൫. ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ

൨൫. പുരിമസുത്തേതി അനന്തരേ പുരിമേ സുത്തേ. വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബന്തി പദത്ഥേ തതോ വിസിട്ഠം അനിദ്ദിസിത്വാ ഇതരം അത്ഥതോ വിഭാവേതും ‘‘അയം പന വിസേസോ’’തിആദിമാഹ. ന കേവലം ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി, അഥ ഖോ ഫസ്സസ്സ സഹകാരീകാരണഭൂതഅഞ്ഞപച്ചയാ ച ഉപ്പജ്ജതീതി. കായേനാതി ചോപനകായേന, കായവിഞ്ഞത്തിയാതി അത്ഥോ. സാ ഹി കാമം പട്ഠാനേ ആഗതേസു ചതുവീസതിയാ പച്ചയേസു കേനചി പച്ചയേന ചേതനായ പച്ചയോ ന ഹോതി. യസ്മാ പന കായേ സതി ഏവ കായകമ്മം നാമ ഹോതി, നാസതി, തസ്മാ സാ തസ്സാ സാമഗ്ഗിയഭാവേന ഇച്ഛിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘കായേനപി കരിയമാനം കരീയതീ’’തി. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘കായേ വാ, ഹാനന്ദ, സതി കായസഞ്ചേതനാഹേതു ഉപ്പജ്ജതി അജ്ഝത്തം സുഖം ദുക്ഖ’’ന്തി. വാചായപീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. മനസാതി പാതുഭൂതേന മനസാ, ന മനമത്തേനാതി. അത്തനാ പരേഹി അനുസ്സാഹിതേന. പരേനാതി പരേന അനുസ്സാഹേന. സമ്പജാനേനാതി ഞാണസമ്പയുത്തചിത്തവസേന പജാനന്തേന. അസമ്പജാനേനാതി തഥാ ന സമ്പജാനന്തേന. തസ്സാതി സുഖദുക്ഖസ്സ. കായസഞ്ചേതനാഹേതൂതി കായകമ്മനിമിത്തം, കായികസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസസഞ്ചേതനാസുപി. ഉദ്ധച്ചസഹഗതചേതനാ പവത്തിയം വിപാകം ദേതിയേവാതി ‘‘വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തീ’’തി വുത്തം. തഥാ വചീദ്വാരേതി ഏത്ഥ ‘‘കാമാവചരകുസലാകുസലവസേന വീസതി ചേതനാ ലബ്ഭന്തീ’’തി ഇദം തഥാ-സദ്ദേന ഉപസംഹരതി. രൂപാരൂപചേതനാഹീതി രൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലചേതനാഹി. തപ്പച്ചയം യഥാരഹന്തി അധിപ്പായോ. താപി ചേതനാതി യഥാവുത്താ ഏകൂനവീസതി ചേതനാ അവിജ്ജാപച്ചയാ ഹോന്തി കുസലാനമ്പി പഗേവ ഇതരാധിട്ഠഹിതാവിജ്ജസ്സേവ ഉപ്പജ്ജനതോ, അഞ്ഞഥാ അനുപ്പജ്ജനതോ. യഥാവുത്തചേതനാഭേദന്തി യഥാവുത്തം കായചേതനാദിവിഭാഗം. പരേഹി അനുസ്സാഹിതോ സരസേനേവ പവത്തമാനോ. പരേഹി കാരിയമാനോതി പരേഹി ഉസ്സാഹിതോ ഹുത്വാ കയിരമാനോ. ജാനന്തോപീതി അനുസ്സവാദിവസേന ജാനന്തോപി. കമ്മമേവ ജാനന്തോതി തദാ അത്തനാ കരിയമാനകമ്മമേവ ജാനന്തോ.

ചതൂസൂതി ‘‘സാമം വാ പരേ വാ സമ്പജാനോ വാ അസമ്പജാനോ വാ’’തി ഏവം വുത്തേസു ചതൂസു ഠാനേസു. യഥാവുത്തേ ഏകൂനവീസതിചേതനാധമ്മേ അസങ്ഖാരികസസങ്ഖാരികഭാവേന സമ്പജാനകതാസമ്പജാനകതഭാവേന ചതുഗുണേ കത്വാ വുത്തം ‘‘ഛസത്തതി ദ്വേസതാ ചേതനാധമ്മാ’’തി. യേസം സഹജാതകോടി ലബ്ഭതി, തേസമ്പി ഉപനിസ്സയകോടി ലബ്ഭതേവാതി ‘‘ഉപനിസ്സയകോടിയാ അനുപതിതാ’’തിഇച്ചേവ വുത്താ. തേതി യഥാവുത്താ സബ്ബേപി ധമ്മാ. സോ കായോ ന ഹോതീതി ഏത്ഥ പസാദകായോപി ഗഹേതബ്ബോ. തേനാഹ ‘‘യസ്മിം കായേ സതീ’’തിആദി. സോ കായോ ന ഹോതീതി സോ കായോ പച്ചയനിരോധേന ന ഹോതി. വാചാതി സദ്ദവാചാ. മനോതി യം കിഞ്ചി വിഞ്ഞാണം. ഇദാനി കമ്മവസേനേവ യോജേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. ഏസേവ നയോ ‘‘വാചാപി ദ്വാരഭൂതാ മനോപി ദ്വാരഭൂതോ’’തി. ഖീണാസവസ്സ കഥം കായോ ന ഹോതി, ന തസ്സ കായകമ്മാധിട്ഠാനന്തി അധിപ്പായോ. അവിപാകത്താതി അവിപാകധമ്മത്താതി അത്ഥോ. കായോ ന ഹോതീതി വുത്തം അകമ്മകരണഭാവതോ.

തന്തി കമ്മം. ഖേത്തം ന ഹോതീതി തസ്സ ദുക്ഖസ്സ അവിരുഹനട്ഠാനത്താ. വിരുഹനട്ഠാനാദയോ ബ്യതിരേകവസേന വുത്താ. തേനാഹ ‘‘ന ഹോതീ’’തി. കാരണട്ഠേനാതി ആധാരഭൂതകാരണഭാവേന. സഞ്ചേതനാമൂലകന്തി സഞ്ചേതനാനിമിത്തം. വിരുഹനാദീനം അത്ഥാനന്തി ‘‘വിരുഹനട്ഠേനാ’’തിആദിനാ വുത്താനം അത്ഥാനം. ഇമിനാ വിരുഹനാദിഭാവേന വേദനാ ‘‘സുഖദുക്ഖവേദനാ’’തി കഥിതാ, നയിധ ജേട്ഠലക്ഖണം സുഖദുക്ഖം നിപ്പയോജകസ്സ സുഖസ്സ ദുക്ഖസ്സ ച അധിപ്പേതത്താ. ഉപേക്ഖാവേദനാപേത്ഥ സുഖസണ്ഹസഭാവവിപാകഭൂതാ വേദനാവ.

ഭൂമിജസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.