൧. നാനത്തവഗ്ഗോ

൧. ധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൫. പഠമന്തി ഇമസ്മിം നിദാനവഗ്ഗേ സംയുത്താനം പഠമം സംഗീതത്താ. നിസ്സത്തട്ഠസുഞ്ഞതട്ഠസങ്ഖാതേനാതി ധമ്മമത്തതായ നിസ്സത്തതാസങ്ഖാതേന നിച്ചസുഭസുഖഅത്തസുഞ്ഞതത്ഥസങ്ഖാതേന. സഭാവട്ഠേനാതി യഥാഭൂതസഭാവട്ഠേന. തതോ ഏവ സഭാവസ്സ ധാരണട്ഠേന ധാതൂതി ലദ്ധനാമാനം. നാനാസഭാവോ അഞ്ഞമഞ്ഞവിസദിസതാ ധാതുനാനത്തം. ചക്ഖുസങ്ഖാതോ പസാദോ ചക്ഖുപസാദോ. സോ ഏവ ചക്ഖനട്ഠേന ചക്ഖു, നിസ്സത്തസുഞ്ഞതട്ഠേന ധാതു ചാതി ചക്ഖുധാതു. ചക്ഖുപസാദവത്ഥും അധിട്ഠാനം കത്വാ പവത്തം ചക്ഖുപസാദവത്ഥുകം. സേസപദേസുപി ഏസേവ നയോ. ദ്വേ സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുയോ, ഏകാ കിരിയാ മനോധാതൂതി തിസ്സോ മനോധാതുയോ മനോധാതു ‘‘മനനമത്താ ധാതൂ’’തി കത്വാ. വേദനാദയോ…പേ… നിബ്ബാനഞ്ച ധമ്മധാതു വിസേസസഞ്ഞാപരിഹാരേന സാമഞ്ഞസഞ്ഞായ പവത്തനതോ. തഥാ ഹേതേ ധമ്മാ ആയതനദേസനായ ‘‘ധമ്മായതന’’ന്തേവ ദേസിതാ. ന ഹി നേസം രൂപായതനാദീനം വിയ വിഞ്ഞാണേഹി അഞ്ഞവിഞ്ഞാണേന ഗഹേതബ്ബതാകാരോ അത്ഥി. സബ്ബമ്പീതി ഛസത്തതിവിധം മനോവിഞ്ഞാണം. കാമാവചരാ കാമധാതുപരിയാപന്നത്താ. അവസാനേ ദ്വേതി ധമ്മധാതുമനോവിഞ്ഞാണധാതുയോ. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ, വിത്ഥാരോ പന വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ തംസംവണ്ണനാസു ദട്ഠബ്ബോ.

ധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൬. ജാതിപസുതിആരമ്മണാദിഭേദേന നാനാഭാവോ ഫസ്സോ. ജാതിപച്ചയഭേദേന ഹി പച്ചയുപ്പന്നസ്സ ഭേദോ ഹോതിയേവ. ധമ്മപരിച്ഛേദവസേന ധാതുദേസനായം തിസ്സോ മനനമത്താ ധാതുയോവ മനോധാതുയോ. കിരിയാമയസ്സ ചിത്തുപ്പത്തിവിഭാഗേന പച്ചയുപ്പന്നസ്സ വസേന ധാതുദേസനായം മനനട്ഠേന ധാതുതായ സാമഞ്ഞതോ മനോദ്വാരാവജ്ജനം ‘‘മനോധാതൂ’’തി അധിപ്പേതന്തി വുത്തം ‘‘മനോസമ്ഫസ്സോ മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തോ’’തിആദി. തസ്മാതി യസ്മാ കാമം സമ്പടിച്ഛനമനോധാതുഅനന്തരം ഉപ്പജ്ജമാനോ സന്തീരണവിഞ്ഞാണധാതുയാ സമ്പയുത്തോ ഫസ്സോപി മനോസമ്ഫസ്സോ ഏവ നാമ, ദുബ്ബലത്താ പന സോ സബ്ബഭവേസു അസമ്ഭവതോ ച ഗഹിതോ അനവസേസതോ ഗഹണം ന ഹോതീതി മനോദ്വാരേ ജവനസമ്ഫസ്സോ ഹോതി, തസ്മാ. അയമേത്ഥ അത്ഥോതി അയം ഇധ അധിപ്പായാനുഗതോ അത്ഥോ.

ഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. നോഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൭. മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ചാതി മനോദ്വാരേ പഠമജവനസമ്പയുത്തോ ഫസ്സോ മനോസമ്ഫസ്സോ, തം മനോസമ്ഫസ്സം പടിച്ച. മനോധാതൂതി ആവജ്ജനകിരിയമനോധാതു. മനോവിഞ്ഞാണധാതു മനോധാതൂതി വേനേയ്യജ്ഝാസയവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മനോദ്വാരേ…പേ… ഏവമത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ’’തി. തഥാ ഹി വക്ഖതി ‘‘സബ്ബാനി ചേതാനീ’’തിആദി.

