൧. ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ

൧൧. ആഹരന്തീതി ആനേന്തി ഉപ്പാദേന്തി, ഉപത്ഥമ്ഭേന്തീതി അത്ഥോ. നിബ്ബത്താതി പസുതാ. ഭൂതാ നാമ യസ്മാ തതോ പട്ഠായ ലോകേ ജാതവോഹാരോ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണതോ പന പട്ഠായ യാവ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖന്തോ, താവ സമ്ഭവേസിനോ, ഏസ താവ ഗബ്ഭസേയ്യകേസു ഭൂതസമ്ഭവേസിവിഭാഗോ, ഇതരേസു പന പഠമചിത്താദിവസേന വുത്തോ. സമ്ഭവ-സദ്ദോ ചേത്ഥ ഗബ്ഭസേയ്യകാനം വസേന പസൂതിപരിയായോ, ഇതരേസം വസേന ഉപ്പത്തിപരിയായോ. പഠമചിത്തപഠമഇരിയാപഥക്ഖണേസു ഹി തേ സമ്ഭവം ഉപ്പത്തിം ഏസന്തി ഉപഗച്ഛന്തി നാമ, ന താവ ഭൂതാ ഉപപത്തിയാ ന സുപ്പതിട്ഠിതത്താ, ഭൂതാ ഏവ സബ്ബസോ ഭവേസനായ സമുച്ഛിന്നത്താ. ന പുന ഭവിസ്സന്തീതി അവധാരണേന നിവത്തിതമത്ഥം ദസ്സേതി. യോ ച ‘‘കാലഘസോ ഭൂതോ’’തിആദീസു ഭൂത-സദ്ദസ്സ ഖീണാസവവാചിതാ ദട്ഠബ്ബാ. വാ-സദ്ദോ ചേത്ഥ സമ്പിണ്ഡനത്ഥോ ‘‘അഗ്ഗിനാ വാ ഉദകേന വാ’’തിആദീസു വിയ.

യഥാസകം പച്ചയഭാവേന അത്തഭാവസ്സ പഠപനമേവേത്ഥ ആഹാരേഹി കാതബ്ബഅനുഗ്ഗഹോ ഹോതീതി അധിപ്പായേനാഹ ‘‘വചനഭേദോ…പേ… ഏകോ യേവാ’’തി. സത്തസ്സ ഉപ്പന്നധമ്മാനന്തി സത്തസ്സ സന്താനേ ഉപ്പന്നധമ്മാനം. യഥാ ‘‘വസ്സസതം തിട്ഠതീ’’തി വുത്തേ അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി, ഏവം ഠിതിയാതി അനുപ്പബന്ധവസേന പവത്തിയാതി അത്ഥോ, സാ പന അവിച്ഛേദോതി ആഹ ‘‘അവിച്ഛേദായാ’’തി. അനുപ്പബന്ധധമ്മുപ്പത്തിയാ സത്തസന്താനോ അനുഗ്ഗഹിതോ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘അനുപ്പന്നാനം ഉപ്പാദായാ’’തി. ഏതാനീതി ഠിതിഅനുഗ്ഗഹപദാനി. ഉഭയത്ഥ ദട്ഠബ്ബാനി ന യഥാസമ്ബന്ധതോ.

