൧. അസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ

൬൧. ‘‘അസ്സുതവാ’’തി സോതദ്വാരാനുസാരേന ഉപധാരിതം, ഉപധാരണം വാ സുതം അസ്സ അത്ഥീതി സുതവാ, തപ്പടിക്ഖേപേന ന സുതവാതി അസ്സുതവാ. വാ-സദ്ദോ ചായം പസംസായം, അതിസയസ്സ വാ ബോധനകോ, തസ്മാ യസ്സ പസംസിതം, അതിസയേന വാ സുതം അത്ഥി, സോ ‘‘സുതവാ’’തി സംകിലേസവിദ്ധംസനസമത്ഥോ പരിയത്തിധമ്മപരിചയോ ‘‘തം സുത്വാ തഥത്തായ പടിപത്തി ച സുതവാ’’തി ഇമിനാ പദേന പകാസിതോ. അഥ വാ സോതബ്ബയുത്തം സുത്വാ കത്തബ്ബനിപ്ഫത്തിം സുണീതി സുതവാ. തപ്പടിക്ഖേപേന ന സുതവാതി അസ്സുതവാ. തേനാഹു പോരാണാ ‘‘ആഗമാധിഗമാഭാവാ, ഞേയ്യോ അസ്സുതവാ ഇതീ’’തി. തഥാ ചാഹ ‘‘ഖന്ധധാതു…പേ… വിനിച്ഛയരഹിതോ’’തി. തത്ഥ വാചുഗ്ഗതകരണം ഉഗ്ഗഹോ, തത്ഥ പരിപുച്ഛനം പരിപുച്ഛാ, കുസലേഹി സഹ ചോദനാപരിഹരണവസേന വിനിച്ഛയസ്സ കാരണം വിനിച്ഛയോ. പുഥൂനന്തി ബഹൂനം. കിലേസാദീനം കിലേസാഭിസങ്ഖാരാനം വിത്ഥാരേതബ്ബം പടിസമ്ഭിദാമഗ്ഗനിദ്ദേസേസു (മഹാനി. ൫൧, ൯൪) ആഗതനയേന. അന്ധപുഥുജ്ജനോ ഗഹിതോ ‘‘നാലം നിബ്ബിന്ദിതു’’ന്തിആദിവചനതോ. ആസന്നപച്ചക്ഖവാചീ ഇദം-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘ഇമസ്മിന്തി പച്ചുപ്പന്നപച്ചക്ഖകായം ദസ്സേതീ’’തി. ചതൂസു മഹാഭൂതേസു നിയുത്തോതി ചാതുമഹാഭൂതികോ. യഥാ പന മഹാമത്തികായ നിബ്ബത്തം മത്തികാമയം, ഏവമയം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി നിബ്ബത്തോ ‘‘ചതുമഹാഭൂതമയോ’’തി വുത്തം. നിബ്ബിന്ദേയ്യാതി നിബ്ബിന്ദനമ്പി ആപജ്ജേയ്യ. നിബ്ബിന്ദനാ നാമ ഉക്കണ്ഠനാ അനഭിരതിഭാവതോതി വുത്തം ‘‘ഉക്കണ്ഠേയ്യാ’’തി. വിരജ്ജേയ്യാതി വീതരാഗോ ഭവേയ്യ. തേനാഹ ‘‘ന രജ്ജേയ്യാ’’തി. വിമുച്ചേയ്യാതി ഇധ പന അച്ചന്തായ വിമുച്ചനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘മുച്ചിതുകാമോ ഭവേയ്യാ’’തി. ചതൂഹി ച രൂപജനകപച്ചയേഹി ആഗതോ ചയോതി, ആചയോ, വുദ്ധി. ചയതോ അപക്കമോതി അപചയോ, പരിഹാനി. ആദാനന്തി ഗഹണം, പടിസന്ധിയാ നിബ്ബത്തി. ഭേദോതി ഖന്ധാനം ഭേദോ. സോ ഹി കളേവരസ്സ നിക്ഖേപോതി വുത്തോതി ആഹ ‘‘നിക്ഖേപനന്തി ഭേദോ’’തി.

പഞ്ഞായന്തീതി പകാരതോ ഞായന്തി. രൂപം പരിഗ്ഗഹേതും പരിഗ്ഗണ്ഹനവസേനപി രൂപം ആലമ്ബിതും. അയുത്തരൂപം കത്വാ തണ്ഹാദീഹി പരിഗ്ഗഹേതും അരൂപം പരിഗ്ഗണ്ഹിതും യുത്തരൂപം കരോതി തേസം ഭിക്ഖൂനം സപ്പായഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘കസ്മാ’’തിആദി. നിക്കഡ്ഢന്തോതി തതോ ഗാഹതോ നീഹരന്തോ.

