൯. വനസംയുത്തം

൧. വിവേകസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൧. സംവേജേതുകാമാതി അത്ഥതോ സംവേഗം ഉപ്പാദേതുകാമാ. തഥാഭൂതാ നം കിലേസസങ്ഗണികാദിതോ വിവേചേതുകാമാ നാമ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘വിവേകം പടിപജ്ജാപേതുകാമാ’’തി. ബാഹിരേസൂതി ഗോചരജ്ഝത്തതോ ബഹിഭൂതേസു. പുഥുത്താരമ്മണേസൂതി രൂപാദിനാനാരമ്മണേസു. ചരതീതി പവത്തതി. ത്വം ജനോതി ത്വം അത്തനോ കിലേസേഹി ജനനതോ വിസും ജാതോ താദിസേ ഏവ അഞ്ഞസ്മിം ജനേ ഇമം അയോനിസോമനസികാരവസേന പവത്തമാനം ഛന്ദരാഗം വിനയസ്സു വിനോദേഹി. സതം തം സാരയാമസേതി നിയ്യാനികസാസനേ പബ്ബജിത്വാ സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ അരഞ്ഞവാസേന ച സതിമന്തം പണ്ഡിതം തം മയമ്പി യഥാഉപ്പന്നം വിതക്കം വിനോദനായ സാരയാമ, സതം വാ സപ്പുരിസാനം കിലേസവിഗമനധമ്മം പടിപജ്ജിത്വാ വസന്തം തം സാരയാമ വട്ടദുക്ഖം. പാതാലന്തി മോഹപാതാലം കിലേസരജോ, തദേവ ‘‘പാതാല’’ന്തി വുത്തം. മാ അവഹരീതി ഹേട്ഠാ ദുഗ്ഗതിസോതം മാ ഉപനേസി. സിതന്തി സമ്ബന്ധം. തേനാഹ ‘‘സരീരലഗ്ഗ’’ന്തി. വിവേകമാപന്നോതി കിലേസവിവേകം സമഥവിപസ്സനാഭാവനമാപന്നോ. ഉത്തമവീരിയന്തി ഉസ്സോള്ഹിലക്ഖണപ്പത്തം വീരിയം, ചതുബ്ബിധം സമപ്പധാനവീരിയം വാ സമ്പത്തം. പഗ്ഗയ്ഹാതി ആരോപേത്വാ. പരമവിവേകന്തി പരമം സമുച്ഛേദവിവേകം.

വിവേകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ഉപട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൨. കായദരഥോ ഹോതിയേവ നിയമേന, ന ചിത്തദരഥോ തസ്സ മഗ്ഗേനേവ സമുഗ്ഘാടിതത്താ.

ജരാതുരോതി ജരാഭിഭവനേന ആതുരോയേവ. പദദ്വയേപി ഏസേവ നയോ. ഉപരിട്ഠതായ പരിതോ ദീഘപുഥുലതായ അതിവിയ വിജ്ഝതീതി സത്തിസല്ലഗ്ഗഹണം. ഏവം ഹിസ്സ തണ്ഹാസല്ലസ്സ സദിസതാ. അവിജ്ജായ പന സമ്മോഹാപാദനേന ദുക്ഖാപാദനേന ച വിസസദിസതാ. രുപ്പതോതി വികാരം ആപാദിയമാനസ്സ പീളിയമാനസ്സാതി അത്ഥോതി ആഹ ‘‘ഘട്ടിയമാനസ്സാ’’തി.