വത്ഥുഗതാ ഓജാ വത്ഥു വിയ തേന സദ്ധിം അജ്ഝോഹരിതബ്ബതം ഗച്ഛതീതി വുത്തം ‘‘അജ്ഝോഹരിതബ്ബകോ ആഹാരോ’’തി, നിബ്ബത്തിതഓജം പന സന്ധായ ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ ഓജട്ഠമകരൂപാനി ആഹരതീ’’തി വക്ഖതി. ഓളാരികതാ അപ്പോജതായ ന വത്ഥുനോ ഥൂലതായ കഥിനതായ വാ, തസ്മാ യസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പരിത്താ ഓജാ ഹോതി, തം ഓളാരികം. സപ്പാദയോ ദുക്ഖുപ്പാദകതായ ഓളാരികാ വേദിതബ്ബാ. വിസാണാദീനം തിവസ്സഛഡ്ഡിതാനം പൂതിഭൂതത്താ മുദുകതാതി വദന്തി. തരച്ഛഖേളതേമിതതായ പന തഥാഭൂതാനം തേസം മുദുകതാ. ധമ്മസഭാവോ ഹേസ. സസാനം ആഹാരോ സുഖുമോ തരുണതിണസസ്സഖാദനതോ. സകുണാനം ആഹാരോ സുഖുമോ തിണബീജാദിഖാദനതോ. പച്ചന്തവാസീനം ആഹാരോ സുഖുമോ മാസമുഗ്ഗകുരാദിഭോജനത്താ. തേസന്തി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം. സുഖുമോത്വേവാതി ന കിഞ്ചി ഉപാദായ, അഥ ഖോ സുഖുമോഇച്ചേവ നിട്ഠം പത്തോ തതോ പരമസുഖുമസ്സ അഭാവതോ.

വത്ഥുവസേന പനേത്ഥ ആഹാരസ്സ ഓളാരികസുഖുമതാ വുത്താ, സാ ചസ്സ അപ്പോജമഹോജതാഹി വേദിതബ്ബാതി ദസ്സേതും ‘‘ഏത്ഥ ചാ’’തിആദിമാഹ. പരിസ്സയന്തി ഖുദാവസേന ഉപ്പന്നം വിഹിംസം സരീരദരഥം. വിനോദേതീതി വത്ഥു തസ്സ വിനോദനമത്തം കരോതി. ന പന സക്കോതി പാലേതുന്തി സരീരം യാപേതും നപ്പഹോതി നിരോജത്താ. ന സക്കോതി പരിസ്സയം വിനോദേതും ആമാസയസ്സ അപൂരണതോ.

ഛബ്ബിധോപീതി ഇമിനാ കസ്സചി ഫസ്സസ്സ അനവസേസിതബ്ബതമാഹ. ദേസനക്കമേനേവേത്ഥ ഫസ്സാദീനം ദുതിയാദിതാ, ന അഞ്ഞേന കാരണേനാതി ആഹ ‘‘ദേസനാനയോ ഏവ ചേസാ’’തിആദി. മനസോ സഞ്ചേതനാ ന സത്തസ്സാതി ദസ്സനത്ഥം മനോഗഹണം യഥാ ‘‘ചിത്തസ്സ ഠിതി, ചേതോവിമുത്തി ചാ’’തി ആഹ ‘‘മനോസഞ്ചേതനാതി ചേതനാവാ’’തി. ചിത്തന്തി യം കിഞ്ചി ചിത്തമേവ. ഏകരാസിം കത്വാതി ഏകജ്ഝം ഗഹേത്വാ വിഭാഗം അകത്വാ, സാമഞ്ഞേന ഗഹിതാതി അത്ഥോ. തത്ഥ ലബ്ഭമാനം ഉപാദിണ്ണകാദിവിഭാഗം ദസ്സേതും ‘‘കബളീകാരോ ആഹാരോ’’തിആദി വുത്തം. ആഹാരത്ഥം ന സാധേന്തീതി താദിസസ്സ ആഹാരസ്സ അനാഹരണതോ. തദാപീതി ഭിജ്ജിത്വാ വിഗതകാലേപി. ഉപാദിണ്ണകാഹാരോതി വുച്ചന്തീതി കേചി. ഇദം പന ആചരിയാനം ന രുച്ചതി തദാ ഉപാദിണ്ണകരൂപസ്സേവ അഭാവതോ. പടിസന്ധിചിത്തേനേവ സഹജാതാതി ലക്ഖണവചനമേതം, സബ്ബായപി കമ്മജരൂപപരിയാപന്നായ ഓജായ അത്ഥിഭാവസ്സ അവിച്ഛേദപ്പവത്തിസമ്ഭവദസ്സനത്ഥോ. സത്തമാതി ഉപ്പന്നദിവസതോ പട്ഠായ യാവ സത്തമദിവസാപി. രൂപസന്തതിം പാലേതി പവേണിഘടനവസേന. അയമേവാതി കമ്മജഓജാ. കമ്മജഓജം പന പടിച്ച ഉപ്പന്നഓജാ അകമ്മജത്താ അനുപാദിണ്ണആഹാരോത്വേവ വേദിതബ്ബോ. അനുപാദിണ്ണകാ ഫസ്സാദയോ വേദിതബ്ബാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. ലോകുത്തരാ ഫസ്സാദയോ കഥന്തി ആഹ ‘‘ലോകുത്തരാ പന രുള്ഹീവസേന കഥിതാ’’തി. യസ്മാ തേസം കുസലാനം ഉപേതപരിയായോ നത്ഥി, തസ്മാ വിപാകാനം ഉപാദിണ്ണപരിയായോ നത്ഥേവാതി അനുപാദിണ്ണപരിയായോപി രുള്ഹീവസേന വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

