൧. പരിവീമംസനസുത്തവണ്ണനാ

൫൧. ഉപപരിക്ഖമാനോതി പവത്തിപവത്തിഹേതും, നിവത്തിനിവത്തിഹേതുഞ്ച പരിതുലേന്തോ. കുതോ പനേതന്തി? ‘‘സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയാ’’തി വചനതോ. ന ഹി സബ്ബദുക്ഖപരിവീമംസം വിനാ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയോ സമ്ഭവതി. കസ്മാതിആദിനാ ജരാമരണസ്സേവ ഗഹണേ കാരണം പുച്ഛതി. ജാതിആദീനമ്പി പവത്തി ദുക്ഖഭാവിനീതി അധിപ്പായോ. യസ്മാ ജരാമരണേ ഗഹിതേ സതി ജാതിപി ഗഹിതാ ഹോതി, തസ്സാ അഭാവേ ജരാമരണസ്സേവ അഭാവതോ. ഏസ നയോ ഭവാദീസുപി. ഏവം യാവ ജാതിധമ്മോ ജരാമരണേ ഗഹിതേ ഗഹിതോവ ഹോതി, ജരാമരണപദേസേന തബ്ബികാരവന്തോ സബ്ബേ തേഭൂമകാ സങ്ഖാരാ ഗഹിതാതി ഏവമ്പി ജരാമരണഗ്ഗഹണേന സബ്ബമ്പി വട്ടദുക്ഖം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘തസ്മിം ഗഹിതേ സബ്ബദുക്ഖസ്സ ഗഹിതത്താ’’തി. അനേകവിധന്തി ബഹുവിധം ബഹുകോട്ഠാസം. ‘‘അനേക’’ന്തി വാ പാഠോ. അനേകന്തി ബഹുലവചനം. വിധന്തി ഖണ്ഡിച്ചപാലിച്ചാദിവസേന വിപരീതകോട്ഠാസം. നാനപ്പകാരകന്തി തതോ ഏവ നാനപ്പകാരം. ന്ഹത്വാ ഠിതം പുരിസം വിയാതി ബാലാനം അത്തഭാവസ്സ സുഭാകാരേന ഉപട്ഠാനം സന്ധായാഹ.

‘‘സാരുപ്പഭാവേനാ’’തി വുത്തം, കിം സബ്ബഥാ സാരുപ്പഭാവേനാതി ആഹ ‘‘നിക്കിലേസതായ പരിസുദ്ധതായാ’’തി. ന ഹി തസ്സേസാ അസങ്ഖതതാദിഭാവേന സദിസാ. പടിപന്നോതി പടിമുഖോ അഭിസങ്ഖാരമുഖോ ഹുത്വാ പന്നോ അധിഗതോ. അനുഗതന്തി അനുച്ഛവികഭാവേന ഗതം, യഥാ ച നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമോ ഹോതി, ഏവം തദനുരൂപഭാവേന ഗതം. ഏത്ഥ ച പാളിയം ‘‘പജാനാതീ’’തി പുബ്ബഭാഗവസേന പജാനനാ വുത്താ, ‘‘തഥാ പടിപന്നോ ച ഹോതീ’’തി നിയതവസേന. ‘‘അപരഭാഗവസേനാ’’തി അപരേ. കേചി പന ‘‘യഥാ പടിപന്നസ്സ ജരാമരണം നിരുജ്ഝതി, തഥാ പടിപന്നോ’’തി വദന്തി. പദവീമംസനാ പുബ്ബഭാഗവസേന വേദിതബ്ബാ, ന മഗ്ഗക്ഖണവസേന. സങ്ഖാരനിരോധായാതി ഏത്ഥ നയിദം അവിജ്ജാപച്ചയസങ്ഖാരഗ്ഗഹണം, അഥ ഖോ സങ്ഖതസങ്ഖാരഗ്ഗഹണന്തി ആഹ ‘‘സങ്ഖാരദുക്ഖസ്സ നിരോധത്ഥായാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഏത്താവതാ യാവ അരഹത്താ ദേസനാ കഥിതാ’’തി.