പബ്ബജിതന്തി സസന്താനതോ പബ്ബജിതം വാ രാഗാദിമലതോ പബ്ബജിതം വാ. തസ്മാതി യസ്മാ ഥേരസ്സേവേതം വചനം, തസ്മാ അയം ഇദാനി വുച്ചമാനോ ഏത്ഥ ഗാഥായ അത്ഥോ. ദേവതായ ഹീതിആദി വുത്തസ്സേവ അത്ഥസ്സ പാകടകരണം. ഏത്ഥാതി സേസഗാഥാസു. അത്ഥസ്സ വുത്തനയത്താ ‘‘അനുത്താനപദവണ്ണനാ’’തി ആഹ. വിനയാതി ഹേതുമ്ഹി നിസ്സക്കവചനന്തി തസ്സ ഹേതുമ്ഹി കരണവചനേന അത്ഥമാഹ ‘‘വിനയേനാ’’തി. തഥാ ‘‘സമതിക്കമാ’’തി ഏത്ഥാപി. പരമപരിസുദ്ധം സംകിലേസസമുച്ഛിന്ദനതോ. ആരദ്ധവീരിയന്തി സമ്ഭാവിതവീരിയം. സമ്ഭാവനഞ്ചസ്സ പഗ്ഗണ്ഹനം പരിപൂരണഞ്ചാതി ആഹ ‘‘പഗ്ഗഹിതവീരിയം പരിപുണ്ണവീരിയ’’ന്തി.

ഉപട്ഠാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. കസ്സപഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൩. ഛേതന്തി മിഗാനം ജീവിതം ഛേതം. തേനാഹ ‘‘മിഗലുദ്ദക’’ന്തി. രോഹിതമിഗന്തി ലോഹിതവണ്ണം ഖുദ്ദകമിഗം, ‘‘മഹാരോഹിതമിഗ’’ന്തി കേചി. സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ തസ്സ ജനപദസ്സ സുലഭഭിക്ഖതായ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വിഹരതീതി ഇമമത്ഥം സന്ധായ ‘‘പഠമസുത്തേ വുത്തനയേനേവാ’’തി വുത്തം. അയം പന ഥേരോ പഞ്ചാഭിഞ്ഞോ വിപസ്സനാകമ്മികോ. ഠത്വാതി പദാനുബന്ധനവസേന ഗമനം ഉപച്ഛിന്ദിത്വാ ഥേരസ്സ ആസന്നട്ഠാനേ ഠത്വാ. തസ്സ വചനം സോതും ആരദ്ധോ. അങ്ഗുട്ഠകം ജാലാപേസീതി അധിട്ഠാനബലേന ദണ്ഡദീപികം വിയ അത്തനോ അങ്ഗുട്ഠകം ജാലാപേസി. അക്ഖീഹിപി പസ്സതി അങ്ഗുട്ഠകം ജാലമാനം. കണ്ണേഹിപി സുണാതി തേന വുച്ചമാനം ധമ്മം ഏകദേസേന. ചിത്തം പനസ്സ ധാവതീതി സമ്ബന്ധോ. ഏതസ്സപീതി ലുദ്ദകസ്സപി.

അപ്പപഞ്ഞന്തി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പഹരിതേ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘നിപ്പഞ്ഞ’’ന്തി. കാരണജാനനസമത്ഥേനാതി ഇമിനാ കാരണേന സത്താനം സുഖം, ഇമിനാ ദുക്ഖന്തി ഏവം സമാചരമാനേന കാരണം ജാനിതും സമത്ഥേന കമ്മസ്സകതഞാണസമ്പയുത്തചിത്തേനാതി അത്ഥോ. സുണാതീതി കേവലം സവനമത്തവസേന സുണാതി, ന തദത്ഥവസേന. തേനാഹ ‘‘അത്ഥമസ്സ ന ജാനാതീ’’തി. കാരണരൂപാനീതി സഭാവകാരണാനി. കിം മേ ഇമിനാതി? ‘‘ഇദം പപഞ്ച’’ന്തി പഹായ. വീരിയം പഗ്ഗയ്ഹാതി ചതുബ്ബിധം സമ്മപ്പധാനം വീരിയം പഗ്ഗണ്ഹിത്വാ.