പുബ്ബേ ‘‘ആഹാരാതി പച്ചയാ’’തി വുത്തത്താ യദി പച്ചയട്ഠോ ആഹാരട്ഠോതിആദിനാ ചോദേതി, അഥ കസ്മാ ഇമേ ഏവ ചത്താരോ വുത്താതി അഥ കസ്മാ ചത്താരോവ വുത്താ. ഇമേ ഏവ ച വുത്താതി യോജനാ. വിസേസപ്പച്ചയത്താതി ഏതേന യഥാ അഞ്ഞേ പച്ചയധമ്മാ അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നസ്സ പച്ചയാവ ഹോന്തി, ഇമേ പന തഥാ ച ഹോതി അഞ്ഞഥാ ചാതി സമാനേപി പച്ചയത്തേ അതിരേകപച്ചയാ ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ആഹാരാതി വുത്താ’’തി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി. ഇദാനി തം അതിരേകപച്ചയതം ദസ്സേതും ‘‘വിസേസപച്ചയോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. വിസേസപ്പച്ചയോ രൂപകായസ്സ കബളീകാരോ ആഹാരോ ഉപഥമ്ഭകഭാവതോ. തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘രൂപാരൂപാനം ഉപഥമ്ഭകത്തേന ഉപകാരകാ ചത്താരോ ആഹാരാ ആഹാരപച്ചയോ’’തി (വിസുദ്ധി. ൨.൬൦൮; പട്ഠാ. അട്ഠ. പച്ചയുദ്ദേസവണ്ണനാ). ഉപഥമ്ഭകത്തഞ്ഹി സതീപി ജനകത്തേ അരൂപീനം ആഹാരാനം ആഹാരജരൂപസമുട്ഠാനകരൂപാഹാരസ്സ ച ഹോതി, അസതി പന ഉപഥമ്ഭകത്തേ ആഹാരാനം ജനകത്തം നത്ഥീതി ഉപഥമ്ഭകത്തം പധാനം. ജനയമാനോപി ഹി ആഹാരോ അവിച്ഛേദവസേന ഉപഥമ്ഭയമാനോ ഏവ ജനേതീതി ഉപഥമ്ഭകഭാവോ ഏവ ആഹാരഭാവോ. വേദനായ ഫസ്സോ വിസേസപച്ചയോ. ‘‘ഫസ്സപച്ചയാ വേദനാ’’തി ഹി വുത്തം. ‘‘സങ്ഖാരപച്ചയാ വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വചനതോ വിഞ്ഞാണസ്സ മനോസഞ്ചേതനാ. ‘‘ചേതനാ തിവിധം ഭവം ജനേതീ’’തി ഹി വുത്തം. ‘‘വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപ’’ന്തി പന വചനതോ നാമരൂപസ്സ വിഞ്ഞാണം വിസേസപച്ചയോ. ന ഹി ഓക്കന്തവിഞ്ഞാണാഭാവേ നാമരൂപസ്സ അത്ഥി സമ്ഭവോ. യഥാഹ ‘‘വിഞ്ഞാണഞ്ച ഹി, ആനന്ദ, മാതുകുച്ഛിസ്മിം ന ഓക്കമിസ്സഥ, അപി നു ഖോ നാമരൂപം മാതുകുച്ഛിസ്മിം സമുച്ചിസ്സഥാ’’തിആദി (ദീ. നി. ൨.൧൧൫). വുത്തമേവത്ഥം സുത്തേന സാധേതും ‘‘യഥാഹാ’’തിആദി വുത്തം.