‘‘പച്ചത്തംയേവ പരിനിബ്ബായതീ’’തിആദിനാ അരഹത്തഫലപച്ചവേക്ഖണം, ‘‘സോ സുഖഞ്ച വേദനം വേദയതീ’’തിആദിനാ സതതവിഹാരഞ്ച ദസ്സേത്വാ ദേസനാ സബ്ബഥാവ വട്ടദേസനാതോ നിവത്തേതബ്ബാ സിയാ. അവിജ്ജാഗതോതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ, തേന ഏവമാദികം ഇദം വട്ടവിവട്ടകഥനം പുന ഗണ്ഹാതി. പുഗ്ഗലസദ്ദോ ഇതരാസം ദ്വിന്നം പകതീനം വാചകോതി തതോ വിസേസേത്വാ ഗഹണേ പഠമപകതിമേവ ദസ്സേന്തോ ‘‘പുരിസപുഗ്ഗലോ’’തി അവോചാതി ആഹ ‘‘പുരിസോയേവ പുഗ്ഗലോ’’തി. ഉഭയേനാതി പുരിസപുഗ്ഗലഗ്ഗഹണേന. സമ്മുതിയാ അവിജ്ജമാനായ കഥാ ദേസനാ സമ്മുതികഥാ. പരമത്ഥസ്സ കഥാ ദേസനാ പരമത്ഥകഥാ. തത്ഥാതി സമ്മുതിപരമത്ഥകഥാസു, ന സമ്മുതിപരമത്ഥേസു. തേനാഹ ‘‘ഏവം പവത്താ സമ്മുതികഥാ നാമാ’’തിആദി. തത്രിദം സമ്മുതിപരമത്ഥാനം ലക്ഖണം – യസ്മിം ഭിന്നേ ബുദ്ധിയാ വാ അവയവവിനിബ്ഭോഗേ കതേ ന തംസമഞ്ഞാ, സാ ഘടപടാദിപ്പഭേദാ സമ്മുതി, തബ്ബിപരിയായതോ പരമത്ഥോ. ന ഹി കക്ഖളഫുസനാദിസഭാവേ അയം നയോ ലബ്ഭതി. തത്ഥ രൂപാദിധമ്മം സമൂഹസന്താനവസേന പവത്തമാനം ഉപാദായ ‘‘സത്തോ’’തിആദി വോഹാരോതി ആഹ ‘‘സത്തോ നരോ…പേ… സമ്മുതികഥാ നാമാ’’തി. യസ്മാ രൂപാദയോ പരമത്ഥധമ്മാ ‘‘ഖന്ധാ ധാതുയോ’’തിആദിനാ വുച്ചന്തി, ന വോഹാരമത്തം, തസ്മാ ‘‘ഖന്ധാ…പേ… പരമത്ഥകഥാ നാമാ’’തി വുത്തം. നനു ഖന്ധകഥാപി സമ്മുതികഥാവ, സമ്മുതി ഹി സങ്കേതോ ഖന്ധട്ഠോ രാസട്ഠോ വാ കോട്ഠാസട്ഠോ വാതി? സച്ചമേതം, അയം പന ഖന്ധസമഞ്ഞാ ഫസ്സാദീസു തജ്ജാപഞ്ഞത്തി വിയ പരമത്ഥസന്നിസ്സയാ തസ്സ ആസന്നതരാ പുഗ്ഗലസമഞ്ഞാദയോ വിയ ന ദൂരേതി പരമത്ഥസങ്ഗഹതാ വുത്താ. ഖന്ധസീസേന വാ തദുപാദാനാ സഭാവധമ്മാ ഏവ ഗഹിതാ. നനു ച സബ്ബേപി സഭാവധമ്മാ സമ്മുതിമുഖേനേവ ദേസനം ആരോഹന്തി, ന സമ്മുഖേനാതി സബ്ബാപി ദേസനാ സമ്മുതിദേസനാവ സിയാതി? നയിദമേവം ദേസേതബ്ബധമ്മവിഭാഗേന ദേസനാവിഭാഗസ്സ അധിപ്പേതത്താ, ന ച സദ്ദോ കേനചി പവത്തിനിമിത്തേന വിനാ അത്ഥം പകാസേതീതി. തേനാഹ ‘‘പരമത്ഥം കഥേന്താപി സമ്മുതിം അമുഞ്ചിത്വാവ കഥേന്തീ’’തി. സച്ചമേവ അവിപരീതമേവ കഥേന്തി.