കസ്സപഗോത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. സമ്ബഹുലസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൪. സമ്ബഹുലാതി സുത്തന്തനയേന സമ്ബഹുലാ. സുത്തന്തേ സജ്ഝായിംസൂതി സുത്തന്തികാ. വിനയം ധാരേന്തീതി വിനയധരാ. യുഞ്ജന്തീതി വാസധുരേ യോഗം കരോന്തി. ഘടേന്തീതി തത്ഥ വായാമം കരോന്തി. കരോന്താനംയേവ അരുണോ ഉഗ്ഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധോ.

കോമേതി കിം ഇമേ? തേനാഹ ‘‘കഹം ഇമേ’’തി? വജ്ജിഭൂമിം വജ്ജിരട്ഠം ഗതാതി വജ്ജിഭൂമിയാ. തേനാഹ ‘‘വജ്ജിരട്ഠാഭിമുഖാ ഗതാ’’തി. നത്ഥി ഏതേസം നികേഭം നിബദ്ധനിവാസട്ഠാനന്തി അനികേതാ തേനാഹ ‘‘അഗേഹാ’’തി. ഉതു ഏവ സപ്പായം, ഉതുവസേന വാ കായചിത്താനം കല്ലത്താ സപ്പായം. ഏസ നയോ സേസേസുപി.

സമ്ബഹുലസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൫. അതിവേലന്തി അതിബഹുകാലം. ഭിക്ഖുനാ നാമ ഉപഗതാനം ഉപനിസിന്നകഥാമത്തം വത്വാ ഗന്ഥധുരേഹി വാസധുരേഹി വാ യുത്തപയുത്തചിത്തേന ഭവിതബ്ബം, നാതിവേലം തേസം സഞ്ഞത്തിബഹുലേന. ഥേരോ പന തദാ കേനചി കാരണേന ബഹുവേലം ഗിഹിസഞ്ഞത്തിബഹുലോ അഹോസി, തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘അതിവേല’’ന്തിആദി. ഇദാനി തമത്ഥം വിഭാവേതും ‘‘ഭഗവതീ’’തിആദി വുത്തം. തന്തി തം താദിസം സഞ്ഞാപനം സന്ധായ ഏതം ‘‘അതിവേലം ഗിഹിസഞ്ഞത്തിബഹുലോ’’തി വചനം വുത്തം. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ കഥം സുത്വാതി സങ്ഘസ്സ മജ്ഝേ നിസീദിത്വാ ഥേരേന കഥിതത്താ വുത്തം. സത്ഥുസാസനന്തി പിടകത്തയം വദതി.

പസക്കിയാതി ഉപസക്കിത്വാ ഗന്ത്വാ. തം പന തത്ഥ അജ്ഝോഗാഹനം ഹോതീതി ആഹ ‘‘പവിസിത്വാ’’തി. സങ്ഖാരദുക്ഖതോ നിബ്ബിന്നഹദയസ്സ സബ്ബസങ്ഖാരവിനിസ്സടം നിബ്ബാനം യാഥാവതോ പച്ചവേക്ഖന്തസ്സ സമ്മദേവ സമസ്സാസകരം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തം തം ഉപരി അധിഗമായ ഉസ്സുക്കം കരോന്തോ നിബ്ബാനം ഹദയേ നിക്ഖിപതി നാമാതി ആഹ – ‘‘നിബ്ബാനം…പേ… ഓപേതി നാമാ’’തി. നിബ്ബാനം…പേ… ആരമ്മണതോ ഓപേതി നാമാതി ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ. അത്ഥവിരഹിതാ ‘‘ബിളിബിളീ’’തി പവത്തകിരിയാ ബിളികാ, അയം പന ഗിഹിസഞ്ഞത്തികഥാ ഥേരസ്സ അത്തനോ സാമഞ്ഞത്ഥഅസാധനതോ ദേവതായ ബിളികാ വിയാതി ബിളിബിളികാതി വുത്താ.