മനായതനസ്സേവ നാമം, ന സമാധിപഞ്ഞത്തീനം ‘‘ചിത്തം പഞ്ഞഞ്ച ഭാവയം (സം. നി. ൧.൨൩, ൧൯൨; പേടകോ. ൨൨; മി. പ. ൧.൯.൯), ചിത്തോ ഗഹപതീ’’തിആദീസു (ധ. പ. അട്ഠ. ൭൪) വിയ. ചിത്തീകാതബ്ബഭൂതം വത്ഥു ഏതസ്സാതി ചിത്തവത്ഥു, തസ്സ ഭാവോ ചിത്തവത്ഥുതാ, തേന കാരണേന ചിത്തഭാവമാഹ. ചിത്തഗോചരതായാതി ചിത്തവിചിത്തവിസയതായ. സമ്പയുത്തധമ്മചിത്തതായാതി രാഗാദിസദ്ധാദിസമ്പയുത്തധമ്മവസേന ചിത്തസഭാവത്താ. തേന ചിത്തതായ ചിത്തത്തമാഹ. വിജാനനട്ഠേനാതി ബുജ്ഝനട്ഠേന. അജ്ഝോസിതന്തി അജ്ഝോസാഭൂതായ തണ്ഹായ ഗഹിതം. തേനാഹ ‘‘തണ്ഹായാ’’തിആദി. പരാമസിത്വാതി ധമ്മസഭാവം അനിച്ചതാദിം അതിക്കമിത്വാ പരതോ നിച്ചാദിതോ ആമസിത്വാ. അട്ഠസതന്തി അട്ഠാധികം സതം. നവ മാനാതി സേയ്യസ്സ ‘‘സേയ്യോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ ആഗതാ നവവിധമാനാ. ബ്രഹ്മജാലേ ആഗതാ സസ്സതവാദാദയോ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിയോ. ഏവന്തി വുത്താകാരേന. യസ്മാ തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹവസേന പുഥുജ്ജനേന ദള്ഹഗ്ഗാഹം ഗഹിതം, തസ്മാ സോ തത്ഥ നിബ്ബിന്ദിതും നിബ്ബിദാഞാണം ഉപ്പാദേതും ന സമത്ഥോ.

ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ‘‘വര’’ന്തി ഏവമാദികം സങ്ഗണ്ഹാതി. ഇദം അനുസന്ധിവചനം ‘‘കസ്മാ ആഹാ’’തി കഥേതുകാമതായ കാരണം പുച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘പഠമം ഹീ’’തിആദി. അസ്സുതവതാ പുഥുജ്ജനേന. തേനാതി ഭഗവതാ. അയുത്തരൂപം കതം ‘‘നിബ്ബിന്ദേയ്യാ’’തിആദിനാ ആദീനവസ്സ വിഭാവിതത്താ. അരൂപേ പന തഥാ ആദീനവസ്സ അവിഭാവിതത്താ വുത്തം ‘‘അരൂപം പരിഗ്ഗഹേതും യുത്തരൂപ’’ന്തി, യുത്തരൂപം വിയ കതന്തി അധിപ്പായോ. ഗാഹോതി തണ്ഹാമാനദിട്ഠിഗ്ഗാഹോ. ‘‘നിക്ഖമിത്വാ അരൂപം ഗതോ’’തി ഇദം ഭഗവതാ ആദീനവം ദസ്സേത്വാ രൂപേ ഗാഹോ പടിക്ഖിത്തോ, ന അരൂപേ, തസ്മാ ‘‘കാതബ്ബോ നു ഖോ സോ തത്ഥാ’’തി മിച്ഛാഗണ്ഹന്താനം സോ തതോ രൂപതോ നിക്ഖമിത്വാ അരൂപം ഗതോ വിയ ഹോതീതി കത്വാ വുത്തം. തിട്ഠമാനന്തി തിട്ഠന്തം. ‘‘ആപജ്ജിത്വാ വിയ ഹോതീ’’തി സഭാവേന പവത്തമാനം ‘‘പഠമവയേ’’തിആദിനാ രൂപസ്സ ഭേദം വയാദീഹി വിഭജിത്വാ ദസ്സേതി.

