൮. വങ്ഗീസസംയുത്തം

൧. നിക്ഖന്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൦൯. ആളവിയന്തി ആളവിനഗരസമീപേ. അഗ്ഗചേതിയേതി ഗോതമകചേതിയാദീഹി ഉത്തമചേതിയേ. തം കിര ഭൂമിരാമണേയ്യകഭാവേന മനുഞ്ഞതായ പധാനയുത്തതാദിസമ്പത്തിയാ ച ഇതരചേതിയേഹി സേട്ഠസമ്മതം. കപ്പത്ഥേരേനാതി ‘‘കപ്പോ’’തി ഗോത്തതോ ആഗതനാമോ ഥേരോ, സഹസ്സപുരാണജടിലാനം അബ്ഭന്തരേ അയം മഹാഥേരോ. ഓഹീനകോതി ഥേരേസു ഗാമം പിണ്ഡായ പവിട്ഠേസു വിഹാരേ ഏവ അവഹീനകോ ഠിതോ. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘വിഹാരപാലോ’’തിആദി. സമലങ്കരിത്വാതി സമം അലങ്കാരേന അലങ്കരിത്വാ. കുസലചിത്തം വിദ്ധംസേതി പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന. ഏതസ്മിന്തി ഏതസ്മിം രാഗേ ഉപ്പന്നേ. ‘‘ഏകസ്മി’’ന്തി വാ പാഠോ, ഏകസ്മിം വിസഭാഗവത്ഥുകേ രാഗേ ഉപ്പന്നേ. ധമ്മോ വാതി മമ ചിത്തേ ഉപ്പജ്ജനകതോ അഞ്ഞോ ധമ്മോ വാ. യേന കാരണേന പരോ അനഭിരതിം വിനോദേത്വാ ഇദാനേവ അഭിരതിം ഉപ്പാദേയ്യ, തം കാരണം കുതോ ലബ്ഭാതി യോജനാ, തം കാരണം നത്ഥീതി അത്ഥോ, തസ്സ അഭാവകാരണവചനം.

അനഗാരിയന്തി അഗാരവിരഹതോ അനഗാരം പബ്ബജ്ജാ. തത്ഥ നിയുത്തത്താ അനഗാരിയം ക-കാരസ്സ യ-കാരം കത്വാ, പബ്ബജിതന്തി അത്ഥോ. ആധാവന്തീതി ഹദയം അഭിഭവിത്വാ ധാവന്തി. ഉഗ്ഗതാനന്തി ഉളാരാനം പുത്താ. തേനാഹ ‘‘മഹേസക്ഖാ രാജഞ്ഞഭൂതാ’’തി. ഉത്തമപ്പമാണന്തി സഹസ്സപലം സമന്താതി സമന്തതോ. പരികിരേയ്യുന്തി വിജ്ഝേയ്യും. ഏതസ്മാ സഹസ്സാതി യഥാവുത്താ ധനുഗ്ഗഹസഹസ്സതോ. അതിരേകതരാ അനേകസഹസ്സാ. ഇത്ഥിയോ ഓലോകനസിതലപിതരോദിതസരേ ഖിപന്തിയോ. നേവ മം ബ്യാധയിസ്സന്തി നേവ മം നിജ്ഝായിസ്സന്തി. ‘‘ബ്യാധയിസ്സതീ’’തി പാഠോതി വുത്തം ‘‘ചാലേതും ന സക്ഖിസ്സതീതി അത്ഥോ’’തി. ധമ്മേ സമ്ഹീതി സകേ സന്തികേ പതിട്ഠിതേ സാസനധമ്മേ. തേനാഹ ‘‘അനഭിരതിംവിനോദേത്വാ’’തിആദി.

മഗ്ഗന്തി ‘‘മഗ്ഗോ’’തി വത്തബ്ബേ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘സോ ഹി നിബ്ബാനസ്സ പുബ്ബഭാഗമഗ്ഗ്ഗോ’’തി.

നിക്ഖന്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. അരതിസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൦. വിഹാരഗരുകോ കിരേസ ഥേരോതി ഏതേന ഥേരോ അത്തനോ സദ്ധിവിഹാരികം വങ്ഗീസം ഓവദിതും അനവസരോ. തേന അന്തരന്തരാ തസ്സ ചിത്തം രാഗോ അനുദ്ധംസേതീതി ദസ്സേതി. സാസനേ അരതിന്തി സീലപരിപൂരണേ സമഥവിപസ്സനാഭാവനായ ച അനഭിരതിം. കാമഗുണേസു ച രതിന്തി പഞ്ചസു കാമകോട്ഠാസേസു അസ്സാദം. പാപവിതക്കന്തി കാമസങ്കപ്പം. സബ്ബാകാരേനാതി സബ്ബേ തദങ്ഗവിക്ഖമ്ഭനസമുച്ഛിന്ദനാകാരേന. യഥാ മഹന്തം അരഞ്ഞം വനഥന്തി, ഏവം മഹന്തം കിലേസവനം ‘‘വനഥ’’ന്തി വുത്തം.

പഥവിഞ്ച വേഹാസന്തി ഭുമ്മത്ഥേ പച്ചത്തവചനം, തസ്മാ പഥവിയം ആകാസേ ചാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘പഥവിട്ഠിത’’ന്തിആദി. ജഗതീതി ച പഥവിയാ വേവചനം. തേനാഹ ‘‘അന്തോപഥവിയ’’ന്തി. പരിജീരതീതി സബ്ബ്ബസോ ജരം പാപുണാതി. സമാഗന്ത്വാതി ഞാണേന സമാഗന്ത്വാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘മുതത്താതി വിഞ്ഞാതത്തഭാവാ’’തി.

പടിഘപദേന ഗന്ധരസാ ഗഹിതാ ഘാനജിവ്ഹാനം പടിഹനനവസേന പവത്തനതോ. മുതപദേന ഫോട്ഠബ്ബാരമ്മണം ഗഹിതം മുത്വാ ഗഹേതബ്ബതോ. ന ലിപ്പതീതി ന മക്ഖീയതി.

സട്ഠി-സദ്ദോ ഛ-സദ്ദേന സമാനത്ഥോതി ‘‘സട്ഠിനിസ്സിതാ’’തി പദസ്സ ‘‘ഛആരമ്മണനിസ്സിതാ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. പുഥൂ അധമ്മവിതക്കാതി രൂപവിതക്കാദിവസേന ബഹൂ നാനാവിതക്കാ മിച്ഛാസങ്കപ്പാ. ജനതായ നിവിട്ഠാതി മഹാജനേ പതിട്ഠിതാ. തേസം വസേനാതി തേസമ്പി മിച്ഛാവിതക്കാനം വസേന. ന കത്ഥചി ആരമ്മണേ. കിലേസവഗ്ഗഗതോതി കിലേസസങ്ഗണികം ഉപഗതോ ന ഭവേയ്യ, കിലേസവിതക്കാ ന ഉപ്പാദേതബ്ബാതി അത്ഥോ. ദുട്ഠുല്ലവചനം കാമപടിസംയുത്തകഥാ.