ഏവം യദിപി പച്ചയത്ഥോ ആഹാരത്ഥോ, വിസേസപച്ചയത്താ പന ഇമേവ ആഹാരാതി വുത്താതി തം നേസം വിസേസപച്ചയതം അവിഭാഗതോ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി വിഭാഗതോ ദസ്സേതും ‘‘കോ പനേത്ഥാ’’തിആദി ആരദ്ധം. മുഖേ ഠപിതമത്തോ ഏവ അസങ്ഖാദിതോ, തത്തകേനാപി അബ്ഭന്തരസ്സ ആഹാരസ്സ പച്ചയോ ഹോതി ഏവ. തേനാഹ ‘‘അട്ഠ രൂപാനി സമുട്ഠാപേതീ’’തി. സുഖവേദനായ ഹിതോ സുഖവേദനീയോ. സബ്ബഥാപീതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിവസേന. യത്തകാ ഫസ്സസ്സ പകാരഭേദാ, തേസം വസേന സബ്ബപ്പകാരോപി ഫസ്സാഹാരോ യഥാരഹം തിസ്സോ വേദനാ ആഹരതി, അനാഹാരകോ നത്ഥി.

സബ്ബഥാപീതി ഇധാപി ഫസ്സാഹാരേ വുത്തനയാനുസാരേന അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തിസന്തതിവസേനാതി കായദസകം ഭാവദസകം വത്ഥുദസകന്തി തിവിധസന്തതിവസേന. സഹജാതാദിപച്ചയനയേനാതി സഹജാതാദിപച്ചയവിധിനാ. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണഞ്ഹി അത്തനാ സഹജാതനാമസ്സ സഹജാതഅഞ്ഞമഞ്ഞവിപാകിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തഅത്ഥിഅവിഗതപച്ചയേഹി പച്ചയോ ഹോന്തോയേവ ആഹാരപച്ചയതായ തം ആഹാരേതി വുത്തം, സഹജാതരൂപേസു പന വത്ഥുനോ സമ്പയുത്തപച്ചയം ഠപേത്വാ വിപ്പയുത്തപച്ചയേന, സേസരൂപാനം അഞ്ഞമഞ്ഞപച്ചയഞ്ച ഠപേത്വാ ഇതരേസം പച്ചയാനം വസേന യോജനാ കാതബ്ബാ. താനീതി നപുംസകനിദ്ദേസോ അനപുംസകാനമ്പി നപുംസകേഹി സഹ വചനതോ. സാസവകുസലാകുസലചേതനാവ വുത്താ വിസേസപച്ചയഭാവദസ്സനം ഹേതന്തി, തേനാഹ ‘‘അവിസേസേന പനാ’’തിആദി. പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണമേവ വുത്തന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. യഥാ തസ്സ തസ്സ ഫലസ്സ വിസേസതോ പച്ചയതായ ഏതേസം ആഹാരത്ഥോ, ഏവം അവിസേസതോപീതി ദസ്സേതും ‘‘അവിസേസേനാ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ തംസമ്പയുത്തതംസമുട്ഠാനധമ്മാനന്തി തേഹി ഫസ്സാദീഹി സമ്പയുത്തധമ്മാനഞ്ചേവ തംസമുട്ഠാനരൂപധമ്മാനഞ്ച. തത്ഥ സമ്പയുത്തഗ്ഗഹണം യഥാരഹതോ ദട്ഠബ്ബം, സമുട്ഠാനഗ്ഗഹണം പന അവിസേസതോ.

ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ആഹാരകിച്ചം സാധേതീതി ഉപത്ഥമ്ഭേന്തോ ഏവ രൂപം സമുട്ഠാപേതി, ഓജട്ഠമകസമുട്ഠാപനേനേവ പനസ്സ ഉപഥമ്ഭനകിച്ചസിദ്ധി. ഫുസന്തോയേവാതി ഫുസനകിച്ചം കരോന്തോ ഏവ. ആയൂഹമാനാവാതി ചേതയമാനാ ഏവ അഭിസന്ദഹന്തീ ഏവ. വിജാനന്തമേവാതി ഉപപത്തിപരികപ്പനവസേന വിജാനന്തമേവ ആഹാരകിച്ചം സാധേതീതി യോജനാ. സബ്ബത്ഥ ആഹാരകിച്ചസാധനഞ്ച തേസം വേദനാദിഉപ്പത്തിഹേതുതായ അത്തഭാവസ്സ പവത്തനമേവ. കായട്ഠപനേനാതി കസ്മാ വുത്തം, നനു കമ്മജാദിരൂപം കമ്മാദിനാവ പവത്തതീതി ചോദനം സന്ധായാഹ ‘‘കമ്മജനിതോപീ’’തിആദി.

ഉപാദിണ്ണരൂപസന്തതിയാ ഉപത്ഥമ്ഭനേനേവ ഉതുചിത്തജരൂപസന്തതീനമ്പി ഉപത്ഥമ്ഭനസിദ്ധി ഹോതീതി ‘‘ദ്വിന്നം രൂപസന്തതീന’’ന്തി വുത്തം. ഉപത്ഥമ്ഭനമേവ സന്ധായ ‘‘അനുപാലകോ ഹുത്വാ’’തി ച വുത്തം. രൂപകായസ്സ ഠിതിഹേതുതാ ഹി യാപനാ അനുപാലനാ. സുഖാദിവത്ഥുഭൂതന്തി സുഖാദീനം പവത്തിട്ഠാനഭൂതം. ആരമ്മണമ്പി ഹി വസതി ഏത്ഥ ആരമ്മണകരണവസേന തദാരമ്മണാ ധമ്മാതി വത്ഥൂതി വുച്ചതി. ഫുസന്തോയേവാതി ഇദം ഫസ്സസ്സ ഫുസനസഭാവത്താ വുത്തം. ന ഹി ധമ്മാനം സഭാവേന വിനാ പവത്തി അത്ഥി, വേദനാപവത്തിയാ വിനാ സത്താനം സന്ധാവനതാ നത്ഥീതി ആഹ ‘‘സുഖാദി…പേ… ഹോതീ’’തി. ന ചേത്ഥ സഞ്ഞീഭവകഥായം അസഞ്ഞീഭവോ ദസ്സേതബ്ബോ, തസ്സാപി വാ കാരണഭൂതവേദനാപവത്തിവസേനേവ ഠിതിയാ ഹേതുനോ അബ്യാപിതത്താ, തഥാ ഹി ‘‘മനോസഞ്ചേതനാ…പേ… ഭവമൂലനിപ്ഫാദനതോ സത്താനം ഠിതിയാ ഹോതീ’’തി വുത്താ. തതോ ഏവ വിഞ്ഞാണം വിജാനന്തമേവാതി ഉപപത്തിപരികപ്പനവസേന വിജാനന്തമേവാതി വുത്തോവായമത്ഥോ.