സമ്മുതീതി സമഞ്ഞാ. പരമോ ഉത്തമോ അത്ഥോതി പരമത്ഥോ, ധമ്മാനം യഥാഭൂതസഭാവോ. തം പരമത്ഥം, സമ്മുതി പന ലോകസ്സ സങ്കേതമത്തസിദ്ധാ. യദി ഏവം കഥം സമ്മുതികഥായ സച്ചതാതി ആഹ ‘‘ലോകസമ്മുതികാരണ’’ന്തി ലോകസമഞ്ഞം നിസ്സായ പവത്തനതോ. ലോകസമഞ്ഞായ ഹി അഭിനിവേസനം വിനാ പഞ്ഞാപനാ ഏകച്ചസ്സ സുതസ്സ സാവനാ വിയ, ന മുസാ അനതിക്കമിതബ്ബതോ തസ്സാ. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ജനപദനിരുത്തിം നാഭിനിവേസേയ്യ, സമഞ്ഞം നാതിധാവേയ്യാ’’തി. ധമ്മാനം സഭാവധമ്മാനം. ഭൂതലക്ഖണം ഭാവസ്സ ലക്ഖണം ദീപേന്തീതി കത്വാ.

തേരസചേതനാഭേദന്തി അട്ഠകാമാവചരകുസലചേതനാപഞ്ചരൂപാവചരകുസലചേതനാഭേദം. അത്തനോ സന്താനസ്സ പുനനതോ പുജ്ജഭവഫലസ്സ അഭിസങ്ഖരണതോ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം. കമ്മപുഞ്ഞേനാതി കമ്മഭൂതേന. വിപാകപുഞ്ഞേനാതി വിപാകസങ്ഖാതേന. പുഞ്ഞഫലമ്പി ഹി ഉത്തരപദലോപേന ‘‘പുഞ്ഞ’’ന്തി വുച്ചതി ‘‘ഏവമിദം പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തിആദീസു വിയ. ‘‘അപുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഇദം ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തി ഏത്ഥ വുത്തനയമേവാതി ന ഉദ്ധതം. അപുഞ്ഞഫലം ഉത്തരപദലോപേന ‘‘അപുഞ്ഞ’’ന്തി വുച്ചതി. സങ്ഖാരന്തി സങ്ഖാരസ്സ ഗഹിതത്താ ‘‘അവിജ്ജാഗതോയ’’ന്തി ഇമിനാ സങ്ഖാരസ്സ പച്ചയോ ഗഹിതോ, ‘‘പുഞ്ഞൂപഗം ഹോതി വിഞ്ഞാണ’’ന്തിആദിനാ പച്ചയുപ്പന്നം വിഞ്ഞാണം. തസ്മിഞ്ച ഗഹിതേ നാമരൂപാദി സബ്ബം ഗഹിതമേവ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ദ്വാദസപദികോ പച്ചയാകാരോ ഗഹിതോവ ഹോതീ’’തി.

വിജ്ജാതി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ഉക്കട്ഠനിദ്ദേസേന. തസ്സാ ഹി ഉപ്പാദാ സബ്ബസോ അവിജ്ജാ പഹീനാ ഹോതി. പഠമമേവാതി ഇദം അവിജ്ജാപഹാനവിജ്ജുപ്പാദാനം സമാനകാലതാദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘യഥാ പനാ’’തിആദി. പദീപുജ്ജലേനാതി പദീപുജ്ജലനഹേതുനാ സഹേവ. വിജ്ജുപ്പാദാതി വിജ്ജുപ്പാദഹേതു, ഏവം സതീപി സമകാലത്തേതി അധിപ്പായോ. ന ഗണ്ഹാതീതി ‘‘ഏതം മമാ’’തിആദിനാ ന ഗണ്ഹാതി. ന തണ്ഹായതി ന ഭായതി തണ്ഹാവുത്തിനോ അഭാവാ, തതോ ഏവ ഭയവത്ഥുനോ ച അഭാവാ.

