൧൦. യക്ഖസംയുത്തം

൧. ഇന്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൫. അത്തനോ പരിണായകത്തേന ഇന്ദോ നാമ മഹേസക്ഖോ, ഇന്ദോതി സമഞ്ഞാ അസ്സാതി കത്വാ ‘‘ഇന്ദകോ’’തിപി വുച്ചതി, തസ്സ ഇന്ദകസ്സ. ഇന്ദകൂടേ പബ്ബതേ നിവസതീതി ഇന്ദകൂടനിവാസീ, തസ്സ ഇന്ദകൂടനിവാസിനോ. ബലികമ്മേഹി യജിതബ്ബതോ പൂജിതബ്ബതോ യക്ഖോ, തസ്സ യക്ഖസ്സ. ഇന്ദസ്സ നിവാസട്ഠാനഭൂതം കൂടം ഇന്ദകൂടന്തി യക്ഖതോ കൂടേന നാമം ലദ്ധം. ഇന്ദകൂടോ ഇന്ദോ ഉത്തരപദലോപേന യഥാ ‘‘കേലാസകൂടോ കേലാസോ’’തി. ഇന്ദോ യക്ഖോതി കൂടതോ യക്ഖേന നാമം ലദ്ധം. ന ചേത്ഥ ഇതരീതരനിസ്സയദോസോ അഞ്ഞമഞ്ഞൂപലക്ഖണഭാവതോ യഥാ തം ‘‘കായകമ്മട്ഠാന’’ന്തി. രൂപന്തി സകലം രൂപക്ഖന്ധമാഹ, ന രൂപായതനന്തി. ഇമം സരീരം പേച്ച അയം കിന്തി പടിലഭതീതി ചോദേതി.

കുതോ ആഗച്ഛതീതി പരാധാരരൂപേ ജീവേ അത്തനി മാതുകുച്ഛിമോക്കന്തേ രൂപസ്സ സമ്ഭവോതി കുതോ നാമ ഠാനതോ ആഗച്ഛതി. തേനാഹ ‘‘ഇമാനി ച അട്ഠീനി ഇമാ ച മംസപേസിയോ’’തിആദി. കഥം ന്വയന്തി അയം കുച്ഛിസങ്ഖാതേ ഗബ്ഭരേ കഥം സജ്ജതീതി പുച്ഛതി. ‘‘സീഹാനംവ നദന്താനം, ദാഠീനം ഗിരിഗബ്ഭരേ’’തിആദിനാ (ഥേരഗാ. നിദാനഗാഥാ) ഗബ്ഭരോ ച കുച്ഛിവാചകോ ആഗതോ. തേനാഹ ‘‘ഗബ്ഭരസ്മിന്തി മാതുകുച്ഛിസ്മി’’ന്തി. പുഗ്ഗലവാദീതി അത്തവാദുപാദാനോ. യഥാ ഹി മച്ഛമംസം ഭുത്തം ഫേണം വിയ ഹുത്വാ വിലീയതി, ന ച പഞ്ഞായതി സത്തഭാവേന അപ്പവത്തനതോ, ഏവമേവം യദി മാതുകുച്ഛിസ്മിം ഗബ്ഭഭാവേന ഉപ്പന്നം രൂപം സത്തോ ന ഭവേയ്യ നോ വഡ്ഢേയ്യ, വിലീയിത്വാ ഗച്ഛേയ്യ, പഞ്ഞായതി ച തം രൂപം, തസ്മാ ജീവോതി ഇമായ ലദ്ധിയാ. ഏവമാഹാതി ‘‘രൂപം…പേ… ഗബ്ഭരസ്മി’’ന്തി ഏവമവോച. പഠമന്തി ഏതേസം പഞ്ചന്നം പഠമം. തേനാഹ ‘‘പഠമേന പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണേന സദ്ധി’’ന്തി. ‘‘ജാതിഉണ്ണംസൂഹീതി ജാതിഏളകായ ഉണ്ണംസൂഹീ’’തി വദന്തി. ‘‘ഗബ്ഭം ഫാലേത്വാ ഗഹിതഉണ്ണാ ജാതിഉണ്ണാ. തസ്സാ അംസൂഹി തീഹി കതസുത്തഗ്ഗേ’’തി സംയുത്തഭാണകാനം അധിപ്പായോ.

അനാവിലോതി അച്ഛോ, സുപ്പസന്നോതി അത്ഥോ. ഏവംവണ്ണപ്പടിഭാഗന്തി വുത്തപ്പമാണസണ്ഠാനസമ്പരിച്ഛിന്നം. കലലം സമ്പവുച്ചതീതി അത്തഭാവോ ഭൂതുപാദാരൂപസങ്ഖാതോ സന്താനവസേന പവത്തമാനോ കലലം നാമാതി കഥീയതി.

കലലാതി യഥാവുത്തകലലരൂപഹേതു തം നിസ്സായ പച്ചയം കത്വാ. മംസധോവനഉദകവണ്ണന്തി വണ്ണതോ മംസധോവനഉദകവണ്ണം, സണ്ഠാനതോ പന വിലീനതിപുസദിസം.

പരിപക്കന്തി പരിപാകകലലഭാവതോ പരിപാകം ഗതം സുപരിപാകം ഗതം. സമൂഹതന്തി സമൂഹഭൂതം സങ്ഗതം. വിവട്ടമാനന്തി പരിണമന്തം. തബ്ഭാവന്തി കരണേ ഏതം ഉപയോഗവചനം, തബ്ഭാവേന പരിണമന്തന്തി അത്ഥോ. നിസ്സക്കേ വാ ഉപയോഗവചനം, തബ്ഭാവതോ കലലഭാവതോ കലലം വിപരിണമന്തം. അബ്ബുദം നാമ ജായതി, അബ്ബുദം നാമ സമ്പജ്ജതീതി അത്ഥോ.

വിലീനതിപുസദിസാ സണ്ഠാനവസേന, വണ്ണവസേന പന സിതാ അരത്താവ ഹോതീതി വദന്തി. മണ്ഡന്തി ദാരികാനം തഥാ പീളനതോ നിബ്ബത്തമരിചപക്കസ്സ സാരഭൂതം രസം. സബ്ബഭാഗേഹി മുച്ചതീതി സോ മണ്ഡോ കപാലേ അലഗ്ഗോ ഹുത്വാ തസ്സ സബ്ബഭാഗേഹി മുച്ഛിത്വാ പിണ്ഡിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. ഏവരൂപാ പേസി ഹോതീതി സാ പേസി ഗബ്ഭാസയേ കത്ഥചി അലഗ്ഗാ യഥാവുത്തമണ്ഡോ വിയ പിണ്ഡിതോ ഹുത്വാ തിട്ഠതി. തേനാഹ ‘‘വിലീനതിപുസദിസാ’’തി.

പേസി നിബ്ബത്തതീതി ഏത്ഥ പേസീതി നിസ്സക്കേ പച്ചത്തവചനന്തി ആഹ ‘‘തതോ പേസിതോ’’തി.

ഘനസ്സ സണ്ഠാനം. നിബ്ബത്തം കമ്മപച്ചയാതി തംസണ്ഠാനം രൂപധമ്മനിബ്ബത്തിയാ ജായതി. ‘‘ജരാമരണം അനിച്ചം സങ്ഖതം പടിച്ചസമുപ്പന്ന’’ന്തി (സം. നി. ൨.൨൦) ഹി വുത്തം.

പീളകാതി പീളകസദിസാ മംസപിണ്ഡാ ജായന്തി.

സത്തമാദീനീതി ആദി-സദ്ദേന അട്ഠമസത്താഹതോ പട്ഠായ യാവ ഏകചത്താലീസാ ചതുത്തിംസ സത്താഹാനി സങ്ഗണ്ഹാതി. പരിണതകാലന്തി ഗബ്ഭസ്സ പരിണതകാലം. നവമാസതോ ബഹി പരിപക്കോ നാമ ഹോതി കേസലോമാദിനിബ്ബത്തിതോ. തേനാഹ ‘‘ദ്വാചത്താലീസേ സത്താഹേ ഏതാനി ജായന്തീ’’തി.

തസ്സാതി ഗബ്ഭസേയ്യകസത്തസ്സ. മാതുഉദരപടലേന ഏകാബദ്ധോ ഹോതി യതോ മാതരാ പരിഭുത്തആഹാരോ ആമാസയേ പതിട്ഠിതേ ഗബ്ഭസ്സ നാഭിനാളാനുസാരേന ഗബ്ഭഗതസ്സ സരീരം സമ്പത്വാ ആഹാരകിച്ചം കരോതി. ആഹാരസമുട്ഠാനരൂപം സമുട്ഠാപേതീതി ഗബ്ഭഗതസ്സ കായേ ഓജായ പച്ചയോ ഹോതി. സാ ച തം പച്ചയം ലഭിത്വാ ഓജട്ഠമകം രൂപം സമുട്ഠാപേതി. ഏവം മാതരാ പരിഭുത്തആഹാരപച്ചയേന ഗബ്ഭഗതോ ദസ മാസേ യാപേതി അത്തനോ നാഭിനാളാനുസാരഗതേനേവ തേന യാവ ആഹാരസമുട്ഠാനസത്താഹോ, തതോ പട്ഠായ ആഹരണതോ. കേചി പന ‘‘മാതരാ പരിഭുത്തആഹാരോ ബാഹിരവഗ്ഗോ വിയ തസ്സ കായം അഭിസന്നേതി പരിസന്നേതി, തേന സോ യാപേതീ’’തി വദന്തി. കുച്ഛിഗതം ഉദരപടലേന തിരോഹിതത്താ ബഹി ഠിതന്തി വത്തബ്ബതം ന അരഹതീതി ‘‘കുച്ഛിയാ അബ്ഭന്തരഗതോ’’തി ആഹ. മാതുകുച്ഛിഗതോ നരോതി മാതു തിരോകുച്ഛിഗതോ. ഏവം ഖോതി ഇമിനാ യഥാവുത്താകാരേന അയം സത്തോ…പേ… നിബ്ബത്തതി, തസ്മാ രൂപം ന ജീവോ. ന ഹി ദിട്ഠിഗതസ്സ സത്താഹക്കമേന വുഡ്ഢിപ്പത്തോ ഇച്ഛിതോ അനിച്ചതാപത്തിതോ.

ഇന്ദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൬. സക്കനാമകോതി ബലിപുത്തോ വിയ സക്കസ്സ വസേന ഗഹിതനാമോ. ‘‘ഏസോ കിരാ’’തി പാഠോ. ‘‘ഏകോ കിരാ’’തിപി ലിഖന്തി. മാരസ്സ പക്ഖേ ഗതോ മാരപക്ഖികോ. യദഞ്ഞന്തി ഏത്ഥ യന്തി കിരിയാപരാമസനം, തസ്മാ യം അഞ്ഞസ്സ അനുസാസനം, തം സമണസ്സ ന സാധൂതി യോജനാ. കാരണേനാതി കാരണമത്തേന സംവാസോ ജായതി. യേന കേനചി ഗഹട്ഠേന വാ പബ്ബജിതേന വാ. തം കാരണന്തരം സമാഗതം പുരിസം സപ്പഞ്ഞോ സമ്ബുദ്ധോ അനുകമ്പിതും നാരഹതി വിസേസാധിഗമാഭാവാ, സതി പന തസ്മിം സവിസേസം പസാദോ ഹോതീതി. മനസാ ചേ…പേ… ന തേന ഹോതി സംയുത്തോ സിനേഹവസേന അനുകമ്പാ അനുദ്ദയാ തസ്സാ അസംകിലിട്ഠസഭാവത്താ.

സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സൂചിലോമസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൭. ഗയായ അവിദൂരേ ഭവോ ഗാമോ ‘‘ഗയാ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ഗയായ’’ന്തി, തേനാഹ ‘‘ഗയായ അവിദൂരേ നിവിട്ഠഗാമം ഉപനിസായാതി അത്ഥോ’’തി. ഗോചരഗാമനിദസ്സനം ഹേതം. ഇദം ഉപരി ഇദം ഹേട്ഠാതി നത്ഥി ഉപ്പടിപാടിയോ മഞ്ചപാദാനം ദ്വീസു പസ്സേസു ദീഘഭാവേന. ബലികമ്മത്ഥായ കതം ദേവതാധിട്ഠാനന്തി അധിപ്പായേന ദേവട്ഠാനേ ഠപേന്തി. അട്ഠപാദമഞ്ചസദിസോ കിര സോ ഹേട്ഠുപരിപരിവത്തേതബ്ബതോ. കഥിനസിബ്ബനസൂചി കഥിനസൂചി. അപച്ചത്ഥരിത്വാതി കിഞ്ചി സങ്ഘികസേനാസനസ്സ ഉപരി പടിച്ഛദനം അപച്ചത്ഥരിത്വാ. ഗവച്ഛിവിജ്ഝിതം വിയാതി തേഹി സൂചിലോമേഹി ഗവച്ഛിജാലം വിയ ഗതം സബ്ബസോ സമോഹതം.

ഇധാപി ‘‘ഖരസരീരോ’’തി വത്വാ ഖരസരീരം കഥിനസൂചിസദിസതായ ലോമസ്സാതി തസ്സ തഥാഭാവസ്സ കാരണം ദസ്സേന്തോ ‘‘സോ കിരാ’’തിആദിമാഹ. അത്തനോ ഹത്ഥേഹീതി സങ്ഘികതേലസമ്മക്ഖിതേഹി അത്തനോ സരീരം മക്ഖേസി. ഇതീതി വുത്താകാരേന.

സമാഗമട്ഠാനന്തി യക്ഖസന്നിപാതട്ഠാനം. സോതി സൂചിലോമോ യക്ഖോ. മന്തി ച തമേവ വദതി.

ഉട്ഠാപേത്വാതി ഉദ്ധഗ്ഗാ കത്വാ. അപനാമേസീതി യഥാ സോ അത്തനോ കായം ഉപനേതും ന സക്കോതി, തഥാ കരോന്തോ ഥോകം അപനാമേസി. അമനുഞ്ഞോതി ഫരുസതിക്ഖതായ ന മനുഞ്ഞോ. ചിത്തം വാ തേ ഖിപിസ്സാമീതി മയ്ഹം ആനുഭാവേന തവ ചിത്തവിക്ഖേപം വാ കരിസ്സാമി. യഥാ പന സോ ചിത്തവിക്ഖേപം കരേയ്യ, തം ദസ്സേതും ‘‘യേസഞ്ഹീ’’തിആദി വുത്തം. ഭേരവം വാതി വുത്താകാരേന അഞ്ഞഥാ വാ ഭയാനകം ദസ്സനമത്തേനേവ സത്താനം ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസം ഉപ്പാദേതും സമത്ഥം. ‘‘കഥേന്താനംയേവാ’’തി വാ പാഠോ. തം ദ്വീസു പാദേസു ഗഹേത്വാ പാരം ഗങ്ഗായ ഖിപിസ്സാമീതി യോജനാ.

കുതോനിദാനാതി കസ്മാ കാരണാ? അട്ഠകഥായം പന സമാസപദമേതം, വിഭത്തിഅലോപേന നിദ്ദേസോതി ദസ്സേതും ‘‘കിംനിദാനാ കിംപച്ചയാ’’തി? അത്ഥോ വുത്തോ. ചിത്തം ഓസ്സജന്തീതി കുസലചിത്തം പവത്തിതും അപ്പദാനവസേന പുരതോ ഖിപന്തി. കുതോ സമുട്ഠായാതി മിച്ഛാവിതക്കാനം സമുട്ഠാനം പുച്ഛതി?

കാമരാഗാദയോ സുഭനിമിത്താദീസു അയോനിസോമനസികാരഹേതൂ. കാമോ പന അയോനിസോമനസികാരോ ച നിയകജ്ഝത്തപരിയാപന്നോതി ആഹ ‘‘അയം അത്തഭാവോ നിദാനം ഏതേസന്തി ഇതോനിദാനാ’’തിആദി. ഏവമേവാതി അട്ഠകഥായം കീളാപസുതകുമാരകാ വിയ മിച്ഛാവിതക്കാ ദട്ഠബ്ബാ, തേസം ഉപ്പത്തിട്ഠാനഭൂതോ ലോകോ വിയ അയം അത്തഭാവലോകോ. തേഹി ഓസ്സജിയമാനം ധങ്കം വിയ ചിത്തം, തസ്സ പാദേ ബദ്ധദീഘസുത്തകം വിയ തം ദൂരാനുബന്ധം സംയോജനന്തി ഏവം ഉപമായ സംസന്ദനം ദട്ഠബ്ബം.

പാപവിതക്കാനം തംസമ്പയുത്തകിലേസാനഞ്ച തണ്ഹാ വിസേസപച്ചയോ തദഭാവേന തേസം അഭാവതോതി ആഹ ‘‘തണ്ഹാസിനേഹതോ ജാതാ’’തി. അത്തഭാവപരിയാപന്നത്താ ‘‘അത്തനി സമ്ഭൂതാ’’തി വുത്തം. തേന നേസം അനഞ്ഞഹേതുകതം ദസ്സേതി, നിഗ്രോധസ്സേവ ഖന്ധജാതീതി ഇമിനാ പന പുഥുഭാവഞ്ച, വിസത്താതിആദിനാ ദുബ്ബിനിസ്സടതഞ്ച. വത്ഥുകാമേസു രൂപാരമ്മണാദീസു പുഥൂസു. പുഥൂ കിലേസകാമാ കാമരൂപതണ്ഹാദയോ. തേഹി കിലേസകാമേഹി കരണഭൂതേഹി. അത്തഭാവം ഖന്ധപഞ്ചകം. യേ വിപസ്സനായ യുത്തപയുത്താ യാഥാവതോ ജാനന്തി.

യതോതി പച്ചത്തേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ ‘‘യം നിദാനമസ്സാ’’തി. ‘‘വിനോദേന്തീ’’തി കത്തുനിദ്ദേസേന യേന ന വിനോദേന്തി, തം കാരണം ബാധിതമേവാതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗസച്ചേന വിനോദേന്തീ’’തി. വിനോദനഞ്ചേത്ഥ സന്താനതോ നീഹരണം ബഹികരണം സബ്ബസോ പഹാനം, പഹീനേ ച തസ്മിം കിലേസേ ഓഘം തരന്തീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുത്തര’’ന്തിആദിമാഹ. ഏതസ്മിം അധിഗതേ ന പുന ഭവോതി അപുനബ്ഭവോ, നിബ്ബാനന്തി ആഹ ‘‘അപുനബ്ഭവസങ്ഖാതസ്സാ’’തിആദി. യസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘യേ നം പജാനന്തി, യതോനിദാന’’ന്തി പദദ്വയേന ദുക്ഖസമുദയസച്ചാനി, വിനോദനഗ്ഗഹണേന മഗ്ഗസച്ചം, അപുനബ്ഭവഗ്ഗഹണേന നിരോധസച്ചം പകാസിതം, തസ്മാ വുത്തം ‘‘ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേന്തോ’’തി.

തസ്മിംയേവാതി യത്ഥ ഠിതോ ‘‘രാഗോ ച ദോസോ ചാ’’തിആദിനാ പഞ്ഹം പുച്ഛി, തസ്മിംയേവ പദേസേ ഠിതോ. ദേസനാനുസാരേനാതി സത്ഥു സാമുക്കംസികധമ്മദേസനായ അനുസ്സരണേന. ഞാണം പേസേത്വാതി വിപസ്സനാപടിപാടിയാ നിബ്ബാനം പതി അനുബോധഞാണം പേസേത്വാ പവത്തേത്വാ. സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോതി സഹസ്സനയപടിമണ്ഡിതസ്സ പഠമമഗ്ഗസ്സ അധിഗമേന പഠമഫലേ പതിട്ഠിതോ പടിലഭതീതി യോജനാ. ന കിലിട്ഠത്തഭാവേ തിട്ഠന്തി മഹാനുഭാവത്താ അരിയധമ്മസ്സ. സേതകണ്ഡുപീളകസൂചിയോതി സേതഭാവം പത്വാ കണ്ഡുപീളകാ ലോമസൂചിയോ സബ്ബാ അനവസേസാ പതിതാ പരിഭട്ഠാ അപഗതാ. ഭുമ്മദേവതാപരിഹാരന്തി ഭുമ്മദേവത്തഭാവന്തി.

സൂചിലോമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. മണിഭദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൮. സുഖം പടിലഭതീതി ദിട്ഠധമ്മികാദിഭേദം സുഖം അധിഗച്ഛതി. നിച്ചമേവ സേയ്യോ സതിമതോ ആയതിം ഹിതചരണതോ. മണിഭദ്ദോ ‘‘സതിമാപുഗ്ഗലോ സതോകാരീ സമ്പതി വേരം നപ്പസവതീ’’തി അധിപ്പായേന ‘‘വേരാ ച പരിമുച്ചതീ’’തി ആഹ. ഭഗവാ പന സതിമന്തതാസിദ്ധിയാ വേരപരിമുച്ചനം ന അച്ചന്തികം, നാപി ഏകന്തികം പടിപക്ഖേന പരതോ ച അപ്പഹീനത്താതി തം നിസേധേന്തോ ‘‘വേരാ ച ന പരിമുച്ചതീ’’തി വത്വാ, യം അച്ചന്തികം ഏകന്തികഞ്ച പരസ്സ വസേന വേരപരിമുച്ചനം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘യസ്സാ’’തി ഗാഥമാഹ. കരുണായാതി അപ്പനാപ്പത്തായ കരുണായ. കരുണാപുബ്ബഭാഗേതി കരുണാഭാവനായ വസേന ഉപ്പാദിതപഠമജ്ഝാനൂപചാരേ. സോതി കരുണാഭാവനം ഭാവേന്തോ പുഗ്ഗലോ. മേത്തംസോതി മേത്തചിത്തം അംസോ ഏകോ കുസലകോട്ഠാസോ ഏതസ്സാതി മേത്തംസോ. തസ്സ കേനചീതി തസ്സ അരഹതോ കരുണായ മേത്താഭാവനായ ച സാതിസയത്താ തദഭാവേന കേനചി പുഗ്ഗലേന സദ്ധിം വേരപ്പസങ്ഗോ നാമ നത്ഥി. ഇമിനാ ഖീണാസവേപി മേത്താകരുണാഭാവനാരഹിതേ കോചി അത്തനോ ചിത്തദോസേന വേരം കരേയ്യ, ന പന തസ്മിം മേത്താകരുണാചേതോവിമുത്തിസമന്നാഗതേ കോചി വേരം കരേയ്യ. ഏവം മഹിദ്ധികാ ബ്രഹ്മവിഹാരഭാവനാതി ദസ്സേതി.

മണിഭദ്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സാനുസുത്തവണ്ണനാ

൨൩൯. യക്ഖേന ഗഹിതോ ഹോതീതി യക്ഖേന അനുപവിട്ഠോ ഹോതി. തസ്സ യക്ഖഗഹണസ്സ കാരണം മൂലതോ പഭുതി വിത്ഥാരതോ ദസ്സേതും ‘‘സോ’’തിആദിമാഹ. തസ്സ അന്തിമഭവികത്താ ആദിതോ പട്ഠായ അധിസീലസിക്ഖായ സക്കച്ചം പൂരണന്തി ദസ്സേതി ‘‘സോ പബ്ബജിതകാലതോ’’തിആദിനാ. പച്ചാഹാരന്തി പടിക്ഖേപം. ഇമസ്മിം സരഭഞ്ഞേതി ഇമസ്മിം മമ ധമ്മഭണനേ. പത്തിന്തി പത്തിദാനം. പിയാ ഹോന്തി, തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ആകങ്ഖേയ്യ ചേ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘സബ്രഹ്മചാരീനം പിയോ ച അസ്സം മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ചാ’തി, സീലേസ്വേവസ്സ പരിപൂരകാരീ’’തി (മ. നി. ൧.൬൫). തഥാ ചാഹ ‘‘തസ്മിം സാമണേരേ’’തിആദി.

വുഡ്ഢിമന്വായാതി യോബ്ബനപ്പത്തിയാ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം പരിവുഡ്ഢിമാഗമ്മ. കാമസമ്ഭോഗസമത്ഥതാവസേന പരിപക്കിന്ദ്രിയോ. അനുയോജേത്വാവാതി വിസ്സജ്ജേത്വാവ, ഗിഹിഭാവേ വാ അനുയോജേത്വാവ. ‘‘പുബ്ബേ തുയ്ഹം പുത്തോ സീലവാ കല്യാണധമ്മോ ലജ്ജീ കുക്കുച്ചകോ സിക്ഖാകാമോതി സമ്ഭാവിതോ, ഇദാനി തതോ അഞ്ഞഥാ ജാതോ’’തി ഘോസനാവസേന ദേവതാനം അന്തരേ മാഹേവ മേ ലജ്ജം ഉപ്പാദേയ്യ.

പാടിഹാരിയപക്ഖഞ്ചാതി ചാതുദ്ദസീപഞ്ചദസീഅട്ഠമീനം യഥാക്കമം ആദിതോ അന്തതോ ആദിഅന്തതോ ച പവേസനനിക്ഖമനവസേന ഉപോസഥസീലസ്സ പടി പടി അഭിമുഖം പച്ചാവഹിതബ്ബപക്ഖഞ്ച. തേരസിയാപീതി പരം സത്തമീനവമീസുപീതി അത്ഥോ. പവേസഭൂതഞ്ഹി ഉപോസഥസീലസ്സ സത്തമീസു സമാദിന്നം സീലം പടിപദം, നവമീസു നിക്ഖമഭൂതന്തി ആചരിയാ. പോരാണട്ഠകഥായം പന പച്ചുഗ്ഗമനാനുഗമനപരിയായേന വുത്തന്തി ആഹ ‘‘മനുസ്സാ’’തിആദി. അഡ്ഢമാസന്തി സകലകാലപക്ഖം. ഏവഞ്ഹി വസ്സവാസസ്സ അനുഗമനം ഗതം ഹോതി. സുട്ഠു സമാഗതന്തി സുപരിസുദ്ധം സമ്പന്നം കത്വാ അത്തനോ സന്താനം ആഗതം. തം പന അത്തനോ ചിത്തേന സമം പകാരേഹി യുത്തം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സമ്പയുത്ത’’ന്തി. അരഹന്താനം അനുകരണേന സേട്ഠചരിയം. ‘‘ന തേ ഹി യക്ഖാ കീളന്തീ’’തി അത്തനോ പുത്തസ്സ കായേ അധിമുച്ചനം അത്തനോ കീളനം വിയ ഹോതീതി കത്വാ ആഹ.

ഉപാസികാ യഥാവുത്തഉപോസഥസീലേന സീലവതീ, സാമണേരോ പന അത്തനോ സാമണേരസീലേന സീലവാ. ഉപ്പതിത്വാതി ആകാസേ ഉപ്പതിത്വാ. മോക്ഖോ നത്ഥി ദുക്ഖാവഹസ്സ കമ്മസ്സ കതൂപചിതത്താ.

ദുവിധേപി കാമേതി വത്ഥുകാമകിലേസകാമേ. കിലേസകാമം പരിച്ചജന്തോ ഏവ ഹി വത്ഥുകാമേ പരിച്ചജതി നാമ. വിബ്ഭമനവസേന ആഗച്ഛതി ഭിക്ഖായ ആഹിണ്ഡനാദിപബ്ബജിതകിച്ചതോ. ഉപ്പബ്ബജിത്വാ വിഗതസീലസ്സ ജീവതോ ആനാപാനമത്തേന ജീവന്തോപി സോ മതകോവ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘മരണഞ്ഹേതം, സുനക്ഖത്ത, അരിയസ്സ വിനയേ, യോ സിക്ഖം പച്ചക്ഖായ ഹീനായാവത്തതീ’’തി (മ. നി. ൩.൪൫).

ഉണ്ഹട്ഠേനാതി സപരിളാഹട്ഠേന. അഭിധാവഥാതി അഭിധാവതീതി ഇമസ്മിം അഭിധാവനകിച്ചേ ഭദ്ദം തേ ഹോതൂതി വത്വാ ഗിഹിഭാവായ അഭിധാവഥ. നീഹരിത്വാതി നിക്ഖാമേത്വാ. ഏകാദസഹി അഗ്ഗീഹി ആദിത്തത്താ മഹാഡാഹസദിസേ. സല്ലക്ഖേത്വാതി ഗിഹിഭാവേ ആദീനവം, പബ്ബജ്ജായ ആനിസംസഞ്ച സല്ലക്ഖേത്വാ. ഹിരോത്തപ്പം പടിലഭിത്വാ ‘‘മമ ഉപ്പബ്ബജിതുകാമതം സബ്രഹ്മചാരിനോ ജാനിസ്സന്തീ’’തി. ചതുന്നം പരിസാനം ചിത്തസങ്ഖോഭവസേന സകലജമ്ബുദീപം ഖോഭേത്വാ.

സാനുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. പിയങ്കരസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൦. പച്ചന്തേതി പരിയന്തേ. പാടിയേക്കന്തി സങ്ഗീതികാലേ വിസും. യമകവഗ്ഗാദികാ ബ്രാഹ്മണവഗ്ഗപരിയോസാനാ ഛബ്ബീസതി വഗ്ഗാ ഏതിസ്സാതി ഛബ്ബീസതിവഗ്ഗാ, തന്തീതി പാളി. ഉച്ചാരപസ്സാവാദി ഏവരൂപം ദുബ്ഭോജനം, ‘‘അസുചിജേഗുച്ഛഭാവേന ദുട്ഠു ഭോജന’’ന്തി കത്വാ, ദുബ്ഭോജനഗ്ഗഹണേന വാ വന്തഗബ്ഭമലാദീനി അതിദിസതി. ഛവിആദീനി ഛേത്വാതി ഛവിആദീനി അതിവിജ്ഝ അതിവിയ പവിസിത്വാ. അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി പീതിസമുട്ഠാനഉളാരോളാരരൂപപ്പവത്തിയാ. തേനാഹ ‘‘ഹദയങ്ഗമനീയോ ഹുത്വാ’’തി.

ധമ്മതായ സമാദിണ്ണന്തി കസ്സചി സന്തികേ അഗ്ഗഹേത്വാ സയമേവ തസ്മിം ഖണേ സംയതാ ഹോമാതി യഥാസംയതാ. തതിയപദേനാതി ‘‘സിക്ഖേമ സുസീല്യ’’ന്തി ഇമിനാ പദേന. സേസാതി വുത്താവസേസാ. തിസ്സോ അദിന്നാദാനമിച്ഛാചാരസുരാപാനവിരതിയോ. ഗഹിതാ ഗോബലീബദ്ദഞായേന. ഛാതകം ദുബ്ഭിക്ഖഞ്ച ഏത്ഥാതി ഛാതകദുബ്ഭിക്ഖാ, ജിഘച്ഛാദുബ്ഭിക്ഖാബഹുലായാതി അത്ഥോ. പിസാചയക്ഖയോനിയാതി പേത്തിവിസയസദിസയക്ഖയോനിയാ അപി നാമ മുച്ചേമാതി യോജനാ.

പിയങ്കരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. പുനബ്ബസുസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൧. വസനട്ഠാനഗ്ഗഹണേന രത്തിട്ഠാനദിവാട്ഠാനാദയോ സങ്ഗണ്ഹാതി. ദ്വാദസഹത്ഥമത്തമേവ ഗണ്ഹാതി പകതിസഞ്ചരണൂപചാരമത്തബ്യാപനതോ. യഥാപരിസന്തി പരിസാനുരൂപം, യത്ഥ യത്ഥ പരിസാ തിട്ഠതി, തം തം ഠാനം ഗച്ഛതി പരിസപരിയന്തികത്താ. സത്ഥു മുഖവികാരാഭാവതോ പവേസാനുഞ്ഞം സല്ലക്ഖേന്തീ ‘‘നൂന അയം കതാധികാരാ ഭവിസ്സതീ’’തി അനുമാനസിദ്ധം ഉപനിസ്സയം ദിസ്വാ. ഏകീഭാവഗമനേനാതി ഹത്ഥപാസൂപഗമനേന പരിസായ മിസ്സീഭാവപ്പത്തിയാ. പുത്തകാതി പുത്തപുത്തിയോ. അനുകമ്പായഞ്ഹി ക-സദ്ദോ.

നിബ്ബാനാരമ്മണേന അരിയമഗ്ഗേന മുഞ്ചിയമാനാ ഗന്ഥാ ‘‘നിബ്ബാനം ആഗമ്മ പമുച്ചന്തീ’’തി വുത്താ. വേലാതിക്കന്താതി പമാണതോ പരിച്ഛിന്ദിതും ന സക്കാതി ആഹ ‘‘പമാണാതിക്കന്താ’’തി. പിയായനാതി ആസീസനാ. ആസീസനം പേമവസേന പേമവത്ഥുനോ ഏസനാ പത്ഥനാവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘മഗ്ഗനാ പത്ഥനാ’’തി. തതോതി പിയപുത്താദിതോ. പാണീനന്തി സാമിഅത്ഥേ പുഥുവചനം ദുക്ഖസദ്ദാപേക്ഖം. കേ മോചേതീതി മോചനകിരിയായ കമ്മം പുച്ഛതി? ഇഭരോ പന അത്ഥവസേന വിഭത്തിവിപരിണാമോതി ‘‘പാണിനേതി ആഹരിത്വാ വത്തബ്ബ’’ന്തി ആഹ. അഭിസമ്ബുധന്തി അഭിസമ്ബുധന്തോ. തേനാഹ ‘‘അഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി. സദ്ധമ്മസ്സാതി ഉപയോഗത്ഥേ സാമിവചനന്തി ആഹ ‘‘സദ്ധമ്മമേവ അജാനിത്വാ’’തി.

പുത്തസ്സ അനുമോദനം കരോന്തീതി പുത്തസ്സ പടിപത്തിഅനുമോദനം കരോന്തീ. ഉഗ്ഗതാതി ഏത്ഥ കലലേ വട്ടദുക്ഖേ നിമുജ്ജമാനാ തതോ സീസം ഉക്ഖിപിതും അസക്കോന്തി അജ്ജ ബുദ്ധാനുഭാവേന പഞ്ഞാസീസം ഉക്ഖിപിതാ ഉഗ്ഗതാ. പുന വിനിപാതാഭാവതോ സമ്മദേവ ഉഗ്ഗതത്താ സമുഗ്ഗതാ. തഥാഭൂതാ സാസനേപി ഉഗ്ഗതാ സമുഗ്ഗതാ ജാതാ. ചതുസച്ചപടിവേധഭാവന്തി ചതുസച്ചപടിവേധസ്സ അത്ഥിഭാവം. കണ്ഡുകച്ഛുആദീതി ആദി-സദ്ദേന ജേഗുച്ഛഅസാതാദിം സങ്ഗണ്ഹാതി. ദിബ്ബസമ്പത്തിം പടിലഭതി പവത്തിയം സമ്പത്തിദായിനോ കമ്മസ്സ കതോകാസത്താ. തുണ്ഹീ ഉത്തരികേ ഹോഹീതി മാതു-വചനം സമ്പടിച്ഛിത്വാ തസ്സ വിസേസാധിഗമസ്സ അവിബന്ധകരണസമ്മാപയോഗേന യഥാലദ്ധവിസേസായ മാതുയാ വസേന യസ്മാ ധീതാ ദിട്ഠധമ്മികസമ്പത്തിലാഭീ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘മാതു ആനുഭാവേനേവാ’’തി.

പുനബ്ബസുസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. സുദത്തസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൨. കരണീയേനാതി ഏത്ഥ കരണീയന്തി വാണിജ്ജകമ്മം അധിപ്പേതന്തി തം വിവരന്തോ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ ചാ’’തിആദിമാഹ. വിക്കീയതീതി വിക്കയം ഗച്ഛതി. തഥേവ കരോതീതി യഥാ രാജഗഹസേട്ഠിനാ സാവത്ഥിം ഗന്ത്വാ കതം, തഥേവ രാജഗഹം ഗന്ത്വാ കരോതി. സ്വായന്തി അനാഥപിണ്ഡികോ.

തം ദിവസന്തി യം ദിവസം അനാഥപിണ്ഡികോ, ഗഹപതി, രാജഗഹസമീപം ഉപഗതോ, തം ദിവസം. പണ്ണന്തി സാസനം. ന സുണീതി അസുണന്തോ ‘‘പണ്ണം ന സുണീ’’തി വുത്തോ. ധമ്മഗാരവേന ഹി സോ സേട്ഠി അഞ്ഞം കിച്ചം തിണായപി ന മഞ്ഞി. തേനാഹ ‘‘ധമ്മസ്സവനത്ഥായാ’’തിആദി. ദാരകരൂപാനന്തി ദാരകാനം. അനത്ഥന്തരകരോ ഹി രൂപ-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ഗോരൂപാന’’ന്തി. പഞ്ചവണ്ണന്തി ഖുദ്ദികാദിഭേദം പഞ്ചപ്പകാരം പീതിം പടിലഭി. അനുക്കമേന ഹി താ ഏതസ്സ സമ്ഭവന്തി. ‘‘സീസേന ഉട്ഠായ…പേ… ഗച്ഛതീ’’തി പദം പീതിസമുട്ഠാനരൂപവസേന ലക്ഖേത്വാ വുത്തം.

സിവഥികായ വസതീതി സിവഥികായ സമീപേ വസതി. സുസാനസ്സാസന്നട്ഠാനേ ഹി സോ വിഹാരോ. അഥസ്സാതി അഥസ്സ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ‘‘അകാലോ…പേ… ഉപസങ്കമിസ്സാമീ’’തി ഏതം അഹോസി. ബുദ്ധഗതായ സതിയാതി അഞ്ഞം കിഞ്ചി അചിന്തേത്വാ ബുദ്ധഗതായ ഏവ സതിയാ സയനവരഗതോ നിപജ്ജി. തേന വുത്തം ‘‘തം ദിവസ’’ന്തിആദി.

ബലവപ്പസാദോതി ബുദ്ധാരമ്മണാ ബലവതീ സദ്ധാ. പീതിആലോകോതി പുരിമബുദ്ധേസു ചിരകാലം പരിചയം ഗതസ്സ ബലവതോ പസാദസ്സ വസേന ‘‘ബുദ്ധോ’’തി നാമം സവനമത്തേന ഉപ്പന്നായ ഉളാരായ പീതിയാ സമുട്ഠാപിതോ വിപസ്സനോഭാസസദിസോ സാതിസയോ ആലോകോ ഹോതി ചിത്തപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനോ. തേനാഹ ‘‘സബ്ബതമം വിഗച്ഛീ’’തിആദി. ‘‘ദേവതാ ഹി കതാ’’തിപി വദന്തി, പുരിമോ ഏവേത്ഥ യുത്തോ.

അമനുസ്സാതി അധിഗതവിസേസാ ദേവതാ. താ ഹി സേട്ഠിസ്സ സമ്പത്തിം പച്ചക്ഖതോ പസ്സിംസു. തേനാഹ ‘‘അയം മഹാസേട്ഠീ’’തിആദി. അല്ലസരീരന്തി താവദേവ ഛഡ്ഡിതം അച്ഛിന്നം വാ കളേവരം. അപരമ്പീതി മതം കുഥിതകുണപം. പരികിരിംസൂതി സമന്തതോ ഓസരിതാ അഹേസും. ആലോകോ അന്തരധായിപീതിവേഗസ്സ മന്ദഭാവേന തംസമുട്ഠാനരൂപാനം ദുബ്ബലഭാവതോ.

ഇമിനാവാതി അധികാരേന സഹസ്സപദേന ഏവ സമ്ബന്ധിതബ്ബാനി. പദം വീതിഹരതി ഏത്ഥാതി പദവീതിഹാരോ, പദവീതിഹാരട്ഠാനം. സമഗമനേതി ദുതവിലമ്ബിതം അകത്വാ സമഗമനേ. തതോതി തേസു സോളസഭാഗേസു. ഏകോ കോട്ഠാസോതി യഥാവുത്തം പദവീതിഹാരപദേസം സോളസധാ ഭിന്നസ്സ ഏകോ ഭാഗോ. പവത്തചേതനാതി യഥാവുത്തകലാസങ്ഖാതസ്സ പദേസസ്സ ലങ്ഘനധാവനപവത്തചേതനാ. പദം വാ വീതിഹരതി ഏതേനാതി പദവീതിഹാരോ, തഥാപവത്താ കുസലചേതനാ. ‘‘തസ്സാ ഫലം സോളസധാ കത്വാ’’തി വദന്തി. പതിട്ഠഹന്തസ്സ വസേന ഗഹിതന്തി യോജനാ. വിവട്ടനിസ്സിതായ ഏവ രതനത്തയപൂജായ ധമ്മസ്സവനസ്സ സിക്ഖാപദസമാദാനസ്സ സരണഗമനസ്സ ച അത്ഥായ ഗച്ഛതോപി വസേന വട്ടതി. പഠമം വുത്തഗമനം ലോകുത്തരവിസേസാധിഗമസ്സ ഏകന്തികം, ദുതിയം അനേകന്തികന്തി ‘‘വട്ടതിയേവാ’’തി സാസങ്കവചനം.

സോതി അനാഥപിണ്ഡികോ സേട്ഠി. അനുയുത്താതി അനുഗാമിനോ സഹായാ. തേവ സന്ധായ വദതി. ‘‘സിവകോ അമനുസ്സോ’’തി അപരേ. ന കേവലം ‘‘അനുയുത്താപി മേ അത്ഥി, കസ്മാ ഭായാമീ’’തി ഏവം സൂരോ അഹോസി? അഥ ഖോ ബുദ്ധഗതായ തിക്ഖവിസദസഭാവേന സബ്ബം പരിസ്സയം മദ്ദിത്വാപി അഗമാസീതി ദസ്സേതും ‘‘അപിചാ’’തിആദി വുത്തം. പക്ഖന്ദനലക്ഖണാ ഹി സദ്ധാ, തായ യുത്തകോ സപ്പുരിസോപി സദ്ധമ്മഗുണവസേന സബ്ബം പരിസ്സയം മദ്ദിത്വാ പക്ഖന്ദതീതി ദട്ഠബ്ബം.

സബ്ബകാമസമിദ്ധതാ പരിച്ചാഗസീലതാ ഉളാരജ്ഝാസയതാ പരദുക്ഖാപനയകാമതാ പരേസം ഹിതേസിതാ പരസമ്പത്തിപമോദനാതി ഏവമാദീനം മഹാഗുണാനം വസേന നിച്ചകാലം അനാഥാനം പിണ്ഡദായകത്താ ‘‘അനാഥപിണ്ഡികോ’’തി ഏവം ഉപ്പന്നം നാമം. ഏവമാഹാതി ‘‘ഏഹി സുദത്താ’’തി ഏവം ആഹ.

കിലേസപരിനിബ്ബാനേനാതി സബ്ബസോ രാഗാദികിലേസവൂപസമേന. കിലേസവൂപസമന്തി സബ്ബസോ സബ്ബേസം കിലേസാനം വൂപസമം അഗ്ഗമഗ്ഗേന പത്വാ. അനുപുബ്ബികഥന്തി ദാനാദികഥം. സാ ഹി അനുപുബ്ബേന കഥേതബ്ബത്താ ‘‘അനുപുബ്ബികഥാ’’തി വുച്ചതി. തം സന്ധായ വുത്തം – ‘‘അഥ ഖോ ഭഗവാ അനുപുബ്ബിം കഥം കഥേസി. സേയ്യഥിദം – ദാനകഥം സീലകഥം സഗ്ഗകഥം കാമാനം ആദീനവം ഓകാരം സംകിലേസം നേക്ഖമ്മേ ആനിസംസം പകാസേസീ’’തി (ചൂളവ. ൩൦൫). മത്ഥകേതി അനുപുബ്ബികഥായ ഉപരി പരതോ. ചത്താരി സച്ചാനി പകാസേസീതി യഥാ മഹാസേട്ഠി സഹസ്സനയപടിമണ്ഡിതേ സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാതി, ഏവം പവത്തിനിവത്തിയോ സഹ ഹേതുനാ വിഭജന്തോ ചത്താരി അരിയസച്ചാനി പകാസേസീതി.

സുദത്തസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. പഠമസുക്കാസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൩. രഥികന്തി രച്ഛം. ഗഹേത്വാതി ഗന്ത്വാ. സിങ്ഘാടകന്തി അഞ്ഞത്ഥ തികോണാ രച്ഛാ വുച്ചതി. ഇധ പന ‘‘ചതുക്ക’’ന്തി വുത്തം. ‘‘മധുപീകാ’’തി ഏത്ഥ മധു-സദ്ദേന മധുവിസേസോ വുച്ചതീതി ആഹ ‘‘ഗന്ധമധുപാനം പീതാ വിയാ’’തി. സാമഞ്ഞജോതനാ ഹി വിസേസേ തിട്ഠതീതി ഗന്ധമധൂതി ച അതിവിയ മധുരോ മദനിയോ ഏകോ മധുവിസേസോ. തേനാഹ ‘‘അസഞ്ഞീ ഹുത്വാ സയതേവാ’’തി.

ന പടിവാനീയം ന അപനേതബ്ബന്തി അപ്പടിവാനീയം. തേനാഹ ‘‘ബാഹിരകഞ്ഹീ’’തിആദി. യം കിഞ്ചി സന്തപണീതഭാവാവഹം ന സേചനന്തി അസേചനകം. തതോ ഏവ അനാസിത്തകം. ഓജവന്തന്തി ബഹുസമ്മതഓജവന്തസദിസതായ ഓജവന്തം. തേനാഹ ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി. ധമ്മതായാതി അത്തനോ സഭാവേനേവ. മധുരോ ഇട്ഠോ. പിവന്തീ വിയാതി സുക്കായ ഭിക്ഖുനിയാ ഉപനീയമാനം സദ്ധമ്മാമതരസം അത്തനോ സോതഞ്ജലിം പൂരേത്വാ ഓദഹന്തീവ. വലാഹകതോ ആഗതം വലാഹകം.

പഠമസുക്കാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. ദുതിയസുക്കാസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൪. ബഹും വത പുഞ്ഞം പസവതി സബ്ബഗന്ഥവിമുത്തിയാ സീലസമന്നാഗതേന അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യായ സുക്കായ ഥേരിയാ ഭോജനസ്സ ദിന്നത്താ.

ദുതിയസുക്കാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൧. ചീരാസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൫. ഏകാദസമം ഉത്താനമേവ ദസമേന സദിസത്താ. തത്ഥ ഹി ഭോജനം ഉപാസകസ്സ ആഭതം, ഇധ ചീവരദാനന്തി അയമേവ വിസേസോ.

ചീരാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൨. ആളവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൬. ആളവിയന്തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന തം രട്ഠമ്പി നഗരമ്പി വുച്ചതി. രട്ഠേ അധിപ്പേതേപി ന ഏത്ഥ ബഹുവചനം തഥാരുള്ഹിയാ അഭാവതോ. തഞ്ച ഭവനന്തി തഞ്ച ആളവകസ്സ യക്ഖസ്സ ഭവനം. തത്ഥാതി ആളവകസ്സ ഭവനേ. ‘‘അഥ ഖോ ആളവകോ യക്ഖോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമീ’’തി ഏത്ഥ തസ്മിം പാഠപദേസേ. അയമനുപുബ്ബികഥാതി അയം ഇദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബതോ ആഗതാ കഥാ. ആളവിയാ ഇസ്സരോതി ആളവോ, ആളവകോതി ച രാജാ വുത്തോ. കദാചി ചോരപടിബാഹനത്ഥം, കദാചി ഉസ്സാഹസത്തിവിഭാവനവസേന പടിരാജനിസേധനത്ഥം, കദാചി ലക്ഖയോഗ്യവിനിയോഗവസേന ബ്യായാമകരണത്ഥഞ്ച. മിഗാനം വനനതോ വസനതോ വാനതോ വാ ‘‘മിഗവാ’’തി ലദ്ധസമഞ്ഞം മിഗവം. തസ്സേവാതി രഞ്ഞോ ഏവ. മിഗോതി ഏകോ ഏണിമിഗോ. തിയോജനന്തി അച്ചന്തസംയോഗേ ഉപയോഗവചനം. ഉദകം വിയ പവിസിത്വാ ഠിതന്തി യഥാ പരിസ്സമപ്പത്തോ ഉദകം പവിസിത്വാ ഠിതോ നിരസ്സാസോ ഹോതി, ഏവം വിയ ഠിതം. മൂലന്തി സമീപം. യക്ഖം ദിസ്വാവ രഞ്ഞോ ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ഊരുത്ഥമ്ഭം അഹോസി, തസ്മാ രാജാ പലായിതും നാസക്ഖി. തേന വുത്തം ‘‘ഖാദിതും ഉപഗതോ’’തി. അഥ രാജാ ദ്വിധാ ഛിന്നം മിഗം ദത്വാ അത്താനം മോചേതുകാമോ അഹോസി. യക്ഖോ ‘‘നനു മമ ഹത്ഥഗതകാലതോ പട്ഠായ മിഗോപി മമ സന്തകോ, തത്ഥ കിന്നാമ തേ കേരാടിയമിദം ദത്വാ അത്തനോ മോചന’’ന്തി രാജാനം ന മുഞ്ചി. അഥ രാജാ തസ്സ താദിസം പടിഞ്ഞാതം അകാസി. തേന വുത്തം ‘‘രാജാ തേന സദ്ധി’’ന്തിആദി. ഭവനം അനുപഗതന്തി ഇദം മമ ഭവനം അനുപഗതം. അനനുഞ്ഞാതന്തി ഉപഗതേന സാമിഭൂതേന അനനുഞ്ഞാതഞ്ച. ഏതേന ഉപഗതം തം, ഇദാനി താദിസേന അനുഞ്ഞാതഞ്ച ഖാദിതും ലഭാമീതി ദസ്സേതി.

മച്ചുപഥേതി മച്ചുഗോചരേ. ആസന്നമരണതായ ഏവമാഹംസു.

തം ആളവകകുമാരം ആദായ പക്കമിംസൂതി യോജനാ. തസ്സ രഞ്ഞോ മഹേസീ ആളവകകുമാരസ്സ മാതാതി വുത്താ. ദേവിസഹസ്സാനം വിപ്പലപന്തീനന്തി വചനം പരിണാമേതബ്ബം.

ദേസനാപരിയോസാനേതി യക്ഖം ദമേത്വാ പച്ചാഗന്ത്വാ നഗരദ്വാരസമീപേ രുക്ഖമൂലേ നിസിന്നേന ഭഗവതാ സരാജികായ മഹതിയാ പരിസായ ദേസിതദേസനായ പരിയോസാനേ. സോതി ഭഗവാ. ഭവനേ ഏവാതി വിമാനേ ഏവ. ഭഗവാപി പസ്സതി പകതിചക്ഖുനാവ നിഗ്രോധസ്സ ഉപരി നിബ്ബത്തത്താ.

തത്രാതി തസ്മിം ‘‘രോസേതുകാമതായാ’’തി വചനേ. തേസന്തി സാതാഗിരിഹേമവതാനം. കാലദീപദേസകുലജനേത്തിആയുപ്പമാണവിസയം പഞ്ചമഹാവിലോകിതം. ‘‘സീതം ബ്യപഗതം ഹോതി, ഉണ്ഹഞ്ച ഉപസമ്മതീ’’തിആദിനാ (ബു. വം. ൨.൮൩) ആഗതാനി ദ്വത്തിംസ പുബ്ബനിമിത്താനി. കടിപ്പദേസവത്ഥികോസകണ്ണതോ തിധാ. സദ്ദോതി ആളവകസ്സ ഉഗ്ഘോസിതസദ്ദോ.

ഇമിനാ പസങ്ഗേന സകലജമ്ബുദീപം ബ്യാപേത്വാ പവത്തേ അപരേപി തയോ സദ്ദേ യഥാ ഏതേ, ഏവം ആളവകസ്സ ഉഗ്ഘോസിതസദ്ദോപീതി ദസ്സേതും ‘‘ചത്താരോ’’തിആദി വുത്തം. ഓസക്കന്തേതി പരിഹായമാനേ.

ചുണ്ണേന്താതി ചുണ്ണേതും സമത്ഥതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന ചുണ്ണനവസേന വുത്തം. തേനാഹ ‘‘മാ കസ്സചീ’’തിആദി. ഉസ്സാവബിന്ദുമത്തമ്പീതി ഉസ്സാവപതനമത്തമ്പി. ഖുരപ്പം സല്ലം.

സേട്ഠാനീതി അജേയ്യേന അപ്പടിഹതഭാവേന ഉത്തമാനി. ദുസ്സാവുധന്തി ആവുധകിച്ചകരം ഉത്തരിയം ദുസ്സം. ഇമാനി കിര സക്കാദീനം പുഞ്ഞാനുഭാവേന നിബ്ബത്താനി അപ്പടിഹതപ്പഭാവാനി പടിപക്ഖവിധമനയുത്താനി അവജ്ഝാനി ആവുധാനി. തേനാഹ ‘‘യദി ഹീ’’തിആദി.

അസനിവിചക്കം വിയാതി അസനിമണ്ഡലം വിയ.

പിത്തന്തി അലഗദ്ദപിത്തം. ഭിന്ദേയ്യാതി ആസിഞ്ചേയ്യ. സുഖന്തി സുകരം. മുദുഭൂതചിത്തവവത്ഥാനകരണത്ഥന്തി മുദുഭൂതം അത്തനോ ചിത്തേ വവത്ഥാനസ്സ കരണത്ഥം.

ഏവം വുത്തേതി ‘‘ന ഖ്വാഹ’’ന്തി ഏവം വുത്തേ. ഭഗവതോ സാസനേ ഠിതേ പയിരുപാസിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതം ഭഗവന്തം പയിരൂപാസിത്വാ ഉഗ്ഗഹിതമേവ നാമാതി ആഹ ‘‘കസ്സപം…പേ... ഉഗ്ഗഹേസു’’ന്തി. പുട്ഠപഞ്ഹാതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന പുട്ഠപഞ്ഹാ. യസ്മാ ബുദ്ധവിസയേ പുട്ഠപഞ്ഹാ, തസ്മാ ബുദ്ധവിസയാവ ഹോന്തി.

പടിസേധേത്വാതി വാചായ അസക്കുണേയ്യഭാവേനേവ പടിസേധേത്വാ. ‘‘യദാകങ്ഖസീ’’തി പദസന്ധിവസേന നിദ്ദേസോതി ആഹ ‘‘യദി ആകങ്ഖസീ’’തി. തേന തുയ്ഹം പുച്ഛം താവ സുത്വാ വിസ്സജ്ജേസ്സന്തി ദസ്സേതി. തേനാഹ ‘‘ന മേ’’തിആദി. ദുതിയവികപ്പേ ദ-കാരോ പദസന്ധികരോതി ആഹ ‘‘യം ആകങ്ഖസീ’’തി. ‘‘പുച്ഛ, ആവുസോ, സുത്വാ ജാനിസ്സാമീ’’തി അവത്വാ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധസ്സ അനിയമേത്വാ വചനം സബ്ബവിസയം ഹോതീതി ആഹ ‘‘സബ്ബം തേ’’തിആദി.

കിം സൂതി ഏത്ഥ കിന്തി പുച്ഛായം, സൂതി സംസയേ, കിം നൂതി അത്ഥോ? ഇധാതി ഇമസ്മിം ലോകേ. തസ്മാ വിത്തന്തി യസ്മാ വിത്തികരണതോ വിത്തം. സുകതന്തി സുട്ഠു സക്കച്ചം കതം. സുഖന്തി ഇട്ഠഫലം. തത്ഥ യം പധാനം, തം ദസ്സേതും ‘‘കായികചേതസികം സാത’’ന്തിആദി വുത്തം. നിസ്സന്ദഫലഞ്ഹി തഗ്ഗഹണേന ഗഹിതമേവ ഹോതി. അപ്പേതീതി പാപേതി. അതിസയത്ഥജോതനോ തര-സദ്ദോതി ആഹ ‘‘അതിസയേന സാദൂ’’തി. രസസഞ്ഞിതായ ഇട്ഠാനം രാഗാദിധമ്മാനം. കേന പകാരേനാതി കഥം-സദ്ദസ്സ അത്ഥമാഹ. കഥംജീവിന്തി യദി സമാസപദമേതം, ‘‘കഥ’’ന്തി സാനുനാസികാ കതാതി ആഹ ‘‘ഗാഥാബന്ധസുഖത്ഥ’’ന്തിആദി.

സദ്ധീധ വിത്തന്തി ഏകദേസേന സമുദായദസ്സനം സമുദ്ദപബ്ബതനിദസ്സനം വിയ. ഇതി-സദ്ദോ ആദിഅത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘വിത്തികരണതോ വിത്ത’’ന്തി വുത്തമത്ഥം സന്ധായ ഹേതൂപമാഹി യോജേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘യഥാ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തേന സുഖാവഹനതോ, ദുക്ഖപടിബാഹനതോ, ദാലിദ്ദിയൂപസമനതോ, രതനപടിലാഭഹേതുതോ, ലോകസന്തതിആവഹനതോ ച സദ്ധാ വിത്തം യഥാ തം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദീനി. തേനാഹ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദി. നനു ചേതനാ സമ്മാദിട്ഠിആദയോ ച സാതിസയം വിപാകസുഖം ആവഹന്തി, തം കഥം സദ്ധാ ആവഹതീതി? സദ്ധാധുരഭാവസഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘സദ്ധാധുരേന പടിപന്നാന’’ന്തി. തസ്സ ച സേസപദേസുപി യോജേതബ്ബം.

ഇദാനി യം ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാദി സദ്ധാവിത്തസ്സ ഓപമ്മം, തം ഹീനം, സദ്ധാവിത്തമേവ ഉത്തമന്തി പാളിയം സേട്ഠഗ്ഗഹണം കതന്തി ദസ്സേതും ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി വുത്തം. പരലോകം ഗതം അനുഗച്ഛതീതി അനുഗാമികം. അഞ്ഞേഹി ന സാധാരണന്തി അനഞ്ഞസാധാരണം. സബ്ബസമ്പത്തിഹേതൂതി സബ്ബാസം സീലസമ്പദാദീനം ലോകിയലോകുത്തരാനം സമ്പത്തീനം ഹേതു. അനത്ഥായ ഹോതി അനുപായപടിപത്തിതോ. തസ്മാ അനുഗാമികത്താ. അനഞ്ഞസാധാരണത്താ സബ്ബസമ്പത്തിഹേതുഭാവതോ ഹിരഞ്ഞാദിവിത്തനിദാനത്താ ച സദ്ധാവിത്തമേവ സേട്ഠം. ഉക്കട്ഠപരിച്ഛേദദേസനാ യഥാ ‘‘സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി.

‘‘ദസകുസലധമ്മോ’’തി ഇമിനാ ഏകച്ചാനംയേവ ദാനാദിധമ്മാനം സങ്ഗഹോ, ന സബ്ബേസന്തി അസങ്ഗഹിതസങ്ഗണ്ഹനത്ഥം ‘‘ദാനസീലഭാവനാധമ്മോ വാ’’തി വുത്തം. ‘‘സുഖ’’ന്തി തിവിധസ്സപി സുഖസ്സ സാധാരണഗ്ഗഹണമേതന്തി തം സവിസേസലദ്ധം പുഗ്ഗലവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘സോണസേട്ഠി…പേ… ആവഹതീ’’തി ആഹ. യോ സോ പദുമവതിയാ ദേവിയാ പുത്തോ മഹാപദുമോ നാമ രാജാ ദിബ്ബസുഖസദിസം രജ്ജസുഖമനുഭവിത്വാ പച്ഛാ പച്ചേകബുദ്ധോ ഹുത്വാ നിബ്ബാനസുഖമനുഭവി, തം നിദസ്സനഭാവേന ഗഹേത്വാ ആഹ ‘‘മഹാപദുമാദീനം വിയ നിബ്ബാനസുഖഞ്ച ആവഹതീ’’തി.

അത്ഥുദ്ധാരനയേന സച്ചസദ്ദം സംവണ്ണേന്തോ ