠന്തി കിലേസാ ആസവസഭാവാപാദനതോതി ആഹ ‘‘സരണോതി സകിലേസോ’’തി. ചത്താരോ ഹി പരിഭോഗാതിആദീസു യം വത്തബ്ബം, തം വിസുദ്ധിമഗ്ഗത്തം സംവണ്ണനാസു വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ഭഗവാ പഠമം ഓവാദം ഥേരസ്സ ബ്രാഹ്മണജാതികത്താ ജാതിമാനപഹാനത്ഥമഭാസി, ദുതിയം ബാഹുസച്ചം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകഅഹംകാരപഹാനത്ഥം, തതിയം ഉപധിസമ്പത്തിം നിസ്സായ ഉപ്പജ്ജനകഅത്തസിനേഹപഹാനത്ഥം. അട്ഠമേ ദിവസേതി ഭഗവതാ സമാഗതദിവസതോ അട്ഠമേ ദിവസേ.

മഗ്ഗതോ ഓക്കമനം പഠമതരം ഭഗവതാ സമാഗതദിവസേയേവ അഹോസി. യദി അരഹത്താധിഗമോ പച്ഛാ, അഥ കസ്മാ പാളിയം പഗേവ സിദ്ധം വിയ വുത്തന്തി ആഹ ‘‘ദേസനാവാരസ്സാ’’തിആദി. ‘‘സത്താഹമേവ ഖ്വാഹം, ആവുസോ സരണോ, രട്ഠപിണ്ഡം ഭുഞ്ജി’’ന്തി വത്വാ അവസരപ്പത്തം അരഹത്തം പവേദേന്തോ ‘‘അട്ഠമിയാ അഞ്ഞാ ഉദപാദീ’’തി ആഹ. അയമേത്ഥ ദേസനാവാരസ്സ ആഗമോ. തതോ പരം ഭഗവതാ അത്തനോ കതം അനുഗ്ഗഹം ചീവരപരിവത്തനം ദസ്സേന്തോ ‘‘അഥ ഖോ, ആവുസോ’’തിആദിമാഹ.

അന്തന്തേനാതി ചതുഗ്ഗുണം കത്വാ പഞ്ഞത്തായ സങ്ഘാടിയാ അന്തന്തേന. ജാതിപംസുകൂലികേന…പേ… ഭവിതും വട്ടതീതി ഏതേന പുബ്ബേ ജാതിആരഞ്ഞകഗ്ഗഹണേന ച തേരസ ധുതങ്ഗാ ഗഹിതാ ഏവാതി ദട്ഠബ്ബം. അനുച്ഛവികം കാതുന്തി അനുരൂപം പടിപത്തിം പടിപജ്ജിതും. ഥേരോ പാരുപീതി സമ്ബന്ധോ.

ഭഗവതോ ഓവാദം ഭഗവതോ വാ ധമ്മകായം നിസ്സായ ഉരസ്സ വസേന ജാതോതി ഓരസോ. ഭഗവതോ വാ ധമ്മസരീരസ്സ മുഖതോ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയതോ ജാതോ. തേനേവ ധമ്മജാതധമ്മനിമ്മിതഭാവോപി സംവണ്ണിതോതി ദട്ഠബ്ബോ. ഓവാദധമ്മോ ഏവ സത്ഥാരാ ദാതബ്ബതോ ഥേരേന ആദാതബ്ബതോ ഓവാദധമ്മദായാദോ, ഓവാദധമ്മദായജ്ജോതി അത്ഥോ, തം അരഹതീതി. ഏസ നയോ സേസപദേസുപി.

‘‘പബ്ബജ്ജാ ച പരിസോധിതാ’’തി വത്വാ തസ്സാ സമ്മദേവ സോധിതഭാവം ബ്യതിരേകമുഖേന ദസ്സേതും, ‘‘ആവുസോ, യസ്സാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ഏവന്തി യഥാ അഹം ലഭിം, ഏവം സോ സത്ഥു സന്തികാ ലഭതീതി യോജനാ. സീഹനാദം നദിതുന്തി ഏത്ഥാപി സീഹനാദനദനാ നാമ ദേസനാവ, ഥേരോ സത്ഥാരാ അത്തനോ കതാനുഗ്ഗഹമേവ അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയേന ഉല്ലിങ്ഗേതി, ന അഞ്ഞഥാ. ന ഹി മഹാഥേരോ കേവലം അത്തനോ ഗുണാനുഭാവം വിഭാവേതി. സേസന്തി യം ഇധ അസംവണ്ണിതം. പുരിമനയേനേവാതി അനന്തരസുത്തേ വുത്തനയേനേവ.

ചീവരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. പരംമരണസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൫. യഥാ അതീതകപ്പേ അതീതാസു ജാതീസു കമ്മകിലേസവസേന ആഗതോ, തഥാ ഏതരഹിപി ആഗതോതി തഥാഗതോ, യഥാ യഥാ വാ പന കമ്മം കതൂപചിതം, തഥാ തം തം അത്തഭാവം ആഗതോ ഉപഗതോ ഉപപന്നോതി തഥാഗതോ, സത്തോതി ആഹ ‘‘തഥാഗതോതി സത്തോ’’തി. ഏതന്തി ‘‘ഏവം ഹോതി ഭവതി തിട്ഠതി സസ്സതിസമ’’ന്തി ഏവം പവത്തം ദിട്ഠിഗതം. അത്ഥസന്നിസ്സിതം ന ഹോതീതി ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികപരമത്ഥതോ സുഖന്തി പസത്ഥസന്നിസ്സിതം ന ഹോതി. ആദിബ്രഹ്മചരിയകന്തി ഏത്ഥ മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം അധിപ്പേതം തസ്സ പധാനഭാവതോ. തസ്സ പന ഏതം ദിട്ഠിഗതം ആദിപടിപദാമത്തം ന ഹോതി അനുപകാരകത്താ വിലോമനതോ ച. തതോ ഏവ ഇതരബ്രഹ്മചരിയസ്സപി അനിസ്സയോവ. സേസം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

പരംമരണസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകസുത്തവണ്ണനാ

൧൫൬. ആജാനാതി ഹേട്ഠിമമഗ്ഗേഹി ഞാതമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാവ ജാനാതി പടിവിജ്ഝതീതി അഞ്ഞാ, അഗ്ഗമഗ്ഗപഞ്ഞാ. അഞ്ഞസ്സ അയന്തി അഞ്ഞാ, അരഹത്തഫലം. തേനാഹ ‘‘അരഹത്തേ’’തി.

ഓഭാസേതി ഓഭാസനിമിത്തം. ‘‘ചിത്തം വികമ്പതീ’’തി പദദ്വയം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ഓഭാസേതി വിസയഭൂതേ. ഉപക്കിലേസേഹി ചിത്തം വികമ്പതീതി യോജനാ. തേനാഹ ‘‘യേഹി ചിത്തം പവേധതീ’’തി. സേസേസുപി ഏസേവ നയോ.

ഉപട്ഠാനേതി സതിയം. ഉപേക്ഖായ ചാതി വിപസ്സനുപേക്ഖായ ച. ഏത്ഥ ച വിപസ്സനാചിത്തസമുട്ഠാനസന്താനവിനിമുത്തം പഭാസനം രൂപായതനം ഓഭാസോ. ഞാണാദയോ വിപസ്സനാചിത്തസമ്പയുത്താവ. സകസകകിച്ചേ സവിസേസോ ഹുത്വാ പവത്തോ അധിമോക്ഖോ സദ്ധാധിമോക്ഖോ. ഉപട്ഠാനം സതി. ഉപേക്ഖാതി ആവജ്ജനുപേക്ഖാ. സാ ഹി ആവജ്ജനചിത്തസമ്പയുത്താ ചേതനാ. ആവജ്ജനഅജ്ഝുപേക്ഖനവസേന പവത്തിയാ ഇധ ‘‘ആവജ്ജനുപേക്ഖാ’’തി വുച്ചതി. പുന ഉപേക്ഖായാതി വിപസ്സനുപേക്ഖാവ അനേന സമജ്ഝത്തതായ ഏവം വുത്താ. നികന്തി നാമ വിപസ്സനായ നികാമനാ അപേക്ഖാ. സുഖുമതരകിലേസോ വാ സിയാ ദുവിഞ്ഞേയ്യോ.

ഇമാനി ദസ ഠാനാനീതി ഇമാനി ഓഭാസാദീനി ഉപക്കിലേസുപ്പത്തിയാ ഠാനാനി ഉപക്കിലേസവത്ഥൂനി. പഞ്ഞാ യസ്സ പരിചിതാതി യസ്സ പഞ്ഞാ പരിചിതവതീ യാഥാവതോ ജാനാതി. ‘‘ഇമാനി നിസ്സായ അദ്ധാ മഗ്ഗപ്പത്തോ ഫലപ്പത്തോ അഹ’’ന്തി പവത്തഅധിമാനോ ധമ്മുദ്ധച്ചം ധമ്മൂപനിസ്സയോ വിക്ഖേപോ. തത്ഥ കുസലോ ഹി തം യാഥാവതോ ജാനന്തോ ന ച തത്ഥ സമ്മോഹം ഗച്ഛതി.

അധിഗമസദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകം നാമ അനധിഗതേ അധിഗതമാനിഭാവാവഹത്താ. യദഗ്ഗേന വിപസ്സനാഞാണസ്സ ഉപക്കിലേസോ, തദഗ്ഗേന പടിപത്തിസദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകോതിപി സക്കാ വിഞ്ഞാതും. ധാതുകഥാതി മഹാധാതുകഥം വദതി. വേദല്ലപിടകന്തി വേതുല്ലപിടകം. തം നാഗഭവനതോ ആനീതന്തി വദന്തി. വാദഭാസിതന്തി അപരേ. അബുദ്ധവചനം ബുദ്ധവചനേന വിരുജ്ഝനതോ. ന ഹി സമ്ബുദ്ധോ പുബ്ബാപരവിരുദ്ധം വദതി. തത്ഥ സല്ലം ഉപട്ഠപേന്തി കിലേസവിനയം ന സന്ദിസ്സതി, അഞ്ഞദത്ഥു കിലേസുപ്പത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതീതി.

അവിക്കയമാനന്തി വിക്കയം അഗച്ഛന്തം. തന്തി സുവണ്ണഭണ്ഡം.

ന സക്ഖിംസു ഞാണസ്സ അവിസദഭാവതോ. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി.

ഇദാനി ‘‘ഭിക്ഖൂ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താ അഹേസു’’ന്തിആദിനാ വുത്തമേവ അത്ഥം കാരണതോ വിഭാവേതും പുന ‘‘പഠമബോധിയം ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ പടിപത്തിം പൂരയിംസൂതി അതീതേ കദാ തേ പടിസമ്ഭിദാവഹം പടിപത്തിം പൂരയിംസു? പഠമബോധികാലികാ ഭിക്ഖൂ. ന ഹി അത്തസമ്മാപണിധിയാ പുബ്ബേകതപുഞ്ഞതായ ച വിനാ താദിസം ഭവതി. ഏസ നയോ ഇതോ പരേസുപി. തദാ പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ അന്തരഹിതോ നാമ ഭവിസ്സതീതി ഏതേന അരിയമഗ്ഗേന ആസന്നാ ഏവ പുബ്ബഭാഗപടിപദാ പടിപത്തിസദ്ധമ്മോതി ദസ്സേതി.

ദ്വീസൂതി സുത്താഭിധമ്മപിടകേസു അന്തരഹിതേസുപി. അനന്തരഹിതമേവ അധിസീലസിക്ഖായം ഠിതസ്സ ഇതരസിക്ഖാദ്വയസമുട്ഠാപിതതോ. കിം കാരണാതി കേന കാരണേന, അഞ്ഞസ്മിം ധമ്മേ അന്തരഹിതേ അഞ്ഞതരസ്സ ധമ്മസ്സ അനന്തരധാനം വുച്ചതീതി അധിപ്പായോ. പടിപത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി അനവസേസതോ പടിപത്തിക്കമസ്സ പരിദീപനതോ. പടിപത്തി അധിഗമസ്സ പച്ചയോ വിസേസലക്ഖണപടിവേധഭാവതോ. പരിയത്തിയേവ പമാണം സാസനസ്സ ഠിതിയാതി അധിപ്പായോ.

നനു ച സാസനം ഓസക്കിതം പരിയത്തിയാ വത്തമാനായാതി അധിപ്പായോ. അനാരാധകഭിക്ഖൂതി സീലമത്തസ്സപി ന ആരാധകോ ദുസ്സീലോ. ഇമസ്മിന്തി ഇമസ്മിം പാതിമോക്ഖേ. വത്തന്താതി ‘‘സീലം അകോപേത്വാ ഠിതാ അത്ഥീ’’തി പുച്ഛി.

ഏതേസൂതി ഏവം മഹന്തേസു സകലം ലോകം അജ്ഝോത്ഥരിതും സമത്ഥേസു ചതൂസു മഹാഭൂതേസു. തസ്മാതി യസ്മാ അഞ്ഞേന കേനചി അതിമഹന്തേനപി സദ്ധമ്മോ ന അന്തരധായതി, സമയന്തരേന പന വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി, തസ്മാ. ഏവമാഹാതി ഇദാനി വുച്ചമാനാകാരം വദതി.

ആദാനം ആദി, ആദി ഏവ ആദികന്തി ആഹ ‘‘ആദികേനാതി ആദാനേനാ’’തി. ഹേട്ഠാഗമനീയാതി അധോഭാഗഗമനീയാ, അപായദുക്ഖസ്സ സംസാരദുക്ഖസ്സ ച നിബ്ബത്തകാതി അത്ഥോ. ഗാരവരഹിതാതി ഗരുകാരരഹിതാ. പതിസ്സയനം നീചഭാവേന പതിബദ്ധവുത്തിതാ, പതിസ്സോ പതിസ്സയോതി അത്ഥതോ ഏകം, സോ ഏതേസം നത്ഥീതി ആഹ ‘‘അപ്പതിസ്സാതി അപ്പതിസ്സയാ അനീചവുത്തികാ’’തി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യമേവ.

സദ്ധമ്മപ്പതിരൂപകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

കസ്സപസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.