ഗിലിത്വാ പരിനിട്ഠാപേത്വാതി ഗിലിത്വാ വിയ അഞ്ഞസ്സ അവിസയം വിയ കരണേന പരിനിട്ഠാപേത്വാ. സാമിസസുഖസ്സ അനേകദുക്ഖാനുബന്ധഭാവതോ, സുഖാഭിനന്ദസ്സ ദുക്ഖഹേതുഭാവതോ ച സുഖം അഭിനന്ദന്തോയേവ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമ അഗ്ഗിസന്താപസുഖം ഇച്ഛന്തോ ധൂമദുക്ഖാനുഞ്ഞാതോ വിയ. ദുക്ഖം പത്വാ സുഖം പത്ഥനതോതി ഏത്ഥ ദുബ്ബലഗഹണികാദയോ നിദസ്സനഭാവേന വേദിതബ്ബാ. തേ ഹി യാവ സായന്ഹസമയാപി അഭുത്വാ സായമാസാദീനി കരോന്തോ ജിഘച്ഛാദിം ഉപ്പാദേത്വാ ഭുഞ്ജനാദീനി കരോന്തി. സുഖസ്സ വിപരിണാമദുക്ഖതോ സുഖം അഭിനന്ദന്തോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമാതി യോജനാ. കേചി പന ദുക്ഖസ്സ അഭാവതോ വിപരിണാമസുഖതോ തം സുഖം അഭിനന്ദന്തോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതീതി വദന്തി. തം ന, ന ഹി താദിസം സുഖനിമിത്തം കോചി ദുക്ഖം അഭിനന്ദന്തോ ദിട്ഠോ, ദുക്ഖഹേതും പന സാമിസം സുഖം അഭിനന്ദന്തോ ദിട്ഠോ. ദുക്ഖഹേതും സാമിസം സുഖം അഭിനന്ദന്തോ അത്ഥതോ ദുക്ഖം അഭിനന്ദതി നാമാതി വുത്തോവായമത്ഥോ. കായോതി പഞ്ചദ്വാരകായോ, സോ പരിയന്തോ അവസാനം ഏതസ്സാതി കായപരിയന്തികം. തേനാഹ ‘‘യാവ പഞ്ചദ്വാരകായോ പവത്തതി, താവ പവത്ത’’ന്തി. ജീവിതപരിയന്തികന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ പഠമം നിരുജ്ഝതീതി ഏകസ്മിം അത്തഭാവേ മനോദ്വാരികവേദനാതോ പച്ഛാ ഉപ്പജ്ജിത്വാ തതോ പഠമം നിരുജ്ഝതി, തതോ ഏവ സിദ്ധമത്ഥം സരൂപേനേവ ദസ്സേതും ‘‘മനോദ്വാരികവേദനാ പഠമം ഉപ്പജ്ജിത്വാ പച്ഛാ നിരുജ്ഝതീ’’തി വുത്തം. ഇദാനി തമേവ സങ്ഖേപേന വുത്തം വിവരിതും ‘‘സാ ഹീ’’തിആദിമാഹ. യാവ തേത്തിംസവസ്സാപി പഠമവയോ. പണ്ണാസവസ്സകാലേതി പഠമവയതോ യാവ പഞ്ഞാസവസ്സകാലാ, താവ ഠിതാ ഹോതീതി വുഡ്ഢിഹാനിയോ അനുപഗന്ത്വാ സരൂപേനേവ ഠിതാ ഹോതി. മന്ദാതി മുദുകാ അതിഖിണാ. തദാതി അസീതിനവുതിവസ്സകാലേ. തഥാ ചിരപരിവിതക്കേപി. ഭഗ്ഗാ നിത്തേജാ ഭഗ്ഗവിഭഗ്ഗാ ദുബ്ബലാ. ഹദയകോടിംയേവാതി ചക്ഖാദിവത്ഥൂസു അവത്തേത്വാ തേസം ഖീണത്താ കോടിഭൂതം ഹദയവത്ഥുംയേവ. യാവ ഏസാ വേദനാ വത്തതി.