ആനന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. അനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൬. അനന്തരേ അത്തഭാവേതി അതീതാനന്തരേ ദേവത്തഭാവേ. ഥേരോ ഹി താവതിംസദേവലോകാ ചവിത്വാ ഇധൂപപന്നോ. അഗ്ഗമഹേസീതി കാചി പരിചാരികാ ദേവധീതാ ചിത്തപണിധാനമത്തേന ഇദാനിപി ദേവകായേ ഭവിസ്സതി ഉപചിതകുസലധമ്മത്താതി മഞ്ഞമാനാ തസ്മിം വത്തമാനം വിയ കഥേന്തീ ‘‘സോഭസീ’’തി ആഹ. ഏവം അതീതമ്പിസ്സ ദിബ്ബസോതം പച്ചുപ്പന്നം വിയ മഞ്ഞേയ്യ നാതിചിരകാലത്താതി ദസ്സേന്തോ ‘‘പുബ്ബേപി സോഭസീ’’തി ആഹ. സുഗതിനിരയാദിദുഗ്ഗതിയാ വസേന ദുഗ്ഗതാ ഏതരഹീതി അധിപ്പായോ. പടിപത്തിദുഗ്ഗതിയാ കാമേസു സമ്മുച്ഛിതഭാവതോ.

പതിട്ഠഹന്തോതി നിവിസന്തോ. അട്ഠഹി കാരണേഹീതി ചിരകാലപരിഭാവനായ വിരുള്ഹമൂലേഹി അയോനിസോമനസികാരാദിപച്ചയമൂലകേഹി വുച്ചമാനേഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി. രത്തോ രാഗവസേനാതി സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച യഥാസമീഹിതേ ഇട്ഠാകാരേ സക്കായേ സഞ്ജാതരാഗവസാ രത്തോ ഗിദ്ധോ ഗധിതോ. പതിട്ഠാതീതി ഓരുയ്ഹ തിട്ഠതി. ദുട്ഠോ ദോസവസേനാതി സഭാവതോ സങ്കപ്പതോ ച യഥാസമീഹിതേ അനിട്ഠാകാരേ സക്കായേ സഞ്ജാതദോസവസേന ദുട്ഠോ രുപിതചിത്തോ. മൂള്ഹോ മോഹവസേനാതി അസമപേക്ഖനേന മൂള്ഹോ മുയ്ഹനവസേന. വിനിബദ്ധോതി അഹംകാരേന വിസേസതോ നിബന്ധനതോ മാനവത്ഥുസ്മിം ബന്ധിതോ. മാനവസേനാതി തേന തേന മഞ്ഞനാകാരേന. പരാമട്ഠോതി ധമ്മസഭാവം നിച്ചാദിവസേന പരതോ ആമട്ഠോ. ദിട്ഠിവസേനാതി മിച്ഛാദസ്സനവസേന. ഥാമഗതോതി രാഗാദികിലേസവസേന ഥാമം ഥിരഭാവം ഉപഗതോ. അനുസയവസേനാതി മഗ്ഗേന അപ്പഹീനതായ അനു അനു സന്താനേ സയനവസേന. അപ്പഹീനട്ഠോ ഹി തേസം അനുസയട്ഠോ. അനിട്ഠങ്ഗതോതി സംസയിതോ. വിക്ഖേപഗതോതി വിക്ഖിത്തഭാവം ഉപഗതോ. ഉദ്ധച്ചവസേനാതി ചിത്തസ്സ ഉദ്ധതഭാവവസേന. താപീതി താപി ദേവകഞ്ഞായോ. ഏവം പതിട്ഠിതാവാതി യഥാവുത്തനയേന രത്തഭാവാദിനാ സക്കായസ്മിം പതിട്ഠിതാ ഏവ. നരദേവാനന്തി പുരിസഭൂതദേവാനം.