പാദസ്സ ഉദ്ധരണേതി യഥാ ഠപിതസ്സ പാദസ്സ ഉക്ഖിപനേ. അതിഹരണന്തി യഥാഉദ്ധതം യഥാട്ഠിതട്ഠാനം അതിക്കമിത്വാ ഹരണം. വീതിഹരണന്തി ഉദ്ധതോ പാദോ യഥാട്ഠിതം പാദം യഥാ ന ഘട്ടേതി, ഏവം ഥോകം പസ്സതോ പരിണാമേത്വാ ഹരണം. വോസ്സജ്ജനന്തി തഥാ പരപാദം വീതിസാരേത്വാ ഭൂമിയം നിക്ഖിപനത്ഥം അവോസ്സജ്ജനം. സന്നിക്ഖേപനന്തി വോസ്സജ്ജേത്വാ ഭൂമിയം സമം നിക്ഖിപനം ഠപനം. സന്നിരുജ്ഝനന്തി നിക്ഖിത്തസ്സ സബ്ബസോ നിരുജ്ഝനം ഉപ്പീളനം. തത്ഥ തത്ഥേവാതി തസ്മിം തസ്മിം പഠമവയാദികേ ഏവ. അവധാരണേന തേസം കോട്ഠാസന്തരസങ്കമനാഭാവമാഹ. ഓധീതി ഭാവോ, പബ്ബന്തി സന്ധി. പഠമവയാദയോ ഏവ ഹേത്ഥ ഓധി പബ്ബന്തി ച അധിപ്പേതാ. പടപടായന്താതി ‘‘പടപടാ’’ഇതി കരോന്താ വിയ, തേന നേസം പവത്തിക്ഖണസ്സ ഇത്തരതം ദസ്സേതി. ഏതന്തി ഏതം രൂപധമ്മാനം യഥാവുത്തം തത്ഥ തത്ഥേവ ഭിജ്ജനം ഏവം വുത്തപ്പകാരമേവ. വട്ടിപ്പദേസന്തി വട്ടിയാ പുലകം ബരഹം. തഞ്ഹി വട്ടിയാ പുലകം അനതിക്കമിത്വാവ സാ ദീപജാലാ ഭിജ്ജതി. പവേണിസമ്ബന്ധവസേനാതി സന്തതിവസേന.

രത്തിന്തി രത്തിയം. ഭുമ്മത്ഥേ ഹേതം ഉപയോഗവചനം. ഏവം പന അത്ഥോ ന ഗഹേതബ്ബോ അനുപ്പന്നസ്സ നിരോധാഭാവതോ. പുരിമപവേണിതോതി രൂപേ വുത്തപവേണിതോ. അനേകാനി ചിത്തകോടിസതസഹസ്സാനി ഉപ്പജ്ജന്തീതി വുത്തമത്ഥം ഥേരവാദേന ദീപേതും ‘‘വുത്തമ്പി ചേത’’ന്തിആദി വുത്തം. അഡ്ഢചൂളന്തി ഥോകേന ഊനം ഉപഡ്ഢം, തസ്സ പന ഉപഡ്ഢം അധികാരതോ വാഹസതസ്സാതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘അഡ്ഢചുദ്ദസ’’ന്തി കേചി, ‘‘അഡ്ഢചതുത്ഥ’’ന്തി അപരേ. ‘‘സാധികം ദിയഡ്ഢസതം വാഹാ’’തി ദള്ഹം കത്വാ വദന്തീതി വീമംസിതബ്ബം. ചതുനാളികോ തുമ്ബോ. മഹാരഞ്ഞതായ പവദ്ധം വനം പവനന്തി ആഹ ‘‘പവനേതി മഹാവനേ’’തി. തന്തി പഠമം ഗഹിതസാഖം. അയമത്ഥോതി അയം ഭൂമിം അനോതരിത്വാ ഠിതസാഖായ ഏവ ഗഹണസങ്ഖാതോ അത്ഥോ. ഏതദത്ഥമേവ ഹി ഭഗവാ ‘‘അരഞ്ഞേ’’തി വത്വാപി ‘‘പവനേ’’തി ആഹ.

അരഞ്ഞമഹാവനം വിയാതി അരഞ്ഞട്ഠാനേ ബ്രഹാരഞ്ഞേ വിയ. ആരമ്മണോലമ്ബനന്തി ആരമ്മണസ്സ അവലമ്ബനം. ന വത്തബ്ബം ആരമ്മണപച്ചയേന വിനാ അനുപ്പജ്ജനതോ. ഏകജാതിയന്തി രൂപാദിനീലാദിഏകസഭാവം. ‘‘ദിസ്സതി, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സ ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ കായസ്സ ആചയോപി അപചയോപീ’’തി വദന്തേന രൂപതോ നീഹരിത്വാ അരൂപേ ഗാഹോ പതിട്ഠാപിതോ നാമ, ‘‘വരം, ഭിക്ഖവേ, അസ്സുതവാ പുഥുജ്ജനോ’’തിആദിം വദന്തേന അരൂപതോ നീഹരിത്വാ രൂപേ ഗാഹോ പതിട്ഠാപിതോ നാമ.

നന്തി ഗാഹം. ഉഭയതോതി രൂപതോ ച അരൂപതോ ച. ഹരിസ്സാമീതി നീഹരിസ്സാമി. പരിവത്തേത്വാതി മന്തം ജപ്പിത്വാ. കണ്ണേ ധുമേത്വാതി കണ്ണേ ധമേത്വാ. അസ്സാതി വിസസ്സ. നിമ്മഥേത്വാതി നിമ്മദ്ദിത്വാ, നീഹരിത്വാതി അധിപ്പായോ.

മഗ്ഗോതി ലോകുത്തരമഗ്ഗോ. ‘‘നിബ്ബിന്ദ’’ന്തി ഇമിനാ ബലവവിപസ്സനാ കഥിതാ.

അസ്സുതവാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.