വാപിയാതി മഹാതളാകേന. പഞ്ചഉദകമഗ്ഗസമ്പന്നന്തി പഞ്ചഹി ഉദകസ്സ പവിസനനിക്ഖമനമഗ്ഗേഹി യുത്തം. തതോ തതോ വിസ്സന്ദമാനം സബ്ബസോ പുണ്ണത്താ.

പഠമം ദേവേ വസ്സന്തേതിആദി ഉപമാസംസന്ദനം. ഇമം വേദനം സന്ധായാതി ഇമം യഥാവുത്തം പരിയോസാനപ്പത്തം മനോദ്വാരികവേദനം സന്ധായ.

കായസ്സ ഭേദാതി അത്തഭാവസ്സ വിനാസതോ. ‘‘ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ’’തി പാളി, അട്ഠകഥായം പന ജീവിതപരിയാദാനാ ഉദ്ധന്തി പദുദ്ധാരോ കതോ. പരലോകവസേന അഗന്ത്വാ. വേദനാനം സീതിഭാവോ നാമ സങ്ഖാരദരഥപരിളാഹഭാവോ, സോ പനായം അപ്പവത്തിവസേനാതി ആഹ ‘‘പവത്തി…പേ… ഭവിസ്സന്തീ’’തി. ധാതുസരീരാനീതി അട്ഠികങ്കലസങ്ഖാതധാതുസരീരാനി. സരീരേകദേസേ ഹി സരീരസമഞ്ഞാ.

കുമ്ഭകാരപാകാതി കുമ്ഭകാരപാകതോ. ഏത്ഥ പച്ചതീതി പാകോ, പചനട്ഠാനം. തദേവ പാചനവസേന ആവസന്തി ഏത്ഥാതി ആവാസോ, തസ്മാ കുമ്ഭകാരാവാസതോ. അവിഗതവൂപസമം സങ്ഖരിതം കുമ്ഭം ഉദ്ധരിത്വാ ഠപേന്തോ ഛാരികായ സതി പിധാനവസേന ഠപേതി. തഥാ ഠപനം പന സന്ധായ വുത്തം ‘‘പടിസിസ്സേയ്യാ’’തി. കുമ്ഭസ്സ പദേസഭൂതതായ ആബദ്ധാ അവയവാ ‘‘കുമ്ഭകപാലാനീ’’തി അധിപ്പേതാനി, ന ഛിന്നഭിന്നാനി. അവയവമുഖേന ഹി സമുദായോ വുത്തോ. തത്ഥ കപാലസമുദായോ ഹി ഘടോ. തേനാഹ ‘‘മുഖവട്ടിയാ ഏകബദ്ധാനീ’’തി. അവസിസ്സേയ്യുന്തി വണ്ണവിസേസഉണ്ഹഭാവാപഗതാ ഘടകാരാനേവ തിട്ഠേയ്യുന്തി. ആദിത്ത…പേ… തയോ ഭവാ ദട്ഠബ്ബാ ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തഭാവതോ. യഥാ കുമ്ഭകാരോ കുമ്ഭകാരാവാസം ആദിത്തം പച്ചവേക്ഖതി, ഏവം ആരദ്ധവിപസ്സകോപേസ ഭവത്തയം രാഗാദീഹി ആദിത്തന്തി ആഹ ‘‘കുമ്ഭകാരോ വിയ യോഗാവചരോ’’തി. നീഹരണദണ്ഡകോ വിയ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണം ഭവത്തയപാകതോ നീഹരണതോ. സമോ ഭൂമിഭാഗോ വിയ നിബ്ബാനതലം സബ്ബവിസമാ നിവത്തനതോ.