പടിഗന്തുന്തി അപേക്ഖാവസേന തതോ അപഗന്തും അപേക്ഖം വിസ്സജ്ജേതും. ദുസ്സന്തന്തി ദസന്തം, ‘‘വത്ഥ’’ന്തി കേചി. സൂചിം യോജേത്വാതി സിബ്ബനസുത്തേന സൂചിം യോജേത്വാ പാസേ ച പവേസേത്വാ. മനാപകായേ ദേവനികായേ ജാതാ മനാപകായികാ. തേസം പഭാവം ദസ്സേതും ‘‘മനസാ’’തിആദി വുത്തം. സമജ്ജന്തി സംഹിതം. ഗമനഭാവന്തി ഗമനജ്ഝാസയം. വിക്ഖീണോതി വിച്ഛിന്ദനവസേന ഖീണോ. ദേവതാനം ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മാരോചനേ ദോസോ നത്ഥീതി താസം പുന അനാഗമനത്ഥം അരഹത്തം ബ്യാകാസി.

അനുരുദ്ധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നാഗദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൭. അതികാലേനാതി അതിവിയ പുബ്ബണ്ഹകാലേന, കാലസ്സേവാതി അത്ഥോ. കോടിസമ്മുഞ്ജനിയാതി സമ്മുഞ്ജനികോടിയാ, സമ്മുഞ്ജനിയാ ഏകദേസേനേവാതി അത്ഥോ. ഇമിനാ സമ്മജ്ജനേ അമനാപകാരിതം ദസ്സേതി. മജ്ഝന്ഹികേ വീതിവത്തേതി ഗിഹിസംസഗ്ഗവസേന കാലം വീതിനാമേന്തോ മജ്ഝന്ഹേ ബഹുവീതിവത്തേ. അഞ്ഞേഹി ഭിക്ഖൂഹീതി നാതികാലം പവിട്ഠേഹി. നിസ്സക്കവചനഞ്ചേതം. ഭായാമി നാഗദത്തന്തി തസ്സ പടിപത്തിം ഭായിതബ്ബം കത്വാ ദേവതാ വദന്തീ പടിപത്തിയം നിയോജേതി. സുപ്പഗബ്ഭന്തി കായപാഗബ്ബിയാദീഹി അതിവിയ സമന്നാഗതം.

നാഗദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. കുലഘരണീസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൮. ഓഗാഹപ്പത്തോതി വിസ്സാസവസേന അനുപ്പവേസം പത്തോ. അഞ്ഞതരം കുലന്തി തസ്മിം കുലേ ജായമ്പതിം സന്ധായ വദതി. ‘‘ബഹൂപകാരം മേ ഏതം കുലം ചിരം സപ്പായാഹാരദാനാദിനാ; തസ്മാ ഇധാഹം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ജാതോ; ഇമേസംയേവ ദേയ്യധമ്മപടിഗ്ഗണ്ഹനേന പുഞ്ഞം വഡ്ഢേസ്സാമീ’’തി ചിന്തേസി. തേനാഹ ‘‘അഞ്ഞത്ഥ ഗന്ത്വാ കിം കരിസ്സാമീ’’തിആദി. സാതി ദേവതാ. ഉഭോപേതേതി തം ഭിക്ഖുഞ്ച ഘരണിഞ്ച സന്ധായ വദതി. പടിഗാധപ്പത്താതി പടിഗാധം പത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്മിം പതിട്ഠിതവിസ്സാസേന.

വിസ്സമപ്പത്തിവസേന സന്തിട്ഠന്തി ഏത്ഥാതി സണ്ഠാനം, വിസ്സമനട്ഠാനം. സമാഗന്ത്വാതി സന്നിപതിത്വാ. പടിഞ്ഞൂദാഹരണേഹി മന്തയതീതി മന്തനം, ഞാപകം കാരണം. പടിലോമസദ്ദാതി പടിലോമഭാവേന പതിതത്താ അസച്ചവിഭാവനാ പടികൂലസദ്ദാ. തേന കാരണേനാതി തേന കാരണപടിരൂപകേന മിച്ഛാവചനേന. ന മങ്കുഹോതബ്ബം അകാരകഭാവതോ. സദ്ദേന പരിതസ്സതീതി പരേഹി അത്തനി പയുത്തമിച്ഛാസദ്ദമത്തേന പരിതസ്സനസീലോ. വതം ന സമ്പജ്ജതീതി യഥാസമാദിന്നവതം ലഹുചിത്തതായ ന പാരിപൂരിം ഗച്ഛതി. സമ്പന്നവതോതി പരിപുണ്ണസീലാദിവതഗുണോ

കുലഘരണീസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. വജ്ജിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൨൯. വജ്ജിരട്ഠേ രാജപുത്തോതി വജ്ജിരട്ഠേ ജാതസംവദ്ധോ വജ്ജിരാജപുത്തോ. സബ്ബരത്തിചാരോതി ഛണസമ്പത്തിയാ ഇതോ ചിതോ ചരന്തേഹി അനുഭവിതബ്ബനക്ഖത്തമഹോ. തേനാഹ ‘‘കത്തികനക്ഖത്തം ഘോസേത്വാ’’ തിആദി. ഏകാബദ്ധം ഹോതീതി യസ്മാ ചാതുമഹാരാജികദേവാ തസ്മിം ദിവസേ നക്ഖത്തം ഘോസേത്വാ അത്തനോ പുഞ്ഞാനുഭാവസിദ്ധായ ദിബ്ബസമ്പത്തിയാ മഹന്തം നക്ഖത്തകീളാസുഖം അനുഭവന്തി, തസ്മാ തം തേഹി ഏകാബദ്ധം വിയ ഹോതി. ഭേരിആദിതൂരിയാനന്തി ഭേരിമുദിങ്ഗസങ്ഖപണവവീണാദിതൂരിയാനം. താളിതാനന്തി ആരദ്ധലയാനുരൂപം പഹടാനം. വീണാദീനന്തി വീണാവേണുഗോമുഖീആദീനം. വാദിതാനന്തി യഥാരദ്ധമുച്ഛനാനുരൂപം സങ്ഘട്ടിതാനം. അഭാസീതി തേന സദ്ദേന ആകഡ്ഢിയമാനഹദയോ അയോനിസോ ഉമ്മുജ്ജിത്വാ ‘‘മഹതീ വത മേ ജാനീ’’തി അനുത്ഥുനന്തോ അഭാസി. ഛഡ്ഡിതദാരുകം വിയാതി വനേ ഛഡ്ഡിതനിരത്ഥകകളിങ്ഗരം വിയ. ലാമകതരോതി നിഹീനതരോ. ദേവതാ പഠമപ്പിതം ആണിം പടാണിയാ നീഹരന്തീ വിയ തേന ഭിക്ഖുനാ വുത്തമത്ഥം അപനേന്തീ ‘‘തസ്സ തേ ബഹുകാ പിഹയന്തീ’’തി അവോചാതി വുത്തന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഥേരോ’’തിആദിമാഹ. സഗ്ഗം ഗച്ഛന്താനം യഥാ നേരയികാ പിഹയന്തി, ഏവം സമ്മാപടിപന്നസ്സ തുയ്ഹം ബഹൂ പിഹയന്തി, തസ്മാ ത്വം ‘‘പാപിയോ’’തി അത്താനം മാ മഞ്ഞിത്ഥാതി അധിപ്പായോ.

വജ്ജിപുത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൦. നിസ്സരണപരിയത്തിവസേനാതി അദ്ധാ ഇമം പരിയത്തിം നിസ്സായ വട്ടദുക്ഖതോ നിസ്സരിതും ലബ്ഭാതി ഏവം നിസ്സരണപരിയത്തിവസേന. സജ്ഝായനതോതി വിമുത്തായതനസീസേ ഠത്വാ സജ്ഝായനതോ. ഇദാനി തസ്സ നിസ്സരണപരിയത്തിവസേന സജ്ഝായനകരണം, പടിപത്തിവസേന വത്തപടിവത്തകരണം, വിപസ്സനാഭാവനഞ്ച ദസ്സേതും ‘‘സോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അരഹത്തം പത്തദിവസേ പടിപത്തികിത്തനായ പുരിമദിവസേസുപി തഥാ പടിപജ്ജി, വിപസ്സനം പന ഉസ്സുക്കാപേതും നാസക്ഖീതി ദസ്സേതി. കാലം അതിവത്തേതീതി ഇദം ‘‘സങ്കസായതീ’’തി പദസ്സ അത്ഥവചനം. ഥേരസ്സാതി സജ്ഝായകത്ഥേരസ്സ.