ദബ്ബജാതികോതി ദബ്ബരൂപോ. നേപക്കേനാതി കോസല്ലേന. നിബ്ബാനം പടിച്ചാതി അസങ്ഖതധാതും ആരമ്മണവസേന പടിച്ച. പരിനിബ്ബാനകാലന്തി അനുപാദിസേസനിബ്ബാനകാലം.

അരതിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. പേസലസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൧. ഏതേസന്തി ഏതേസം മഹല്ലകാനം. ന പാളി ആഗച്ഛതി അപ്പഗുണഭാവതോ. ന ച പാളി ഉപട്ഠാതി, ഏകായ പാളിയാ സതി പാളിഗതിയാ തഥാ തഥാ ഉപട്ഠാനമ്പി നേസം നത്ഥീതി വദതി. ന അട്ഠകഥാതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. സിഥിലധനിതാദിതംതംബ്യഞ്ജനബുദ്ധിം അഹാപേത്വാ ഉച്ചാരണം പദബ്യഞ്ജനമധുരതാ. അതിക്കമിത്വാ മഞ്ഞതി അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ. ഹീളനവസേന അഭിഭവിത്വാ പടിഭാനസുതേന അത്താനം പസംസതി സമ്ഭാവേതി. മാനസ്സ പവത്തിതായ സഹജാതനിസ്സയാദിപച്ചയധമ്മാ തംസഹഭുധമ്മാ. മാനവസേന വിപ്പടിസാരീ അഹുവാ. മാ അഹോസീതി യോജനാ. വണ്ണഭണനന്തി പരേഹി കിരിയമാനം ഗുണാഭിത്ഥവം. അഖിലോതി പഞ്ചചേതോഖിലരഹിതോ. നിസ്സേസം നവവിധന്തി നവവിധമ്പി മാനം കസ്സചി ഏകദേസസ്സപി അസേസതോ. വിജ്ജായാതി അഗ്ഗമഗ്ഗവിജ്ജായ. അച്ചന്തമേവ സമിതതായ വൂപസമിതതായ സമിതാവീ.

പേസലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൨. രാഗോതി ഏത്ഥ ആയസ്മതോ വങ്ഗീസസ്സ രാഗസ്സ ഉപ്പത്തിയാ കാരണം വിഭാവേതും ‘‘ആയസ്മാ ആനന്ദോ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി ആനന്ദത്ഥേരം. ആരമ്മണം പരിഗ്ഗഹേതുന്തി കായവേദനാദിഭേദം ആരമ്മണം സതിഗോചരം. അസുഭദുക്ഖാദിതോ, രൂപാദിഏകേകമേവ വാ ഛളാരമ്മണം അനിച്ചദുക്ഖാദിതോ പരിഗ്ഗണ്ഹിതും പരിച്ഛിജ്ജ ജാനിതും. ഇത്ഥിരൂപാരമ്മണേതി ഇത്ഥിസന്താനേ രൂപസഭാവേ ആരമ്മണേ.

നിബ്ബാപനന്തി നിബ്ബാപയതി ഏതേനാതി നിബ്ബാപനം. വിപല്ലാസേനാതി അസുഭേ ‘‘സുഭ’’ന്തി വിപല്ലാസഭാവഹേതു. രാഗട്ഠാനിയന്തി രാഗുപ്പത്തിഹേതു. ഇട്ഠാരമ്മണന്തി സുഭാരമ്മണം. ഏത്ഥ ച ഇട്ഠാരമ്മണസീസേന തത്ഥ ഇട്ഠാകാരഗ്ഗഹണം വദതി. തഞ്ഹി വജ്ജനീയം. പരതോതി അവസവത്തനത്ഥേന അഞ്ഞതോ. സങ്ഖാരാ ഹി ‘‘മാ ഭിജ്ജന്തൂ’’തി ഇച്ഛിതാപി ഭിജ്ജന്തേവ, തസ്മാ തേ അവസവത്തിത്താ പരോ നാമ, സാ ച നേസം പരതാ അനിച്ചദസ്സനേന പാകടാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘പരതോ പസ്സാതി അനിച്ചതോ പസ്സാ’’തി. കാമം വിപസ്സനാ സങ്ഖാരനിമിത്തം ന പരിച്ചജതി സങ്ഖാരേ ആരബ്ഭ വത്തനതോ, യേസം പന നിമിത്താനം അഗ്ഗഹണേന അനിമിത്താതി ഗഹിതും അരഹതി, തം ദസ്സേതും ‘‘നിച്ചാദീനം നിമിത്താന’’ന്തിആദി വുത്തം. സലക്ഖണ-സാമഞ്ഞലക്ഖണ-ദസ്സനവസേന മാനസ്സ ദസ്സനാഭിസമയോ, വിപസ്സനായ പഹാനാഭിസമയോ. ‘‘മഗ്ഗേനാ’’തി വദന്തി, മഗ്ഗേനേവ പന അസമ്മോഹതോ പരിഞ്ഞാപടിവേധവസേന ദസ്സനാഭിസമയോ, പഹാനപടിവേധവസേന പഹാനാഭിസമയോ. രാഗാദിസന്തതായാതി രാഗാദീനം സമുച്ഛേദവസേന പടിപ്പസ്സദ്ധിവസേന വൂപസമേതബ്ബതോ സന്തഭാവേന.

ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൩. അങ്ഗീയന്തി ഹേതുഭാവേന ആഗമഭാവേന അവയവഭാവേന വാ ഞായന്തീതി അങ്ഗാനി, കാരണാനി, അവയവാ വാതി ആഹ ‘‘അങ്ഗേഹീതി കാരണേഹി, അവയവേഹി വാ’’തി. വിരതിയോ സുഭാസിതവാചായ പുബ്ബം പതിട്ഠിതാ ഹോന്തീതി മുസാവാദാവേരമണിആദയോ തസ്സാ വിസേസഹേതൂതി ആഹ ‘‘മുസാവാദാ…പേ… കാരണാനീ’’തി. യസ്മാ അരിയവോഹാരാ വിസേസതോ ചേതനാസഭാവാ, തസ്മാ വചീസുചരിതസമുദായസ്സ സച്ചവാചാദയോ അങ്ഗഭൂതാതി ആഹ ‘‘സച്ചവചനാദയോ ചത്താരോ അവയവാ’’തി. നിസ്സക്കവചനന്തി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനം. തേനാഹ ‘‘സമനുആഗതാ പവത്താ’’തി. വാചാ ഹി തായ വിരതിയാ സമ്മാ അനുരൂപതോ ആഗതാ പവത്താതി ‘‘സമന്നാഗതാ’’തി വുച്ചതി. കരണവചനന്തി സഹയോഗേ കരണവചനം. തേനാഹ ‘‘യുത്താ’’തി. സഹജാതാപി ഹി ചേതനാ യഥാസമാദിന്നായ വിരതിയാ സമ്മാ അനുരൂപതോ യുത്താതി വത്തും അരഹതി.