നോഫസ്സനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൮. സബ്ബാപി തസ്മിം ദ്വാരേ വേദനാ വത്തേയ്യും ചക്ഖുസമ്ഫസ്സവേദനാ ഉപനിസ്സയപച്ചയഭാവിതാ. നിബ്ബത്തിഫാസുകത്ഥന്തി നിബ്ബത്തിയാ ഉപനിസ്സയഭാവേന പവത്തിയാ ദസ്സനസുഖത്ഥം. സമ്പടിച്ഛനവേദനമേവ ഗഹേതും വട്ടതി, തായ ഗഹിതായ ഇതരാസം ഗഹണം ഞായാഗതമേവാതി. വുത്തം പോരാണട്ഠകഥായം. ആവജ്ജനസമ്ഫസ്സന്തി ആവജ്ജനമനോസമ്ഫസ്സം. അനന്തരൂപനിസ്സയഭൂതം പടിച്ച പഠമജവനവസേന ഉപ്പജ്ജതീതി യോജനാ. അയമധിപ്പായോ ഉപനിസ്സയസ്സ അധിപ്പേതത്താ.

വേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ദുതിയവേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൮൯. തതിയചതുത്ഥേസു വുത്തനയാവാതി ‘‘നോ ചക്ഖുസമ്ഫസ്സം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുധാതൂ’’തി ഏവം വുത്തനയോ, ചതുത്ഥേ ‘‘ചക്ഖുധാതും, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ’’തിആദിനാ വുത്തനയോ ച. ഏകതോ കത്വാതി ഏകജ്ഝം കത്വാ ദേസിതാ. കസ്മാ പന തേസു സുത്തേസു ഏവം ദേസനാ പവത്താതി ആഹ ‘‘സബ്ബാനി ചേതാനീ’’തിആദി. പടിസേധോ പന തേസം വേദനാനാനത്താദീനം ഫസ്സനാനത്താദികസ്സ പച്ചയഭാവതോ തഥാഉപ്പത്തിയാ അസമ്ഭവതോ. ഇതോ പരേസൂതി ‘‘നോ പരിയേസനാനാനത്തം പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതി പരിളാഹനാനത്ത’’ന്തിആദീസു.

ദുതിയവേദനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. ബാഹിരധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൦. പഞ്ച ധാതുയോ കാമാവചരാ രൂപസഭാവത്താ.

ബാഹിരധാതുനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. സഞ്ഞാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൧. ആപാഥേ പതിതന്തി ചക്ഖുസ്സ ആപാഥഗതം സാടകവേഠനാദിസഞ്ഞിതം ഭൂതസങ്ഘാതം സമ്മാ നിസ്സിതം. ചക്ഖുദ്വാരേ സമ്പടിച്ഛനാദിസമ്പയുത്തസഞ്ഞാനം സങ്കപ്പഗതികത്താ, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്തസഞ്ഞാഗഹണേനേവ വാ ഗഹേതബ്ബതോ ‘‘രൂപസഞ്ഞാതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസമ്പയുത്താ സഞ്ഞാ’’തി വുത്തം തത്ഥ സഞ്ഞായ ഏവ ലബ്ഭനതോ. ഏതേനേവ ഹി തംസമ്പയുത്തോ സങ്കപ്പോതി ഇദമ്പി സംവണ്ണിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. തേനാഹ ‘‘സഞ്ഞാസങ്കപ്പഛന്ദാ ഏകജവനവാരേപി നാനാജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തീ’’തി. ജവനസമ്പയുത്തസ്സ വിതക്കസ്സ ഛന്ദഗതികത്താ വുത്തം ‘‘തീഹി ചിത്തേഹി സമ്പയുത്തോ സങ്കപ്പോ’’തി. ഛന്ദികതട്ഠേനാതി ഛന്ദകരണട്ഠേന, ഇച്ഛിതട്ഠേനാതി അത്ഥോ. അനുഡഹനട്ഠേനാതി പരിഡഹനട്ഠേന. സന്നിസ്സയഡാഹരസാ ഹി രാഗഗ്ഗിആദയോ ‘‘രൂപേ’’തി പന തസ്സ ആരമ്മണദസ്സനമേതം. പരിളാഹോതി പരിളാഹസീസേന അപേക്ഖം വദതി. തേനാഹ ‘‘പരിളാഹേ ഉപ്പന്നേ’’തിആദി. ‘‘പരിളാഹോ’’തി ദള്ഹജ്ഝോസാനാ ബലവാകാരപ്പത്താ വുത്താതി ആഹ ‘‘പരിളാഹപരിയേസനാ പന നാനാജവനവാരേയേവ ലബ്ഭന്തീ’’തി. താസം ലദ്ധൂപനിസ്സയഭാവതോതി ദസ്സേതി. ഇമിനാ നയേനാതി ‘‘ഉപ്പജ്ജതി സഞ്ഞാനാനത്ത’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘രൂപസഞ്ഞാദിനാനാസഭാവം സഞ്ഞം പടിച്ച കാമസങ്കപ്പാദിനാനാസഭാവോ സങ്കപ്പോ ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനാ നയേന വേദിതബ്ബോ.

