൮. ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ

൩൮. യഞ്ചാതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ അട്ഠാനേ. തേന ചേതനായ വിയ പകപ്പാനാനുസയാനമ്പി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ വക്ഖമാനംയേവ അവിസിട്ഠം ആരമ്മണഭാവം ജോതേതി. കാമം തീസുപി പദേസു ‘‘പവത്തേതി’’ഇച്ചേവ അത്ഥോ വുത്തോ, വത്തനത്ഥോ പന ചേതനാദീനം യഥാക്കമം ചേതയനപകപ്പനാനുസയനരൂപോ വിസിട്ഠട്ഠോ ദട്ഠബ്ബോ. തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ ഗഹിതാ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ പച്ചയനിദ്ധാരണമേതന്തി. തണ്ഹാദിട്ഠികപ്പാ ഗഹിതാ യഥാരഹന്തി അധിപ്പായോ. അട്ഠസുപി ഹി ലോഭസഹഗതചിത്തേസു തണ്ഹാകപ്പോ, തത്ഥ ചതൂസ്വേവ ദിട്ഠികപ്പോതി. കാമം അനുസയാ ലോകിയകുസലചേതനാസുപി അനുസേന്തിയേവ, അകുസലേസു പന പവത്തി പാകടാതി ‘‘ദ്വാദസന്നം ചേതനാന’’ന്തി വുത്തം. സഹജാതകോടിയാതി ഇദം പച്ചുപ്പന്നാപി കാമരാഗാദയോ അനുസയാവ വുച്ചന്തി തംസദിസതായാതി വുത്തം. ന ഹി കാലഭേദേന ലക്ഖണപ്പഭേദോ അത്ഥീതി. അനാഗതാ ഏവ ഹി കാമരാഗാദയോ നിപ്പരിയായതോ ‘‘അനുസയാ’’തി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി. പച്ചയുപ്പന്നോ വട്ടതീതി ആഹ ‘‘ആരമ്മണം പച്ചയോ’’തി. കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതത്ഥന്തി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സേവ പവത്തിയാ. തസ്മിം പച്ചയേ സതീതി തസ്മിം ചേതനാപകപ്പനാനുസയസഞ്ഞിതേ പച്ചയേ സതി പതിട്ഠാ വിഞ്ഞാണസ്സ ഹോതി. സന്താനേ ഫലദാനസമത്ഥതായേവ ഹോതീതി ‘‘പതിട്ഠാ ഹോതി, തസ്മിം പതിട്ഠിതേ’’തി വുത്തം. സന്നിട്ഠാപകചേതനാവസേന വിരുള്ഹേതി. പതിട്ഠിതേതി ഹി ഇമിനാ കമ്മസ്സ കതഭാവോ വുത്തോ, ‘‘വിരുള്ഹേ’’തി ഇമിനാ ഉപചിതഭാവോ. തേനാഹ ‘‘കമ്മം ജവാപേത്വാ’’തിആദി. തത്ഥ പുരേതരം ഉപ്പന്നാഹി കമ്മചേതനാഹി ലദ്ധപച്ചയത്താ ബലപ്പത്തായ സന്നിട്ഠാപകചേതനായ കമ്മവിഞ്ഞാണം ലദ്ധപതിട്ഠം വിരുള്ഹമൂലഞ്ച ഹോതീതി വുത്തം ‘‘നിബ്ബത്തമൂലേ ജാതേ’’തി. തഥാ ഹി സന്നിട്ഠാപകചേതനാ വിപാകം ദേന്തം അനന്തരേ ജാതിവസേന ദേതി ഉപപജ്ജവേദനീയകമ്മന്തി.

തേഭൂമകചേതനായാതി തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനായ. അപ്പവത്തനക്ഖണോതി ഇധ പവത്തനക്ഖണോ ജായമാനക്ഖണോ. ന ജായമാനക്ഖണോ അപ്പവത്തനക്ഖണോ ന കേവലം ഭങ്ഗക്ഖണോ അപ്പഹീനാനുസയസ്സ അധിപ്പേതത്താ. അപ്പഹീനകോടിയാതി അസമുച്ഛിന്നഭാവേന. തദിദം തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാസു അപ്പവത്തമാനാസു അനുസയാനം സഹജാതകോടിആദിനാ പവത്തി നാമ നത്ഥി, വിപാകാദീസു അപ്പഹീനകോടിയാ പവത്തതി കരോന്തസ്സ അഭാവതോതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ വുത്തം. അവാരിതത്താതി പടിപക്ഖേതി അവാരിതബ്ബത്താ. പച്ചയോവ ഹോതി വിഞ്ഞാണസ്സ ഠിതിയാ.

പഠമദുതിയവാരേഹി വട്ടം ദസ്സേത്വാ തതിയവാരേ ‘‘നോ ചേ’’തിആദിനാ വിവട്ടം ദസ്സിതന്തി ‘‘പഠമപദേ തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ നിവത്താ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ നിവത്താതി അകരണതോ അപ്പവത്തിയാ അപഗതാ. തണ്ഹാദിട്ഠിയോ നിവത്താതി യോജനാ. വുത്തപ്പകാരേസൂതി ‘‘തേഭൂമകവിപാകേസൂ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേസു.