സമുല്ലപനവാചാതി സദ്ദവാചാ, സാ വുച്ചതീതി വാചാ നാമ. വിഞ്ഞത്തി പന വുച്ചതി ഏതായാതി വാചാ നാമ, തഥാ വിരതി ചേതനാവാചാ. ന സാ ഇധ അധിപ്പേതാതി സാ ചേതനാവാചാ വിഞ്ഞത്തിവാചാ വിയ ഇധ ഇമസ്മിം സുത്തേ ന അധിപ്പേതാ ‘‘സുഭാസിതാ ഹോതീ’’തി വചനതോ. തേനാഹ ‘‘അഭാസിതബ്ബതോ’’തി. സുട്ഠു ഭാസിതാതി സമ്മാ ഞായേന ഭാസിതാ വചീസുചരിതഭാവതോ. അത്ഥാവഹതന്തി ഹിതാവഹകാലം പതി ആഹ. കാരണസുദ്ധിന്തി യോനിസോമനസികാരേന കാരണവിസുദ്ധിം. ദോസാഭാവന്തി അഗതിഗമനാദിദോസാഭാവം. രാഗദോസാദിവിനിമുത്തഞ്ഹി തം ഭാസതോ അനുരോധവിരോധവിവജ്ജനതോ അഗതിഗമനം ദൂരസമുഗ്ഘാടിതമേവാതി. അനുവാദവിമുത്താതി അപവാദവിരഹിതാ. സബ്ബാകാരസമ്പത്തിം ദീപേതി, അസതി ഹി സബ്ബാകാരസമ്പതിയം അനുവജ്ജതാപി.

കിഞ്ചാപി പുബ്ബേ ധമ്മാധിട്ഠാനാ ദേസനാ ആരദ്ധാ, പുഗ്ഗലജ്ഝാസയതോ പന പുഗ്ഗലാധിട്ഠാനായ…പേ… വചനമേതം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘അഞ്ഞതരനിദ്ദോസവചന’’ന്തി അവിസേസതോ വുത്തം, ‘‘ധമ്മംയേവ ഭാസതീ’’തിആദിനാ പന അധമ്മദോസാദിരഹിതായ വാചായ വുച്ചമാനത്താ ഇധാപി സുഭാസിതാ വാചാ അധിപ്പേതാതി. ‘‘സുഭാസിതംയേവാ’’തി അവധാരണേന നിവത്തിതം സരൂപതോ ദസ്സേതി ‘‘നോ ദുബ്ഭാസിത’’ന്തി ഇമിനാ. തേനാഹ ‘‘തസ്സേവ വാചങ്ഗസ്സ പടിപക്ഖഭാസനനിവാരണ’’ന്തി. പടിയോഗീനിവത്തനത്ഥോ ഹി ഏവ-സദ്ദോ, തേന പിസുണവാചാപടിക്ഖേപോ ദസ്സിതോ. ‘‘സുഭാസിത’’ന്തി വാ ഇമിനാ ചതുബ്ബിധം വചീസുചരിതം ഗഹിതന്തി ‘‘നോ ദുബ്ഭാസിതന്തി ഇമിനാ മിച്ഛാവാചപ്പഹാനം ദീപേതീ’’തി വുത്തം. സബ്ബവചീസുചരിതസാധാരണവചനഞ്ഹി സുഭാസിതന്തി. തേന പരഭേദനാദികം അസബ്ഭാദികഞ്ച ബോധിസത്താനം വചനം അപിസുണാദിവിസയന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഭാസിതബ്ബവചനലക്ഖണന്തി ഭാസിതബ്ബസ്സ വചനസ്സ സഭാവലക്ഖണം ദീപേതീതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. യദി ഏവം നനു അഭാസിതബ്ബം പഠമം വത്വാ ഭാസിതബ്ബം പച്ഛാ വത്തബ്ബം യഥാ ‘‘വാമം മുഞ്ച, ദക്ഖിണം ഗണ്ഹാ’’തി ആഹ ‘‘അങ്ഗപരിദീപനത്ഥം പനാ’’തിആദി.

പഠമേനാതി ‘‘സുഭാസിത’’ന്തി പദേന. ധമ്മതോ അനപേതന്തി അത്തനോ പരേസഞ്ച ഹിതസുഖാവഹധമ്മതോ അനപേതം. മന്താവചനന്തി മന്തായ പവത്തേതബ്ബവചനം. പഞ്ഞവാ അവികിണ്ണവാചോ ഹി ന ച അനത്ഥാവഹം വാചം ഭാസതി. ഇതരേഹി ദ്വീഹീതി തതിയചതുത്ഥപദേഹി. ‘‘ഇമേഹി ഖോതിആദീനീതി കരണേ ഏതം ഉപയോഗവചന’’ന്തി കേചി. തം വാചന്തി യഥാവുത്തം ചതുരങ്ഗികം. യഞ്ച വാചം മഞ്ഞന്തീതി സമ്ബന്ധോ. അഞ്ഞേതി ഇതോ ബാഹിരകാ ഞായവാദിനോ അക്ഖരചിന്തകാ ച. ‘‘പടിഞ്ഞാഹേതുഉദാഹരണൂപനയനിഗമനാനി അവയവാ വാക്യസ്സാ’’തി വദന്തി. നാമാദീഹീതി നാമാഖ്യാതപദേഹി. ലിങ്ഗം ഇത്ഥിലിങ്ഗാദി വചനം ഏകവചനാദി. പഠമാദി വിഭത്തി അതീതാദി കാലം. കത്താ സമ്പദാനം അപാദാനം കരണം അധികരണം കമ്മഞ്ച കാരകം. സമ്പത്തീഹി സമന്നാഗതന്തി ഏതേ അവയവാദികേ സമ്പാദേത്വാ വുത്തം. തം പടിസേധേതീതി തം യഥാവുത്തവിസേസമ്പി വാചം ‘‘ഇമേഹി ഖോ’’തി വദന്തോ ഭഗവാ പടിസേധേതി. ഖോ-സദ്ദോ ഹേത്ഥ അവധാരണത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘അവയവാദീ’’തിആദി. യാ കാചി അസഭാവനിരുത്തിലക്ഖണാ. സാ മിലക്ഖുഭാസാ. സീഹളകേനേവാതി സീഹളഭാസായ പരിയാപന്നേന വചനേന. അരഹത്തം പാപുണിംസൂതി സംസാരേ അതിവിയ സഞ്ജാതസംവേഗാ തന്നിസ്സരണേ നിന്നപോണമാനസാ ഹുത്വാ വിപസ്സനം ഉസ്സുക്കാപേത്വാ മഗ്ഗപടിപാടിയാ അരഹത്തം പാപുണിംസു.

പാതോവ ഫുല്ലിതകോകനദന്തി പാതോവ സംഫുല്ലപദുമം. ഭിജ്ജിയതേതി നിബ്ഭിജ്ജിയതി നിബ്ഭിഗ്ഗോ ജായതി. മനുസ്സത്തം ഗതാതി മനുസ്സത്തഭാവം ഉപഗതാ.

