൫. സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൩. അങ്ഗീയന്തി ഹേതുഭാവേന ആഗമഭാവേന അവയവഭാവേന വാ ഞായന്തീതി അങ്ഗാനി, കാരണാനി, അവയവാ വാതി ആഹ ‘‘അങ്ഗേഹീതി കാരണേഹി, അവയവേഹി വാ’’തി. വിരതിയോ സുഭാസിതവാചായ പുബ്ബം പതിട്ഠിതാ ഹോന്തീതി മുസാവാദാവേരമണിആദയോ തസ്സാ വിസേസഹേതൂതി ആഹ ‘‘മുസാവാദാ…പേ… കാരണാനീ’’തി. യസ്മാ അരിയവോഹാരാ വിസേസതോ ചേതനാസഭാവാ, തസ്മാ വചീസുചരിതസമുദായസ്സ സച്ചവാചാദയോ അങ്ഗഭൂതാതി ആഹ ‘‘സച്ചവചനാദയോ ചത്താരോ അവയവാ’’തി. നിസ്സക്കവചനന്തി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. തേനാഹ ‘‘സമനുആഗതാ പവത്താ’’തി. വാചാ ഹി തായ വിരതിയാ സമ്മാ അനുരൂപതോ ആഗതാ പവത്താതി ‘‘സമന്നാഗതാ’’തി വുച്ചതി. കരണവചനന്തി സഹയോഗേ കരണവചനം. തേനാഹ ‘‘യുത്താ’’തി. സഹജാതാപി ഹി ചേതനാ യഥാസമാദിന്നായ വിരതിയാ സമ്മാ അനുരൂപതോ യുത്താതി വത്തും അരഹതി.

സമുല്ലപനവാചാതി സദ്ദവാചാ, സാ വുച്ചതീതി വാചാ നാമ. വിഞ്ഞത്തി പന വുച്ചതി ഏതായാതി വാചാ നാമ, തഥാ വിരതി ചേതനാവാചാ. ന സാ ഇധ അധിപ്പേതാതി സാ ചേതനാവാചാ വിഞ്ഞത്തിവാചാ വിയ ഇധ ഇമസ്മിം സുത്തേ ന അധിപ്പേതാ ‘‘സുഭാസിതാ ഹോതീ’’തി വചനതോ. തേനാഹ ‘‘അഭാസിതബ്ബതോ’’തി. സുട്ഠു ഭാസിതാതി സമ്മാ ഞായേന ഭാസിതാ വചീസുചരിതഭാവതോ. അത്ഥാവഹതന്തി ഹിതാവഹകാലം പതി ആഹ. കാരണസുദ്ധിന്തി യോനിസോമനസികാരേന കാരണവിസുദ്ധിം. ദോസാഭാവന്തി അഗതിഗമനാദിദോസാഭാവം. രാഗദോസാദിവിനിമുത്തഞ്ഹി തം ഭാസതോ അനുരോധവിരോധവിവജ്ജനതോ അഗതിഗമനം ദൂരസമുഗ്ഘാടിതമേവാതി. അനുവാദവിമുത്താതി അപവാദവിരഹിതാ. സബ്ബാകാരസമ്പത്തിം ദീപേതി, അസതി ഹി സബ്ബാകാരസമ്പതിയം അനുവജ്ജതാപി.