ചത്താരി ഭയാനി ദട്ഠബ്ബാനി ആദീനവവിഭാവനതോ. നികന്തീതി നികാമനാ, രസതണ്ഹം സന്ധായ വദതി. സാ ഹി കബളീകാരേ ആഹാരേ ബലവതീ, തേനേവേത്ഥ അവധാരണം കതം. ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, നികന്തിയേവ ഭയം മഹാനത്ഥഹേതുതോ. ഉപഗമനം വിസയിന്ദ്രിയവിഞ്ഞാണേസു വിസയവിഞ്ഞാണേസു ച സങ്ഗതിവസേന പവത്തി, തം വേദനാദിഉപ്പത്തിഹേതുതായ ‘‘ഭയ’’ന്തി വുത്തം. അവധാരണേ പയോജനം വുത്തനയമേവ. സേസദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ആയൂഹനം അഭിസന്ദഹനം, സംവിധാനന്തിപി വദന്തി. തം ഭവൂപപത്തിഹേതുതായ ‘‘ഭയ’’ന്തി വുത്തം. അഭിനിപാതോ തത്ഥ തത്ഥ ഭവേ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണവസേന വിഞ്ഞാണസ്സ നിബ്ബത്തി. സോ ഭവൂപപത്തിഹേതുകാനം സബ്ബേസം അനത്ഥാനം മൂലകാരണതായ ‘‘ഭയ’’ന്തി വുത്തം. ഇദാനി നികന്തിആദീനം സപ്പടിഭയതം വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘കിം കാരണാ’’തിആദി ആരദ്ധം. തത്ഥ നികന്തിം കത്വാതി ആലയം ജനേത്വാ, തണ്ഹം ഉപ്പാദേത്വാതി അത്ഥോ. സീതാദീനം പുരക്ഖതാതി സീതാദീനം പുരതോ ഠിതാ, സീതാദീഹി ബാധിയമാനാതി അത്ഥോ.

ഫസ്സം ഉപഗച്ഛന്താതി ചക്ഖുസമ്ഫസ്സാദിഭേദം ഫസ്സം പവത്തേന്താ. ഫസ്സസ്സാദിനോതി കായസമ്ഫസ്സവസേന ഫോട്ഠബ്ബസങ്ഖാതസ്സ അസ്സാദനസീലാ. കായസമ്ഫസ്സവസേന ഹി സത്താനം ഫോട്ഠബ്ബതണ്ഹാ പവത്തതീതി ദസ്സേതും ഫസ്സാഹാരാദീനവദസ്സനേ ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഉദ്ധടം ‘‘പരേസം രക്ഖിതഗോപിതേസൂ’’തിആദിനാ. ഫസ്സസ്സാദിനോതി വാ ഫസ്സാഹാരസ്സാദിനോതി അത്ഥോ. സതി ഹി ഫസ്സാഹാരേ സത്താനം ഫസ്സാരമ്മണേ അസ്സാദോ, നാസതി, തേനാഹ ‘‘ഫസ്സസ്സാദമൂലക’’ന്തിആദി.

ജാതിനിമിത്തസ്സ ഭയസ്സ അഭിനിപാതസഭാവേന ഗഹിതത്താ ‘‘തമ്മൂലക’’ന്തി വുത്തം. കമ്മായൂഹനനിമിത്തന്തി അത്ഥോ. ഭയം സബ്ബന്തി പഞ്ചവീസതി, തിവിധമഹാഭയം, അഞ്ഞഞ്ച സബ്ബഭയം ആഗതമേവ ഹോതി ഭയാധിട്ഠാനസ്സ അത്തഭാവസ്സ നിപ്ഫാദനതോ.

അഭിനിപതതീതി അഭിനിബ്ബത്തതി. പഠമാഭിനിബ്ബത്തി ഹി സത്താനം തത്ഥ തത്ഥ അങ്ഗാരകാസുസദിസേ ഭവേ അഭിനിപാതസദിസീ. തമ്മൂലകത്താതി നാമരൂപനിബ്ബത്തിമൂലകത്താ. സബ്ബഭയാനം അഭിനിപാതോയേവ ഭയം ഭായതി ഏതസ്മാതി കത്വാ.

അപ്പേതി വിയാതി ഫലസ്സ അത്തലാഭഹേതുഭാവതോ കാരണം, തം നിയ്യാദേതി വിയ. തന്തി ഫലം. തതോതി കാരണതോ. ഏതേസന്തി ആഹാരാനം. യഥാവുത്തേനാതി ‘‘ഫലം നിദേതീ’’തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന അത്ഥേന. സബ്ബപദേസൂതി ‘‘വേദനാനിരോധേനാ’’തിആദീസു സബ്ബേസു പദേസു.