ബുദ്ധന്തരേതി ബുദ്ധുപ്പാദന്തരേ ദ്വിന്നം ബുദ്ധുപ്പാദാനം അന്തരാ. തദാ ഹി പച്ചേകബുദ്ധാനം സാസനേ, ന ബുദ്ധസാസനേ ദിപ്പമാനേ.

ജരായ പരിമദ്ദിതന്തി യഥാ ഹത്ഥചരണാദിഅങ്ഗാനി സിഥിലാനി ഹോന്തി, ചക്ഖാദീനി ഇന്ദ്രിയാനി സവിസയഗ്ഗഹണേ അസമത്ഥാനി ഹോന്തി, യോബ്ബനം സബ്ബസോ വിഗതം, കായബലം അപഗതം, സതിമതിധിതിആദയോ വിപ്പയുത്താ, പുബ്ബേ അത്തനോ ഓവാദപടികരാ പുത്തദാരാദയോപി അപസാദകാ, പരേഹി വുട്ഠാപനീയസംവേസനീയതാ പുനദേവ ബാലഭാവപ്പത്തി ച ഹോന്തി, ഏവം ജരായ സബ്ബസോ വിമദ്ദിതം. ഏതന്തി സരീരം വദതി. മിലാതഛവിചമ്മനിസ്സിതന്തി ജിണ്ണഭാവേന അപ്പമംസലോഹിതത്താ മിലാതേഹി ഗതയോബ്ബനേഹി ധമ്മേഹി സന്നിസ്സിതം. ഘാസമാമിസന്തി ഘാസഭൂതം ആമിസം മച്ചുനാ ഗിലിത്വാ വിയ പതിട്ഠപേതബ്ബതോ. കേസലോമാദിനാനാകുണപപൂരിതം. തതോ ഏവ അസുചിഭാജനം ഏതം. സബ്ബഥാപി നിസ്സാരതായ കദലിക്ഖന്ധസമം.

അനുച്ഛവികാഹീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ അനുരൂപാഹി. ന താപേയ്യാതി ചിത്തഞ്ച കായഞ്ച ന താപേയ്യ. താപനാ ചേത്ഥ സമ്പതി ആയതി ച വിസാദനാ. ന ബാധേയ്യാതി ‘‘നാഭിഭവേയ്യാ’’തി പദസ്സ അത്ഥദസ്സനം. അപിസുണവാചാവസേനാതി സബ്ബസോ പഹീനപിസുണവാചതാവസേന. പാപാനീതി ലാമകാനി നികിട്ഠകാനി. തേനാഹ ‘‘അപ്പിയാനീ’’തിആദി. അനാദായാതി അഗ്ഗഹേത്വാ.

സാധുഭാവേനാതി നിദ്ദോസമധുരഭാവേന. അമതസദിസാതി സദിസേ തബ്ബോഹാരോതി, കാരണേ വായം കാരിയവോഹാരോതി ആഹ ‘‘നിബ്ബാനാമതപച്ചയത്താ വാ’’തി. പച്ചയവസേന ഹി സാ തദാ ദസ്സനപ്പവത്തി. ചരിയാതി ചാരിത്തം. പോരാണാ നാമ പഠമകപ്പികാ, ബുദ്ധാദയോ വാ അരിയാ.

പതിട്ഠിതാതി നിച്ചലഭാവേന അട്ഠിം കത്വാ പച്ചയായത്തഭാവതോ അവിസംവാദനകാ. ഉഭയഥാ പടിപത്തിം ആഹ ‘‘അത്തനോ ച പരേസഞ്ച അത്ഥേ പതിട്ഠിതാ’’തി. അത്ഥേ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പരായികാദിഹിതേ പതിട്ഠിതത്താ ഏവ ധമ്മേ അവിഹിംസാദിധമ്മേ പതിട്ഠിതാ. അനുപരോധകരന്തി ഏതേന ഹിതപരിയായോയം അത്ഥ-സദ്ദോതി ദസ്സേതി. ധമ്മികന്തി ധമ്മതോ അനപേതം, അത്ഥധമ്മൂപസംഹിതം വാ.

നിബ്ബാനപ്പത്തിയാതി നിബ്ബാനപ്പത്തിയത്ഥം. ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായ അന്തകരണത്ഥം. യസ്മാ ബുദ്ധോ ഖേമായ ഭാസതി, തസ്മാ ഖേമുപ്പത്തിഹേതുയാ ഖേമാ, തസ്മാ സാ സബ്ബവാചാനം ഉത്തമാതി ഏവമ്പേത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. മന്താവചനവസേനാതി സബ്ബദോസരഹിതവസേന.

സുഭാസിതസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൪. വാക്കരണചാതുരിയതോ വചനഗുണഹേതൂനം പൂരിയാ പൂരേ ഭവാതി പോരീ, തായ പോരിയാ. തേനാഹ ‘‘അക്ഖരാദിപരിപുണ്ണായാ’’തി. അവിബദ്ധായാതി പിത്താദീഹി ന വിബദ്ധായ അനുപദ്ദുതായ. തേനാഹ ‘‘അപലിബുദ്ധായാ’’തിആദി. നിദ്ദോസായാതി അത്ഥതോ ബ്യഞ്ജനതോ വിഗതദോസായ. അക്ഖലിതപദബ്യഞ്ജനായാതി അഗലിതപദബ്യഞ്ജനായ, അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഅത്ഥസ്സ ബോധനേ പരിയത്തായ. ഭിക്ഖുനന്തി ഗാഥാസുഖത്ഥം രസ്സം കത്വാ വുത്തം.

‘‘സംഖിത്തേനപി ദേസേതി, വിത്ഥാരേനപി ഭാസതീ’’തി നയിദം പഠമം ഉദ്ദിസിത്വാ തസ്സ അത്ഥസ്സ കിത്തനവസേന പവത്തിതം വചനം സന്ധായ വുത്തം. സാ ഹി വിത്ഥാരദേസനാ ഏവ ഹോതി. യാ പന ദേസനാ കദാചി ധമ്മപടിഗ്ഗാഹകാനം അജ്ഝാസയവസേന സംഖിത്തേനേവ ദസ്സേത്വാ നിക്ഖിപതി, യാ ച കദാചി വിത്ഥാരേന, തദുഭയം സന്ധായ വുത്തം. തേനാഹ ‘‘ചത്താരിമാനീ’’തിആദി. സഭാവമധുരോ പച്ചയവസേന മധുരതരോ ഹോതീതി ദസ്സേതും ‘‘യഥാ’’തിആദി വുത്തം. വിവിധാകാരം കത്വാ ധമ്മം കഥേതും പടിഭാതീതി പടിഭാനം, ദേസനാപകാരഞാണം. തേനാഹ ‘‘സമുദ്ദതോ’’തിആദി. ഓദഹന്തീതി അവജാനനവസേന ഗമേന്തി.

സാരിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പവാരണാസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൫. തസ്മിം അഹൂതി തസ്മിം അഹനീതി ആഹ ‘‘തസ്മിം ദിവസേ’’തി. അനസനേനാതി സബ്ബസോ ആഹാരസ്സ അഭുഞ്ജനേന. സാസനികസീലേന ബാഹിരകഅനസനേന വാ ഉപേതാ ഹുത്വാതി യോജനാ. വാ-സദ്ദേന ഖീരപാനമധുസായനാദീനിപി സങ്ഗണ്ഹാതി. പകാരേഹി ദിട്ഠാദീഹി വാരേതി കായകമ്മാദികേ സരാപേതി ഗാരയ്ഹേ കരോതി ഏതായാതി പവാരണാ, പടിപത്തിവിസോധനായ അത്തനോ അത്തനോ വജ്ജസോധനായ ഓകാസദാനം. യസ്മാ യേഭുയ്യേന വസ്സംവുട്ഠേഹി കാതബ്ബാ ഏസാ വിസുദ്ധിദേസനാ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘വസ്സംവുട്ഠപവാരണായ. വിസുദ്ധിപവാരണാതിപി ഏതിസ്സാവ നാമ’’ന്തി. തദാ തസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തുണ്ഹീഭാവസ്സ അനവസേസതായപി വണ്ണം ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘തുണ്ഹീഭൂത’’ന്തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യതോ യതോ…പേ…നത്ഥീ’’തി. ഹത്ഥസ്സ കുക്കുച്ചതാ അസംയമോ അസമ്പജഞ്ഞകിരിയാ ഹത്ഥകുക്കുച്ചം. തഥാ പാദകുക്കുച്ചം വേദിതബ്ബം, വാ-സദ്ദോ അവുത്തവികപ്പത്ഥോ, തേന തദഞ്ഞേസമഭാവോ വിഭാവിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

പഞ്ചപസാദേഹീതി പഞ്ചവണ്ണേഹി പസാദേഹി. വോസ്സഗ്ഗത്ഥോ യഥാരുചി കിരിയായ വോസ്സജ്ജനം. പുച്ഛനത്ഥേതി പടിക്ഖേപമുഖേനേവ പുച്ഛനത്ഥേ നകാരോ, മേ കിഞ്ചി കിരിയം വാ വാചസികം വാ ന ഗരഹഥ, കിം നു ഗരഹഥ കായവാചാഹീതി അത്ഥോ. കേചി ‘‘ദ്വാരാനേവാ’’തി ദ്വാരസീസേന ദ്വാരപ്പവത്തചരിയം വദന്തി. വിസുദ്ധിപവാരണായ അധിപ്പേതത്താ യേന പവാരിതം, തേനേവ വിസുദ്ധീതി ഞായതി, യേന ന പവാരിതം. കിം നു തം അവിസുദ്ധന്തി സിയാ കസ്സചി പുഥുജ്ജനസ്സ ആസങ്കാ? തന്നിവാരണത്ഥമാഹ ‘‘നോ അപരിസുദ്ധത്താ’’തി. മനോദ്വാരം പരിസുദ്ധം അസുചികാരകഉപക്കിലേസാനം ദൂരീകതത്താ. ഇദാനി ഏതരഹി ബുദ്ധകാലേ. ഏത്ഥാതി മനോദ്വാരപരിസുദ്ധിയം.

കായവചീസമാചാരപരിസുദ്ധിയാ പവേദിതായ മനോസമാചാരപരിസുദ്ധി അത്ഥതോ പവേദിതാവ ഹോതീതി ‘‘കായികം വാ വാചസികം വാ’’ഇച്ചേവാഹ. തഥാ ഹി വുത്തം ‘‘കായികം വാ വാചസികം വാതി ഇദം ചതുന്നം അരക്ഖിയതം സന്ധായ ഥേരോ ആഹാ’’തി. ‘‘ഭിക്ഖവേ, പവാരേമി വോ’’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘവിസയത്താ പവാരണായ തത്ഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘേന വത്തബ്ബം പടിവചനം ദേന്തോ ധമ്മസേനാപതി ‘‘ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ഭാരം വഹന്തോ’’തി വുത്തോ. തേനാഹ ‘‘ന ഖോ മയം, ഭന്തേ’’തിആദി. അരക്ഖിയാനീതി പരാനുവാദതോ ന ഭായിതബ്ബാനി സുപരിസുദ്ധഭാവതോ.

‘‘അനുപ്പന്നസ്സാ’’തി ഇദം അധിപ്പായികവചനന്തി തദധിപ്പായം വിവരന്തോ ‘‘കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ പട്ഠായാ’’തിആദിമാഹ. കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധതോതി വിഭത്തേ നിസ്സക്കം, തസ്മാ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധതോ ഓരന്തി അത്ഥോതി. അഞ്ഞേനാതി ഇതോ ഭഗവതോ അഞ്ഞേന. അനുപ്പാദിതപുബ്ബസ്സാതി പരസന്താനേ ന ഉപ്പാദിതപുബ്ബസ്സ. സസന്താനേ പന പച്ചേകബുദ്ധാനം വസേന ന ഉപ്പാദിതോതി ന സക്കാ വത്തും. സമനുആഗതാതി സമ്മാ അനു ഉപഗതാ. ഭഗവതോ സീലാദയോ ഗുണാതി ബുദ്ധഭൂതസ്സ ഗുണാ അധിപ്പേതാതി ആഹ ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗമേവ നിസ്സായ ആഗതാ’’തി. സബ്ബഗുണാതി ദസബലഞാണാദയോ സബ്ബേ ബുദ്ധഗുണാ. ഭന്തേതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ. തേന ‘‘ഇമേസം പന…പേ… വാചസികം വാ’’തി യാവായം പാളിപദേസോ, തം സബ്ബം ഗണ്ഹാതി. തേനാഹ ‘‘ഇദം ഥേരോ…പേ… പവാരേന്തോ ആഹാ’’തി.

യം അത്തനോ പുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധം ചക്കരതനം നിപ്പരിയായതോ തേന പവത്തിതം നാമ, ന ഇതരന്തി പഠമനയോ വുത്തോ. യസ്മാ പവത്തിതസ്സേവ അനുപവത്തനം, പഠമനയോ ച തംസദിസേ തബ്ബോഹാരവസേന വുത്തോതി തം അനാദിയിത്വാ ദുതിയനയോ വുത്തോ. ദസവിധന്തി അന്തോജനസ്മിം, ബലകായേ രക്ഖാവരണഗുത്തിയാ സംവിധാനം, ഖത്തിയേസു അനുയുത്തേസു, ബ്രാഹ്മണഗഹപതികേസു, നേഗമജാനപദേസു, സമണബ്രാഹ്മണേസു, മിഗപക്ഖീസു അധമ്മചാരപടിക്ഖേപോ, അധനാനം ധനാനുപ്പദാനം, സമണബ്രാഹ്മണേ ഉപസങ്കമിത്വാ പഞ്ഹപുച്ഛനന്തി ഏവം ദസവിധം. തത്ഥ ഗഹപതികേ പക്ഖിജാതേ ച വിസും കത്വാ ഗഹണവസേന ദ്വാദസവിധം. ചക്കവത്തിവത്തന്തി ചക്കവത്തിഭാവാവഹം വത്തം. യസ്മാ യാഥാവതോ പവത്തിതം, തദനുരൂപകം പന ഞായേന യുത്തകേന പവത്തിതം നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമ്മാ നയേന ഹേതുനാ കാരണേനാ’’തി. ഉഭതോഭാഗവിമുത്താതി ഉഭയഭാഗേഹി ഉഭയഭാഗതോ വിമുത്താതി അയമേത്ഥ അത്ഥോതി ദസ്സേതി ‘‘ദ്വീഹി ഭാഗേഹി വിമുത്താ, അരൂപാ…പേ… നാമകായതോ’’തി ഇമിനാ. തേവിജ്ജാദിഭാവന്തി തേവിജ്ജഛളഭിഞ്ഞചതുപ്പടിസമ്ഭിദഭാവം. പഞ്ഞാവിമുത്താ ഹി തം തിവിധം അപ്പത്താ കേവലം പഞ്ഞായ ഏവ വിമുത്താ.