കിഞ്ചാപി പുബ്ബേ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ദേസനാ ആരദ്ധാ, പുഗ്ഗലജ്ഝാസയതോ പന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ…പേ… വചനമേതം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘അഞ്ഞതരനിദ്ദോസവചന’’ന്തി അവിസേസതോ വുത്തം, ‘‘ധമ്മംയേവ ഭാസതീ’’തിആദിനാ പന അധമ്മദോസാദിരഹിതായ വാചായ വുച്ചമാനത്താ ഇധാപി സുഭാസിതാ വാചാ അധിപ്പേതാതി. ‘‘സുഭാസിതംയേവാ’’തി അവധാരണേന നിവത്തിതം സരൂപതോ ദസ്സേതി ‘‘നോ ദുബ്ഭാസിത’’ന്തി ഇമിനാ. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ വാചങ്ഗസ്സ പടിപക്ഖഭാസനനിവാരണ’’ന്തി. പടിയോഗീനിവത്തനത്ഥോ ഹി ഏവ-സദ്ദോ, തേന പിസുണവാചാപടിക്ഖേപോ ദസ്സിതോ. ‘‘സുഭാസിത’’ന്തി വാ ഇമിനാ ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം ഗഹിതന്തി ‘‘നോ ദുബ്ഭാസിതന്തി ഇമിനാ മിച്ഛാവാചപ്പഹാനം ദീപേതീ’’തി വുത്തം. സബ്ബവചീസുചരിതസാധാരണവചനഞ്ഹി സുഭാസിതന്തി. തേന പരഭേദനാദികം അസബ്ഭാദികഞ്ച ബോധിസത്താനം വചനം അപിസുണാദിവിസയന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഭാസിതബ്ബവചനലക്ഖണന്തി ഭാസിതബ്ബസ്സ വചനസ്സ സഭാവലക്ഖണം ദീപേതീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. യദി ഏവം നനു അഭാസിതബ്ബം പഠമം വത്വാ ഭാസിതബ്ബം പച്ഛാ വത്തബ്ബം യഥാ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ ‘‘അങ്ഗപരിദീപനത്ഥം പനാ’’തിആദി.

പഠമേനാതി ‘‘സുഭാസിത’’ന്തി പദേന. ധമ്മതോ അനപേതന്തി അത്തനോ പരേസഞ്ച ഹിതസുഖാവഹധമ്മതോ അനപേതം. മന്താവചനന്തി മന്തായ പവത്തേതബ്ബവചനം. പഞ്ഞവാ അവികിണ്ണവാചോ ഹി ന ച അനത്ഥാവഹം വാചം ഭാസതി. ഇതരേഹി ദ്വീഹീതി തതിയചതുത്ഥപദേഹി. ‘‘ഇമേഹി ഖോതിആദീനീതി കരണേ ഏതം ഉപയോഗവചന’’ന്തി കേചി. തം വാചന്തി യഥാവുത്തം ചതുരങ്ഗികം. യഞ്ച വാചം മഞ്ഞന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേതി ഇതോ ബാഹിരകാ ഞായവാദിനോ അക്ഖരചിന്തകാ ച. ‘‘പടിഞ്ഞാഹേതുഉദാഹരണൂപനയനിഗമനാനി അവയവാ വാക്യസ്സാ’’തി വദന്തി. നാമാദീഹീതി നാമാഖ്യാതപദേഹി. ലിങ്ഗം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദി വചനം ഏകവചനാദി. പഠമാദി വിഭത്തി അതീതാദി കാലം. കത്താ സമ്പദാനം അപാദാനം കരണം അധികരണം കമ്മഞ്ച കാരകം. സമ്പത്തീഹി സമന്നാഗതന്തി ഏതേ അവയവാദികേ സമ്പാദേത്വാ വുത്തം. തം പടിസേധേതീതി തം യഥാവുത്തവിസേസമ്പി വാചം ‘‘ഇമേഹി ഖോ’’തി വദന്തോ ഭഗവാ പടിസേധേതി. ഖോ-സദ്ദോ ഹേത്ഥ അവധാരണത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അവയവാദീ’’തിആദി. യാ കാചി അസഭാവനിരുത്തിലക്ഖണാ. സാ മിലക്ഖുഭാസാ. സീഹളകേനേവാതി സീഹളഭാസായ പരിയാപന്നേന വചനേന. അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി സംസാരേ അതിവിയ സഞ്ജാതസംവേഗാ തന്നിസ്സരണേ നിന്നപോണമാനസാ ഹുത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

പാതോവ ഫുല്ലിതകോകനദന്തി പാതോവ സംഫുല്ലപദുമം. ഭിജ്ജിയതേതി നിബ്ഭിജ്ജിയതി നിബ്ഭിഗ്ഗോ ജായതി. മനുസ്സത്തം ഗതാതി മനുസ്സത്തഭാവം ഉപഗതാ.

ബുദ്ധന്തരേതി ബുദ്ധുപ്പാദന്തരേ ദ്വിന്നം ബുദ്ധുപ്പാദാനം അന്തരാ. തദാ ഹി പച്ചേകബുദ്ധാനം സാസനേ, ന ബുദ്ധസാസനേ ദിപ്പമാനേ.