ധമ്മപദാനീതി സീലാദിധമ്മക്ഖന്ധദീപകാനി പദാനി. തേനാഹ ‘‘സബ്ബമ്പി ബുദ്ധവചനം അധിപ്പേത’’ന്തി. ന ഗണ്ഹാസി ഉദ്ദേസന്തി അധിപ്പായോ. പാളിയം ‘‘ഭിക്ഖൂഹി സംവസന്തോ’’തി ഇമിനാ തേസം ധമ്മസ്സവനത്ഥായപി ധമ്മോ പരിയാപുണിതബ്ബോതി ദസ്സേതി. വിരജ്ജതി ഏതേനാതി വിരാഗോ, അരിയമഗ്ഗോ. ജാനിത്വാതി പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന ദിട്ഠസുതാദിം യാഥാവതോ ജാനിത്വാ പടിവിജ്ഝിത്വാ. വിസ്സജ്ജനന്തി പഹാനം. ന ബുദ്ധവചനസ്സ വിസ്സജ്ജനം. ഭണ്ഡാഗാരികപരിയത്തിയാപി അനുഞ്ഞാതത്താ പഗേവ നിസ്സരണത്ഥായ, തത്ഥ പന മത്താ ജാനിതബ്ബാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏത്താവതാ’’തിആദിമാഹ.

സജ്ഝായസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. അകുസലവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൧. അകുസലേ വിതക്കേതി അകോസല്ലസമ്ഭൂതട്ഠേന അകുസലേ മിച്ഛാവിതക്കേ. യോനി വുച്ചതി ഉപായോ, തസ്മാ അസുഭാദികേ സുഭാദിവസേന മനസികാരോ അയോനിസോമനസികാരോതി ആഹ ‘‘അനുപായമനസികാരേനാ’’തി. പാസാദികകമ്മട്ഠാനന്തി പസാദാവഹം ബുദ്ധാനുസ്സതിആദികമ്മട്ഠാനം. ബലവപീതിഞ്ച സുഖഞ്ചാതി നീവരണവിക്ഖമ്ഭനതോ ബലവന്തം ഉപചാരജ്ഝാനസഹഗതം പീതിഞ്ച സുഖഞ്ച.

അകുസലവിതക്കസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. മജ്ഝന്ഹികസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൨. നന്ദനവഗ്ഗേതി നന്ദനവഗ്ഗവണ്ണനായം തത്ഥ ഇധാപി ഗാഥായ വിസേസാഭാവതോ. യദി ഏവം കസ്മാ തത്ഥ സങ്ഗീതം ഇധ ഗഹിതന്തി? ദേവതാപടിസംയുത്തതം ഉപാദായ ദേവതാസംയുത്തേ സങ്ഗഹിതമ്പി അട്ഠുപ്പത്തിയാ പടിസംയുത്തത്താ ഇധ ഗഹിതം.

മജ്ഝന്ഹികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൩. പാകതിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൩. തേരസമേ യം വത്തബ്ബം, തം വിത്ഥാരിതമേവാതി യോജനാ. ജന്തുദേവപുത്തസുത്തേതി ജന്തുദേവപുത്തസുത്തസംവണ്ണനായ. ‘‘തത്ഥ സങ്ഗീതം ഇധാപീ’’തിആദി അനന്തരസുത്തവണ്ണനായം വുത്തനയമേവ.