വിസുദ്ധത്ഥായാതി വിസുദ്ധിപവാരണത്ഥായ. സംയോജനട്ഠേന സംയോജനസങ്ഖാതേ ചേവ ബന്ധനട്ഠേന ബന്ധനസങ്ഖാതേ ച. വിജിതസങ്ഗാമന്തി യഥാ രാഗാദയോ പുന ന സീസം ഉക്ഖിപന്തി, ഏവം അരിയമഗ്ഗസേനായ വസേന വിജിതസങ്ഗാമം. തേനാഹ ‘‘വിജിതരാഗദോസമോഹസങ്ഗാമ’’ന്തി. മാരബലസ്സാതി മാരസേനായ, മാരസ്സ വാ സാമത്ഥിയസ്സ. വേനേയ്യസത്ഥന്തി വിനേതബ്ബജനസമൂഹം. സകടാദിസത്ഥസഭാഗതോ വിനേയ്യോവ സത്ഥോതി തം വേനേയ്യസത്ഥം. സീലസാരാദിഅഭാവതോ അന്തോതുച്ഛോ.

പവാരണാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. പരോസഹസ്സസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൬. സഹസ്സതോ പരം അഡ്ഢതേയ്യഭിക്ഖുസതം തദാ ഭഗവന്തം പയിരുപാസതീതി ആഹ ‘‘പരോസഹസ്സന്തി അതിരേകസഹസ്സ’’ന്തി. നിബ്ബാനേ കുതോചി ഭയം നത്ഥീതി കുതോചിപി കാരണതോ നിബ്ബാനേ ഭയം നത്ഥി അസങ്ഖതഭാവേന സബ്ബസോ ഖേമത്താ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘ഖേമഞ്ച വോ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേസ്സാമി ഖേമഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തിആദി (സം. നി. ൪.൩൭൯-൪൦൮). ന കുതോചി ഭയം ഏതസ്മിം അധിഗതേതി അകുതോഭയം, നിബ്ബാനം. തേനാഹ ‘‘നിബ്ബാനപ്പത്തസ്സാ’’തിആദി. വിപസ്സിതോ പട്ഠായാതി അമ്ഹാകം ഭഗവതോ നാമവസേന ഇസീനം സത്തമഭാവദസ്സനത്ഥം വുത്തം. തേ ഹി തത്ഥ തത്ഥ സുത്തേ ബഹുസോ കിത്തിതാ. ഇസീനന്തി വാ പച്ചേകബുദ്ധസാവകബാഹിരകഇസീനം സത്തമോ ഉത്തരോ സേട്ഠോതി അത്ഥോ.

അട്ഠുപ്പത്തിവസേനാതി കാരണസമുട്ഠാനവസേന. തദസ്സ അട്ഠുപ്പത്തിം വിഭാവേതും ‘‘സങ്ഘമജ്ഝേ’’തിആദി വുത്തം. പടിഭാനസമ്പന്നവാചായ അഞ്ഞേ ഈസതി അഭിഭവതീതി വങ്ഗീസോ. തേനാഹ ‘‘പടിഭാനസമ്പത്തി’’ന്തിആദി.

കിലേസുമ്മുജ്ജനസതാനീതി രാഗാദികിലേസാനം രജ്ജനദുസ്സനാദിനയേഹി സവിസയേ അയോനിസോ ഉട്ഠാനാനി. യദി അനേകാനി സതാനി, അഥ കസ്മാ ‘‘ഉമ്മഗ്ഗപഥ’’ന്തി? വുത്തന്തി ആഹ ‘‘വട്ടപഥത്താ പന പഥ’’ന്തി. രാഗദോസമോഹമാനദിട്ഠിവസേന രാഗഖിലാദീനി പഞ്ചഖിലാനി. വിഭജന്തന്തി വിഭജനവസേന കഥേന്തം. വിഭജിത്വാതി ഞാണേന വിവേചേത്വാ.

അമതേ അക്ഖാതേതി അമതാവഹേ ധമ്മേ ദേസിതേ. ധമ്മസ്സ പസ്സിതാരോ സച്ചസമ്പടിവേധേന. അസംഹീരാ ദിട്ഠിവാതേഹി.

അതിവിജ്ഝിത്വാതി പടിവിജ്ഝിത്വാ. അതിക്കമഭൂതന്തി അതിക്കമനട്ഠേന ഭൂതം. ദസദ്ധാനന്തി ദസന്നം ഉപഡ്ഢാനം. തേനാഹ ‘‘പഞ്ചന്ന’’ന്തി. ജാനന്തേനാതി ധമ്മസ്സ സുദുല്ലഭതം ജാനന്തേന.

പരോസഹസ്സസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. കോണ്ഡഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൭. ഏവംഗഹിതനാമോതി ‘‘അഞ്ഞാസി വത, ഭോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ’’തി സത്ഥു വചനം നിസ്സായ ഭിക്ഖൂഹി അഞ്ഞേഹി കോണ്ഡഞ്ഞനാമകേഹി വിസേസനത്ഥം ഏവംഗഹിതനാമോ. ദ്വാദസന്നം സംവച്ഛരാനം വസേന ചിരസ്സം. ഛദ്ദന്തഭവനേതി ഛദ്ദന്തനാഗരാജഭവനട്ഠാനേ. പഞ്ഞവാ മഹാസാവകോ രത്തഞ്ഞുതായ. ‘‘ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സാനന്തി ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവാനം, ഇമസ്മിം ചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സാനഞ്ചാതി ഏവം ദസസഹസ്സചക്കവാളേ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി വദന്തി. അഗ്ഗന്തിആദിതോ. തത്ഥാതി മന്ദാകിനിതീരേ.

വസ്സഗ്ഗേനാതി വസ്സപടിപാടിയാ. തന്തി അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞത്ഥേരം. മഹാബ്രഹ്മാനം വിയ ലോകിയമനുസ്സാ ഹരായന്തി. പാമോക്ഖഭൂതോ ആയസ്മാ ഥേരോ അന്തരന്തരാ തത്ഥ തത്ഥ ജനപദേ വസിത്വാ തദനുക്കമേന മന്ദാകിനിതീരം ഉപഗതോ, തസ്മാ വുത്തം – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ജനപദേ വസിതു’’ന്തി.