‘‘ആദാനനിക്ഖേപനതോ, വയോവുദ്ധത്ഥങ്ഗമതോ, ആഹാരമയതോ, ഉതുമയതോ, ചിത്തസമുട്ഠാനതോ, കമ്മജതോ, ധമ്മതാരൂപതോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൦൬) ഇമേഹി സത്തഹി ആകാരേഹി സമ്മസന്തോ രൂപസത്തകം വിപസ്സതി നാമ. ‘‘കലാപതോ, യമകതോ, ഖണികതോ, പടിപാടിതോ, ദിട്ഠിഉഗ്ഘാടനതോ, മാനസമുഗ്ഘാടതോ, നികന്തിപരിയാദാനതോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൭൧൭) ഇമേഹി സത്തഹി ആകാരേഹി സമ്മസന്തോ അരൂപസത്തകം വിപസ്സതി നാമ, തസ്മാ യഥാവുത്തം ഇമം രൂപസത്തകം അരൂപസത്തകഞ്ച നീഹരിത്വാ വിപസ്സന്തസ്സ. യദിപി അരഹതോ അത്തഭാവോ സബ്ബഭവേഹിപി ഉദ്ധടോ, യാവ പന അനുപാദിസേസപരിനിബ്ബാനം ന പാപുണാതി, താവ തസ്മിമ്പി സുഗതിഭവേ ഠിതോയേവാതി വത്തബ്ബതം ലബ്ഭതീതി ‘‘ചതൂഹി അപായേഹി അത്തഭാവം ഉദ്ധരിത്വാ’’ഇച്ചേവ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ഖീണാസവോ പനാ’’തിആദി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതസ്സ വട്ടവൂപസമോ വേദിതബ്ബോ’’തി. ന പരിനിബ്ബാതി അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാതി അധിപ്പായോ, സഉപാദിസേസായ പന നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബാനം അരഹത്തപ്പത്തിയേവ. അഭിസങ്ഖാരഹേതുതോ ഹേത്ഥ പരിളാഹവൂപസമസ്സ ഉപസമഭാവേന അധിപ്പേതത്താ ഉണ്ഹകുമ്ഭനിബ്ബാനനിദസ്സനമ്പി ന വിരുജ്ഝതി. അനുപാദിന്നകസരീരാനീതി ഉതുസമുട്ഠാനികരൂപകലാപേ വദന്തി. ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. ഇദം പന വചനം. അനുയോഗാരോപനത്ഥന്തി കായപരിയന്തികം വേദനം വേദയമാനോ ഖീണാസവോ അപി നു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരാദികമ്മം കരേയ്യാതി പഞ്ഹം കാതും. അഥ വാ അനുയോഗാരോപനത്ഥന്തി ‘‘അപി നു ഖോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരം വാ അഭിസങ്ഖരേയ്യാ’’തിആദിനാ അനുയോഗം ആരോപേതും വുത്തം, ന താവ യഥാരദ്ധദേസനം നിട്ഠാപേതുന്തി അത്ഥോ.

പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേ സിദ്ധേ തസ്മിം ഭവേ ഉപ്പജ്ജനാരഹാനം വിഞ്ഞാണാനം സിയാ സമ്ഭവോ, നാസതീതി വുത്തം ‘‘വിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാതി പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം പഞ്ഞായേഥാ’’തി. സബ്ബസോ സങ്ഖാരേസു അസന്തേസു പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണം അപി നു ഖോ പഞ്ഞായേയ്യ. തസ്മിഞ്ഹി അപഞ്ഞായമാനേ സബ്ബം വിഞ്ഞാണം ന പഞ്ഞായേയ്യ. ഥേരാനന്തി ‘‘ഭിക്ഖവേ’’തി ആലപിതത്ഥേരാനം. പഞ്ഹബ്യാകരണം സമ്പഹംസതി തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സംസന്ദനതോ. അപ്പഞ്ഞാണന്തി അപ്പഞ്ഞായനം. ആദി-സദ്ദേന വിഞ്ഞാണേ അസതി നാമരൂപസ്സ അപ്പഞ്ഞാണന്തി ഏവമാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതന്തി സദ്ദഹനാകാരേന പവത്തസന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതം. അധിമോക്ഖന്തി നിച്ഛയാകാരവിമോക്ഖം സദ്ധാവിമോക്ഖഞ്ച. തേനാഹ പാളിയം ‘‘സദ്ദഹഥ മേതം, ഭിക്ഖവേ’’തി. സദ്ധാസഹിതഞ്ഹി നിച്ഛയാകാരവിമോക്ഖം സന്ധായാഹ ‘‘സന്നിട്ഠാനസങ്ഖാതം അധിമോക്ഖ’’ന്തി. അന്തോതി പരിയന്തോ. പരിതോ ഛിജ്ജതി ഏത്ഥാതി പരിച്ഛേദോ.

പരിവീമംസനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.