പാകതിന്ദ്രിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൪. ഗന്ധത്ഥേനസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൪. ഗന്ധാരമ്മണം ഉപനിജ്ഝായതീതി ഗന്ധസങ്ഖാതം ആരമ്മണം ഉപേച്ച നിജ്ഝായതി, രൂപാരമ്മണേന വിയ വിഞ്ഞാണേന രൂപം, ഗന്ധാരമ്മണേന തം ഉപേച്ച നിജ്ഝായതി പച്ചക്ഖതോ, യാഥാവതോ സഭാവതോ പടിവിജ്ഝതീതി അത്ഥോ. ഉപസിങ്ഘിസ്സതീതി തണ്ഹാവസേന ഉപഗന്ത്വാ സിങ്ഘിസ്സതി.

ഏകങ്ഗമേതം ഥേയ്യാനന്തി ആരമ്മണവസേന ഥേയ്യവത്ഥൂസു വിഭജിയമാനേസു ഏകമങ്ഗമേതം ഗന്ധാരമ്മണന്തി ആഹ ‘‘ഥേനിതബ്ബാന’’ന്തിആദി. ഓജാപേക്ഖായ ഥേയ്യായ പവത്തമാനായ ധമ്മാരമ്മണതാപി തസ്സാ സിയാ, സാ പന ന മധുരാ ഥേയ്യകതാ ചാതി ‘‘പഞ്ചകോട്ഠാസാന’’ന്തി വുത്തം. കാമഞ്ച തം ഗന്ധാരമ്മണം കേനചി പരിഗ്ഗഹിതം ന ഹോതീതി ആദിയിതും സക്കാ, സത്ഥാരാ പന അനനുഞ്ഞാതത്താ ന യുത്തോ തസ്സ പരിഭോഗോ. യം പന തേന ഭിക്ഖുനാ വുത്തം ‘‘ന ഹരാമി ന ഭഞ്ജാമീ’’തി, തസ്സപി അയമേവ പരിഹാരോ. വണ്ണീയതി ഫലം ഏതേനാതി വണ്ണം, കാരണന്തി വുത്തം ‘‘വണ്ണേനാതി കാരണേനാ’’തി.

തസ്മിന്തി തസ്മിം ഭിക്ഖുസ്മിം. ആകിണ്ണകമ്മന്തോതി തണ്ഹാദിട്ഠിആദിവസേന അകുസലകമ്മന്തോ ദിട്ഠിമോഹതണ്ഹാദിവസേന ആദിതോ പട്ഠായ കുസലകമ്മാനം പടിക്ഖേപനതോ. ദിട്ഠിവസേന ച കഥിനകക്ഖളഖരിഗതത്താ ‘‘അഖീണകമ്മന്തോ കക്ഖളകമ്മന്തോ’’തി വുത്തം.

ആകിണ്ണലുദ്ദോതി ആകിണ്ണോ ഹുത്വാ കക്ഖളോ. തേനാഹ ‘‘ബഹുപാപോ’’തിആദി. മക്ഖിതോതി ലിത്തോ. തന്തി ദേവതാചോദനം. തസ്മാതി അതിക്കമ്മ ഠിതത്താ‘‘ത്വഞ്ചാരഹാമി വത്തവേ’’തി ഏവമാഹ.

ഗവേസന്തസ്സ അത്തനോ സന്താനേ ഉപ്പാദനവസേന പരിയേസന്തസ്സ. അനേകയോജനായാമവിത്ഥാരം ഗഗനതലം ബ്യാപേത്വാ ഉപ്പന്നവലാഹകകൂടപ്പമാണം വിയ. സുദ്ധോതി സീലേന പരിസുദ്ധോ അയന്തി ജാനാസി. സുഗതിന്തി സുന്ദരനിബ്ബത്തിം. തേന നിബ്ബാനസ്സപി സങ്ഗഹോ സിദ്ധോ.

ഗന്ധത്ഥേനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

വനസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.