പടിസന്ധിം ആദിം കത്വാതി പടിസന്ധിക്ഖണം ആദിം കത്വാ. ഉപാദിണ്ണകആഹാരേ സന്ധായ ‘‘അത്തഭാവസങ്ഖാതാനം ആഹാരാന’’ന്തി വുത്തം. തേ ഹി നിപ്പരിയായതോ തണ്ഹാനിദാനാ. പരിപുണ്ണായതനാനം സത്താനം സത്തസന്തതിവസേനാതി പരിപുണ്ണായതനാനം സഭാവകാനം ചക്ഖു സോതം ഘാനം ജിവ്ഹാ കായോ ഭാവോ വത്ഥൂതി ഇമേസം സത്തന്നം സന്തതീനം വസേന. സേസാനം അപരിപുണ്ണായതനാനം അന്ധബധിരഅഭാവകാനം. ഊനഊനസന്തതിവസേനാതി ചക്ഖുനാ, സോതേന, തദുഭയേന, ഭാവേന ച ഊനഊനസന്തതിവസേന. പടിസന്ധിയം ജാതാ പടിസന്ധികാ. പഠമഭവങ്ഗചിത്തക്ഖണാദീതി ആദി-സദ്ദേന തദാരമ്മണചിത്തസ്സ സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

തണ്ഹായപി നിദാനം ജാനാതീതി യോജനാ. തണ്ഹാനിദാനന്തിപി പാഠോ. വട്ടം ദസ്സേത്വാതി സരൂപതോ നയതോ ച സകലമേവ വട്ടം ദസ്സേത്വാ. ഇദാനി തമത്ഥം വിത്ഥാരതോ വിഭാവേതും ‘‘ഇമസ്മിഞ്ച പന ഠാനേ’’തിആദിമാഹ. അതീതാഭിമുഖം ദേസനം കത്വാതി പച്ചുപ്പന്നഭവതോ പട്ഠായ അതീതധമ്മാഭിമുഖം തബ്ബിസയം ദേസനം കത്വാ തഥാകാരണേന. അതീതേന വട്ടം ദസ്സേതീതി അതീതഭവേന കമ്മകിലേസവിപാകവട്ടം ദസ്സേതി. അത്തഭാവോതി പച്ചുപ്പന്നോ അത്തഭാവോ. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘അതീതേന വട്ടം ദസ്സേതീ’’തി വുത്തന്തി? നായം ദോസോ ‘‘അതീതേനേവാ’’തി അനവധാരണതോ, ഏവഞ്ച കത്വാ അതീതാഭിമുഖഗ്ഗഹണം ജനകകമ്മം ഗഹിതം, തണ്ഹാസീസേന നാനന്തരിയഭാവതോ. ന ഹി കമ്മുനാ വിനാ തണ്ഹാ ഭവനേത്തി യുജ്ജതി.

തം കമ്മന്തി തണ്ഹാസീസേന വുത്തകമ്മം. ദസ്സേതുന്തി തം അതീതം അത്തഭാവം ദസ്സേതും. തസ്സത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മന്തി തസ്സ യഥാവുത്തസ്സ അത്തഭാവസ്സ ജനകം. തതോ പരമ്പി അത്തഭാവം ആയൂഹിതം കമ്മം ദസ്സേതും വുത്തം. അവിജ്ജാ ച നാമ തണ്ഹാ വിയ കമ്മത്താതി കമ്മസ്സേവ ഗഹണം. ദ്വീസു ഠാനേസൂതി ആഹാരഗ്ഗഹണേന വേദനാദിഗ്ഗഹണേനാതി ദ്വീസു ഠാനേസു. അത്തഭാവോതി പച്ചുപ്പന്നകാലികോ അതീതകാലികോ ച അത്തഭാവോ. പുന ദ്വീസൂതി തണ്ഹാഗ്ഗഹണേ അവിജ്ജാസങ്ഖാരഗ്ഗഹണേതി ദ്വീസു ഠാനേസു. തസ്സ ജനകന്തി പച്ചുപ്പന്നസ്സ ചേവ അതീതസ്സ ച അത്തഭാവസ്സ ജനകം കമ്മം വുത്തന്തി യോജനാ. കമ്മഗ്ഗഹണേന ചേത്ഥ യത്ഥ തം കമ്മം ആയൂഹിതം, സാ അതീതാ ജാതി അത്ഥതോ ദസ്സിതാ ഹോതി. തേന സംസാരവട്ടസ്സ അനമതഗ്ഗതം ദീപേതി. സങ്ഖേപേനാതി സങ്ഖേപേന ഹേതുപഞ്ചകഫലപഞ്ചകഗ്ഗഹണമ്പി ഹി സങ്ഖേപോ ഏവ ഹേതുഫലഭാവേന സങ്ഗഹേതബ്ബധമ്മാനം അനേകവിധത്താ.

യദി അതീതേന വട്ടം ദസ്സിതം, ഏവം സതി സപ്പദേസാ പടിച്ചസമുപ്പാദധമ്മദേസനാ ഹോതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘തത്രായ’’ന്തിആദിമാഹ. തേന ഹി യദിപി സരൂപതോ അനാഗതേന വട്ടം ഇധ ന ദസ്സിതം, നയതോ പന തസ്സപി ദസ്സിതത്താ നിപ്പദേസാ ഏവ പടിച്ചസമുപ്പാദദേസനാതി ദസ്സേതി. ഇദാനി തമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഉദകപിട്ഠേ നിപന്നന്തി ഉദകം പരിപ്ലവവസേന നിപന്നം. പരഭാഗന്തി പരഉത്തമങ്ഗഭാഗം. ഓരതോതി തതോ അപരഭാഗതോ ഓലോകേന്തോ. അപരിപുണ്ണോതി വികലാവയവോ. ഏവംസമ്പദന്തിആദി ഉപമായ സംസന്ദനം.

യഥാ ഹി ഗീവാ സരീരസന്ധാരകകണ്ഡരാനം മൂലട്ഠാനഭൂതാ, ഏവം അത്തഭാവസന്ധാരകാനം സങ്ഖാരാനം മൂലഭൂതാ തണ്ഹാതി വുത്തം ‘‘ഗീവായ ദിട്ഠകാലോ’’തി. യഥാ വേദനാദിഅനേകാവയവസമുദായഭൂതോ അത്തഭാവോ, ഏവം ഫാസുകപിട്ഠികണ്ഡകാദിഅനേകാവയവസമുദായഭൂതാ പിട്ഠീതി ‘‘പിട്ഠിയാ…പേ… തസ്സ ദിട്ഠകാലോ’’തി വുത്തം. തണ്ഹാസങ്ഖാതന്തി തണ്ഹായ കഥിതം. ഇധ ദേസനായ പച്ചയാ അവിജ്ജാസങ്ഖാരാ വേദിതബ്ബാതി ‘‘നങ്ഗുട്ഠമൂലസ്സ ദിട്ഠകാലോ വിയാ’’തി വുത്തം. തഥാ ഹി പരിയോസാനേ ‘‘നങ്ഗുട്ഠമൂലം പസ്സേയ്യാ’’തി ഉപമാദസ്സനം കതം. നയതോ പരിപുണ്ണഭാവഗ്ഗഹണം വേദിതബ്ബം. പാളിയം അനാഗതസ്സാപി പച്ചയവട്ടസ്സ ഹേതുവസേന ഫലവസേന വാ പരിപുണ്ണഭാവസ്സ മുഖമത്തദസ്സനീയത്താ ആദിതോ ഫലഹേതുസന്ധി, മജ്ഝേ ഹേതുഫലസന്ധി, അന്തേപി ഫലഹേതുസന്ധീതി ഏവം തിസന്ധികത്താ ചതുസങ്ഖേപമേവ വട്ടം ദസ്സിതന്തി.

ആഹാരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.