സഞ്ഞാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. നോപരിയേസനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ

൯൨. പടിസേധമത്തമേവ നാനം, സേസം ഹേട്ഠാ വുത്തനയമേവാതി അധിപ്പായോ.

നോപരിയേസനാനാനത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. ബാഹിരഫസ്സനാനത്തസുത്താദിവണ്ണനാ

൯൩. വുത്തപ്പകാരേ ആരമ്മണേതി ‘‘ആപാഥേ പതിത’’ന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ വുത്തപ്പകാരേ രൂപാരമ്മണേ. സഞ്ഞാതി രൂപസഞ്ഞാവ. അരൂപധമ്മോപി സമാനോ യസ്മിം ആരമ്മണേ പവത്തതി, തം ഫുസന്തോ വിയ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘ആരമ്മണം ഫുസമാനോ’’തി. തണ്ഹായ വത്ഥുഭൂതംയേവ രൂപാരമ്മണം ലബ്ഭതീതി കത്വാ ‘‘രൂപലാഭോ’’തി അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘സഹ തണ്ഹായ ആരമ്മണം രൂപലാഭോ’’തി. സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോതി ഏകസ്മിംയേവ ആരമ്മണേ സബ്ബേസം സഞ്ഞാദീനം ധമ്മാനം ഉപ്പത്തിയാ സബ്ബസങ്ഗണ്ഹനവസേന ദസ്സിതനയോ. തേനാഹ ‘‘ഏകസ്മിംയേവാ’’തിആദി. സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോതി വാ ധുവപരിഭോഗവസേന നിബദ്ധാരമ്മണന്തി വാ ആഗന്തുകാരമ്മണന്തി വാ വിഭാഗം അകത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹികനയോ. അപരോ നയോ. മിസ്സകോതി ആഗന്തുകാരമ്മണേ നിബദ്ധാരമ്മണേ ച വിസയതോ നിബദ്ധാരമ്മണേന മിസ്സകോ. നിബദ്ധാരമ്മണേ സത്താനം കിലേസോ മന്ദോ ഹോതി. തഥാ ഹി സഞ്ഞാസങ്കപ്പഫസ്സവേദനാവ ദസ്സിതാ. യം കിഞ്ചി വിയാതി യം കിഞ്ചി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിയ. ഖോഭേത്വാതി കുതൂഹലുപ്പാദനവസേന ചിത്തം ഖോഭേത്വാ.

ഉപാസികാതി തസ്സ അമച്ചപുത്തസ്സ ഭരിയം സന്ധായാഹ. തസ്മിന്തി ആഗന്തുകാരമ്മണേ. ലാഭോ നാമ ‘‘ലബ്ഭതീ’’തി കത്വാ.

ഉരുവല്ലിയവാസീതി ഉരുവല്ലിയലേണവാസീ, ഉരുവല്ലിയവിഹാരവാസീതി വദന്തി. പാളിയാതി ‘‘ധാതുനാനത്തം, ഭിക്ഖവേ, പടിച്ച ഉപ്പജ്ജതീ’’തിആദിനയപവത്തായ ഇമിസ്സാ സുത്തപാളിയാ. പരിവട്ടേത്വാതി മജ്ഝേ ഗഹിതഫസ്സവേദനാപരിയോസാനേ ഠപനവസേന പാളിം പരിവട്ടേത്വാ. വുത്തപ്പകാരേതിആദി പരിവത്തേതബ്ബാകാരദസ്സനം. തത്ഥ വുത്തപ്പകാരേതി ആപാഥഗതരൂപാരമ്മണേ. അവിഭൂതവാരന്തി അവിഭൂതാരമ്മണവാരം. അയമേവ വാ പാഠോ. ഗണ്ഹന്തി കഥേന്തി. ഏകജവനവാരേപി ലബ്ഭന്തി ചിരതരനിവേസാഭാവാ. നാനാജവനവാരേയേവ ദള്ഹതരനിവേസതായ.

൯൪. ദസമം ഉത്താനമേവ നവമേ വുത്തനയത്താ. പടിസേധമത്തമേവ ഹേത്ഥ നാനത്തന്തി.

ബാഹിരഫസ്സനാനത്തസുത്താദിവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

നാനത്തവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.