ജരായ പരിമദ്ദിതന്തി യഥാ ഹത്ഥചരണാദിഅങ്ഗാനി സിഥിലാനി ഹോന്തി, ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി സവിസയഗ്ഗഹണേ അസമത്ഥാനി ഹോന്തി, യോബ്ബനം സബ്ബസോ വിഗതം, കായബലം അപഗതം, സതിമതിധിതിആദയോ വിപ്പയുത്താ, പുബ്ബേ അത്തനോ ഓവാദപടികരാ പുത്തദാരാദയോപി അപസാദകാ, പരേഹി വുട്ഠാപനീയസംവേസനീയതാ പുനദേവ ബാലഭാവപ്പത്തി ച ഹോന്തി, ഏവം ജരായ സബ്ബസോ വിമദ്ദിതം. ഏതന്തി സരീരം വദതി. മിലാതഛവിചമ്മനിസ്സിതന്തി ജിണ്ണഭാവേന അപ്പമംസലോഹിതത്താ മിലാതേഹി ഗതയോബ്ബനേഹി ധമ്മേഹി സന്നിസ്സിതം. ഘാസമാമിസന്തി ഘാസഭൂതം ആമിസം മച്ചുനാ ഗിലിത്വാ വിയ പതിട്ഠപേതബ്ബതോ. കേസലോമാദിനാനാകുണപപൂരിതം. തതോ ഏവ അസുചിഭാജനം ഏതം. സബ്ബഥാപി നിസ്സാരതായ കദലിക്ഖന്ധസമം.

അനുച്ഛവികാഹീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അനുരൂപാഹി. ന താപേയ്യാതി ചിത്തഞ്ച കായഞ്ച ന താപേയ്യ. താപനാ ചേത്ഥ സമ്പതി ആയതി ച വിസാദനാ. ന ബാധേയ്യാതി ‘‘നാഭിഭവേയ്യാ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനം. അപിസുണവാചാവസേനാതി സബ്ബസോ പഹീനപിസുണവാചതാവസേന. പാപാനീതി ലാമകാനി നികിട്ഠകാനി. തേനാഹ ‘‘അപ്പിയാനീ’’തിആദി. അനാദായാതി അഗ്ഗഹേത്വാ.

സാധുഭാവേനാതി നിദ്ദോസമധുരഭാവേന. അമതസദിസാതി സദിസേ തബ്ബോഹാരോതി, കാരണേ വായം കാരിയവോഹാരോതി ആഹ ‘‘നിബ്ബാനാമതപച്ചയത്താ വാ’’തി. പച്ചയവസേന ഹി സാ തദാ ദസ്സനപ്പവത്തി. ചരിയാതി ചാരിത്തം. പോരാണാ നാമ പഠമകപ്പികാ, ബുദ്ധാദയോ വാ അരിയാ.

പതിട്ഠിതാതി നിച്ചലഭാവേന അട്ഠിം കത്വാ പച്ചയായത്തഭാവതോ അവിസംവാദനകാ. ഉഭയഥാ പടിപത്തിം ആഹ ‘‘അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അത്ഥേ പതിട്ഠിതാ’’തി. അത്ഥേ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിഹിതേ പതിട്ഠിതത്താ ഏവ ധമ്മേ അവിഹിംസാദിധമ്മേ പതിട്ഠിതാ. അനുപരോധകരന്തി ഏതേന ഹിതപരിയായോയം അത്ഥ-സദ്ദോതി ദസ്സേതി. ധമ്മികന്തി ധമ്മതോ അനപേതം, അത്ഥധമ്മൂപസംഹിതം വാ.

നിബ്ബാനപ്പത്തിയാതി നിബ്ബാനപ്പത്തിയത്ഥം. ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ അന്തകരണത്ഥം. യസ്മാ ബുദ്ധോ ഖേമായ ഭാസതി, തസ്മാ ഖേമുപ്പത്തിഹേതുയാ ഖേമാ, തസ്മാ സാ സബ്ബവാചാനം ഉത്തമാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മന്താവചനവസേനാതി സബ്ബദോസരഹിതവസേന.

സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.