ഏത്ഥാതി ഇമസ്മിം സുത്തേ. ഏത്ഥ ചേതനാപകപ്പനാനം പവത്തനവസേന ധമ്മപരിച്ഛേദോ ദസ്സിതോതി ‘‘ചേതേതീതി തേഭൂമകകുസലാകുസലചേതനാ ഗഹിതാ’’തിആദിനയോ ഇധേവ ഹോതീതി ദസ്സിതോ. ചതസ്സോതി പടിഘദ്വയമോഹമൂലസമാഗതാ ചതസ്സോ അകുസലചേതനാ. ചതൂസു അകുസലചേതനാസൂതി യഥാവുത്താസു ഏവ ചതൂസു അകുസലചേതനാസു, ഇതരാ പന ‘‘ന പകപ്പേതീ’’തി ഇമിനാ പടിക്ഖേപേന നിവത്താതി. സുത്തേ ആഗതം വാരേത്വാതി ‘‘നോ ച പകപ്പേതീ’’തി ഏവം പടിക്ഖേപവസേന സുത്തേ ആഗതം വജ്ജേത്വാ. ‘‘ന പകപ്പേതീ’’തി ഹി ഇമിനാ അട്ഠസു ലോഭസഹഗതചിത്തേസു സഹജാതകോടിയാ പവത്തഅനുസയോ നിവത്തിതോ തേസം ചിത്താനം അപ്പവത്തനതോ, തസ്മാ തം ഠാനം ഠപേത്വാതി അത്ഥോ. പുരിമസദിസോവ പുരിമനയേസു വുത്തനയേന ഗഹേതബ്ബോ ധമ്മപരിച്ഛേദത്താ.

തദപ്പതിട്ഠിതേതി സമാസഭാവതോ വിഭത്തിലോപോ, സന്ധിവസേന ദ-കാരാഗമോ, തസ്സ അപ്പതിട്ഠിതം തദപ്പതിട്ഠിതം, തസ്മിം തദപ്പതിട്ഠിതേതി ഏവമേത്ഥ സമാസപദസിദ്ധി ദട്ഠബ്ബാ. ഏത്ഥാതി ഏതസ്മിം തതിയവാരേ അരഹത്തമഗ്ഗസ്സ കിച്ചം കഥിതം സബ്ബസോ അനുസയനിബ്ബത്തിഭേദനതോ. ഖീണാസവസ്സ കിച്ചകരണന്തിപി വത്തും വട്ടതി സബ്ബസോ വേദനാദീനം പടിക്ഖേപഭാവതോ. നവ ലോകുത്തരധമ്മാതിപി വത്തും വട്ടതി മഗ്ഗപടിപാടിയാ അനുസയസമുഗ്ഘാടനതോ മഗ്ഗാനന്തരാനി ഫലാനി, തദുഭയാരമ്മണഞ്ച നിബ്ബാനന്തി. വിഞ്ഞാണസ്സാതി കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ. പുനബ്ഭവസീസേന അനന്തരഭവസങ്ഗഹിതം നാമരൂപം പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വാ ഗഹിതന്തി ആഹ ‘‘പുനബ്ഭവസ്സ ച അന്തരേ ഏകോ സന്ധീ’’തി. ഭവജാതീനന്തി ഏത്ഥ ‘‘ദുതിയഭവസ്സ തതിയഭവേ ജാതിയാ’’തി ഏവം പരമ്പരവസേന ഗഹേതബ്ബം. ആയതിം പുനബ്ഭവാഭിനിബ്ബത്തിഗഹണേന പന നാനന്തരിയതോ കമ്മഭവോ ഗഹിതോ, ജാതിഹേതുഫലസിദ്ധിപേത്ഥ വുത്താ ഏവാതി വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച ‘‘നോ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ചേതേതി നോ ച പകപ്പേതി, അഥ ഖോ അനുസേതീ’’തി ഏവം ഭഗവതാ ദുതിയനയേ പുബ്ബഭാഗേ ഭവനിബ്ബത്തകകുസലാകുസലായൂഹനം, പകപ്പനഞ്ച വിനാപി ഭവേസു ദിട്ഠാദീനവസ്സ യോഗിനോ അനുസയപച്ചയാ വിപസ്സനാചേതനാപി പടിസന്ധിജനകാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം കുസലാകുസലസ്സ അപ്പവത്തി ചേപി, തദാ വിജ്ജമാനതേഭൂമകവിപാകാദിധമ്മേസു അപ്പഹീനകോടിയാ അനുസയിതകിലേസപ്പച്ചയാ ഭവവജ്ജസ്സ കമ്മവിഞ്ഞാണസ്സ പതിട്ഠിതതാ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥഞ്ച വുത്തോ. ‘‘ന ചേതേതി പകപ്പേതി അനുസേതീ’’തി അയം നയോ ന ഗഹിതോ ചേതനം വിനാ പകപ്പനസ്സ അഭാവതോ.

ചേതനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.