ആനുഭാവസമ്പന്നാ ദിബ്ബായുകാ തേ ഹത്ഥിനാഗാതി വുത്തം ‘‘പുബ്ബേ പച്ചേകബുദ്ധാനം പാരിചരിയായ കതപരിചയാ’’തി. ഥേരസ്സ സഞ്ചരണട്ഠാനേ ആവരണസാഖാ ഹരിത്വാ അപനേത്വാ. മുഖോദകഞ്ചേവ ദന്തകട്ഠഞ്ച ഠപേതീതി സളലദേവദാരുകട്ഠാദീനി അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘംസിത്വാ അഗ്ഗിം നിബ്ബത്തേത്വാ ജാലേത്വാ തത്ഥ പാസാണഖണ്ഡാനി താപേത്വാ താനി ദണ്ഡകേഹി വട്ടേത്വാ തളാകാസു ഉദകസോണ്ഡീസു ഖിപിത്വാ ഉദകസ്സ തത്തഭാവം ഞത്വാ നാഗലതാദന്തകട്ഠം ഉപനേന്തോ മുഖോദകഞ്ച ഠപേതി. വത്തം കരോതീതി അന്തോകുടിയാ ബഹി ച പമുഖേപി അങ്ഗണേപി സാഖാഭങ്ഗേഹി സമ്മജ്ജന്തോ വക്ഖമാനനയേന ആഹാരം ഉപനേന്തോ വത്തം കരോതി.

പതിട്ഠപ്പമാണേതി കടിപ്പമാണേ, അയമേവ വാ പാഠോ താവ മഹന്തമേവാതി യാവ മഹന്തം സേതപദുമവനം, താവ മഹന്തമേവ. ഏസേവ നയോ രത്തകുമുദവനാദീസു. ഖാദന്താ മനുസ്സാ. പക്കപയോഘനികാ വിയാതി സുപക്കപയോഘനം വിയ. ഘനഭാവേന പന പക്ഖിത്തഖുദ്ദമധു വിയ ഹോതി. തേനാഹ ‘‘ഏതം പോക്ഖരമധു നാമാ’’തി. മുളാലന്തി സേതപദുമാനം മൂലം. ഭിസന്തി തേസംയേവ കന്ദം. ഏകസ്മിം പബ്ബേതി ഏകേകസ്മിം പബ്ബന്തരേ. പാദഘടകന്തി ദോണസ്സ ചതുഭാഗോ സണ്ഠാനതോ ഖുദ്ദകോ, തസ്മാ പാദഘടകപ്പമാണന്തി തുമ്ബമത്തം. സോണ്ഡിആവാടേതി ഖുദ്ദകസോണ്ഡിയോ ചേവ ഖുദ്ദകആവാടേ ച.

ഏതം ഭോജനന്തി യഥാവുത്തം നിരുദകപായസഭോജനം. കേചി സഞ്ജാനന്തി യേ ഥേരാ വുഡ്ഢതരാ. കേചി ന സഞ്ജാനന്തി യേ നവാ അചിരപബ്ബജിതാ.

ബുദ്ധാനുബുദ്ധോതി ബുദ്ധസ്സ അനുബുദ്ധോ. ബാള്ഹവീരിയോതി ചതുന്നം സമ്മപ്പധാനാനം വസേന ചിരനിചിതവീരിയോ. തിണ്ണം വിവേകാനന്തി കായചിത്തഉപധിവിവേകാനം ലാഭീതി യോജനാ. ചതസ്സോ വദതി വങ്ഗീസത്ഥേരോ സയംപടിഭാനം, ന സേസാഭിഞ്ഞാനം അഭാവതോതി ആഹ ‘‘ഇതരാ’’തിആദി. പരിസാ സന്നിസീദി നിസ്സദ്ദഭാവേന തുണ്ഹീ അഹോസീതി അത്ഥോ. അനുജാനാപേസീതി പഠമം അത്തനാ ഞാതം ഉപട്ഠിതം അത്തനോ പരിനിബ്ബാനകാലം അനു പച്ഛാ സത്ഥാരം ജാനാപേസീതി ഏവം ഏത്ഥ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ.

തന്തി ആസാള്ഹിപുണ്ണമായ ഇസിപതനേ യം ദസ്സനം, യം വാ ദുക്കരചരിയായം തുമ്ഹാകം ഉപട്ഠാനം ആദിതോ ദസ്സനം, തം, ഭന്തേ, പഠമദസ്സനം. ഓനതവിനതാതി ഹേട്ഠാ ഉപരി ച ഓനതാ വിനതാ. കമ്പേത്വാതി ഥോകം ചാലേത്വാ ദസ്സനത്ഥം ഏകനിന്നാദോ തേസം ഹത്ഥിനാഗാനഞ്ചേവ നാഗയക്ഖകുമ്ഭണ്ഡാനം ദേവതാനഞ്ച സദ്ദേന. ബ്രഹ്മാനോ ദേവാനം അദംസൂതി സമ്ബന്ധോ.

സജ്ഝായമകംസു പസാദനീയേസു പസാദവസേന സന്നിപതിതപരിസായ പസാദജനനത്ഥം ഭഗവതി നിക്ഖമിത്വാതി ഭഗവതി ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമിത്വാ. ധരതിയേവാതി അദുട്ഠതം പത്വാ തിട്ഠതേവ.

കോണ്ഡഞ്ഞസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. മോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൮. പച്ചവേക്ഖതീതി തേസം അരിയാനം ചിത്തം അത്തനോ ഞാണചക്ഖുനാ പതി അവേക്ഖതി പച്ചവേക്ഖതി. പബ്ബതസ്സാതി ഇസിഗിലിപബ്ബതസ്സ. ദുക്ഖപാരം ഗതന്തി വട്ടദുക്ഖസ്സ പാരം പരിയന്തം ഗതം. സബ്ബഗുണസമ്പന്നന്തി സബ്ബേഹി ബുദ്ധഗുണേഹി ച സാവകഗുണേഹി ച പരിപുണ്ണം. അനേകാകാരസമ്പന്നന്തി രൂപഘോസലൂഖധമ്മപ്പമാണികാനം സത്താനം തേഹി തേഹി ആകാരേഹി സബ്ബേസഞ്ച അനേകേഹി അനന്താപരിമേയ്യേഹി പസീദിതബ്ബാകാരേഹി സമന്നാഗതം. തേ പന ആകാരാ യസ്മാ അനഞ്ഞസാധാരണാ ബുദ്ധഗുണാ ഏവ, തസ്മാ ആഹ ‘‘അനേകേഹി ഗുണേഹി സമന്നാഗത’’ന്തി.

മോഗ്ഗല്ലാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ഗഗ്ഗരാസുത്തവണ്ണനാ

൨൧൯. തേതി തേ ദേവമനുസ്സേ. ‘‘സരീരവണ്ണേനാതി സരീരേ ഛവിവണ്ണേനാ’’തി വദന്തി. സരീരവണ്ണേനാതി വാ ധമ്മരൂപകായഗുണേന. ‘‘യസസാ’’തിപി പാഠോ, സോ ഏവത്ഥോ. വിഗതമലോതി അബ്ഭാമഹികാദീഹി വിഗതൂപക്കിലേസോ. ഭാണു വുച്ചതി പഭാ, സാതിസയോ ഭാണു ഏതസ്സ അത്ഥീതി ഭാണുമാ. സൂരിയോതി ആഹ ‘‘ആദിച്ചോ വിയാ’’തി.

ഗഗ്ഗരാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. വങ്ഗീസസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൦. സോ കിര വിചരതീതി സമ്ബന്ധോ. ‘‘യഥായം ദീപോ ജമ്ബുദീപോതി ജമ്ബുനാ പഞ്ഞാതോ, ഏവാഹമ്പി തേന ജമ്ബുനാ പഞ്ഞായിസ്സ’’ന്തി ജമ്ബുസാഖം പരിഹരിത്വാ. വാദം കത്വാതി ‘‘ഇമസ്മിം വാദേ സചേ തേ പരാജയോ ഹോതി, ത്വം മേ ദാസോ ഹോഹി. സചേ മേ പരാജയോ, അഹം തേ ഭരിയാ’’തി ഏവം കതികം കത്വാ. വാദേ ജയപരാജയാനുഭാവേനാതി തഥാപവത്തിതേ വാദേ പരിബ്ബാജകസ്സ ജയാനുഭാവേന ചേവ അത്തനോ പരാജയേന ച. വയം ആഗമ്മാതി സിപ്പുഗ്ഗഹണവയം ആഗമ്മ. വിജ്ജന്തി മന്തം.

നിബ്ബത്തഗതിവിഭാവനവസേന ഛവസീസഭാവം ദൂസേതി വിനാസേതീതി ഛവദൂസകം സിപ്പം, തഥാപവത്തം മന്തപദം. അത്തനോ ആനുഭാവേനാതി നിരയേ നിബ്ബത്തസത്തസ്സ സീസം യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതം ബുദ്ധാനുഭാവേന ആനേത്വാ ദസ്സേത്വാ. ഖീണാസവസ്സ സീസന്തി പരമപ്പിച്ഛതായ കഞ്ചിപി അജാനാപേത്വാ അരഞ്ഞം പവിസിത്വാ പരിനിബ്ബുതസ്സ ഖീണാസവസ്സ ഛഡ്ഡിതം സീസകടാഹം. ദസ്സേസീതി അത്തനോ ആനുഭാവേന ആനേത്വാ ദസ്സേസി.

‘‘തുമ്ഹേ, ഭോ ഗോതമ, ജാനാഥാ’’തി കാമം വങ്ഗീസോ നിബ്ബത്തട്ഠാനം സന്ധായ പുച്ഛതി, ഭഗവാ പന അനുപാദിസേസനിബ്ബാനം സന്ധായ ‘‘ആമ, വങ്ഗീസ…പേ… ഗതിം ജാനാമീ’’തി ആഹ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘നിബ്ബാനം അരഹതോ ഗതീ’’തി. വങ്ഗീസോ സയം മന്തബലേന ഗതിപരിയാപന്നസ്സ ഗതിം ജാനന്തോ ഭഗവന്തമ്പി ‘‘അയമ്പി തഥാ’’തി മഞ്ഞമാനോ ‘‘മന്തേന ജാനാസി, ഭോ ഗോതമാ’’തി ആഹ. ഭഗവാ അത്തനോ ബുദ്ധഞാണമേവ മന്തം കത്വാ ദീപേന്തോ ‘‘ആമ, വങ്ഗീസ, ഏകേന മന്തേനേവ ജാനാമീ’’തി ആഹ. മുധാ ഏവ ദാതബ്ബന്തി അമൂലികോ. അനന്തരഹിതായ ഭൂമിയാ സയനം ഥണ്ഡിലസേയ്യാ. ആദി-സദ്ദേന സായതതിയം ഉദകോരോഹണഭൂമിഹരണാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. സോ തം…പേ… അരഹത്തം പാപുണീതി ഇമിനാ വങ്ഗീസത്ഥേരോ പബ്ബജിത്വാ ന ചിരസ്സേവ സുഖായ പടിപദായ അരഹത്തം പത്തോ വിയ ദിസ്സതി, ന ഖോ പനേതം ഏവം ദട്ഠബ്ബം, ആയതിം ഥേരോ പബ്ബജിത്വാ സമഥവിപസ്സനാസു കമ്മം ആരഭിത്വാപി ദുക്ഖായ പടിപദായ താദിസം കാലം വീതിനാമേത്വാ അരഹത്തം പാപുണി. തേനാഹ –

‘‘നിക്ഖന്തം വത മം സന്തം, അഗാരസ്മാനഗാരിയം;

വിതക്കാ ഉപധാവന്തി, പഗബ്ഭാ കണ്ഹതോ ഇമേ’’. (സം. നി. ൧.൨൦൯; ഥേരഗാ. ൧൨൧൮);

ആയസ്മതോ വങ്ഗീസസ്സ അനഭിരതി ഉപ്പന്നാ ഹോതി, രാഗോ ചിത്തം അനുദ്ധംസേതി, ‘‘കാമരാഗേന ഡയ്ഹാമി, ചിത്തം മേ പരിഡയ്ഹതീ’’തിആദി (ഥേരഗാ. ൧൨൩൨).

വിമുത്തിസുഖന്തി സബ്ബസോ കിലേസവിമുത്തിയം നിബ്ബാനേ ച ഉപ്പന്നം സമ്പതിഅരഹത്തഫലസുഖം പടിസംവേദേന്തോതി യഥാപരിച്ഛിന്നം കാലം പതി സമ്മദേവ വേദേന്തോ അനുഭവന്തോ. കവിനാ കതം, തതോ വാ ആഗതം, തസ്സ വാ ഇദന്തി കാവേയം, തദേവേത്ഥ ‘‘കാവേയ്യ’’ന്തി വുത്തം. യേ നിയാമഗതദ്ദസാതി യേ ഭിക്ഖൂ അരിയാ ബുദ്ധാനം സാവകാ ഫലട്ഠഭാവേന നിയാമഗതാ ചേവ മഗ്ഗട്ഠഭാവേന നിയാമദസാ ച. നിയാമോതി ഹി സമ്മത്തനിയാമോ അധിപ്പേതോ. സുആഗമനന്തി മമ ഇമസ്സ സത്ഥുനോ സന്തികേ ആഗമനം ഉപഗമനം, ഇമസ്മിഞ്ച ധമ്മവിനയേ ആഗമനം പബ്ബജനം ഉപസമ്പദാ സുന്ദരം ആഗമനം. തത്ഥ കാരണമാഹ ‘‘തിസ്സോ വിജ്ജാ’’തിആദി. അവുത്തമ്പി ഗാഥായ അത്ഥതോ ഗഹിതമേവ ഥേരസ്സ ഛളഭിഞ്ഞഭാവതോ.

വങ്ഗീസസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

വങ്ഗീസസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.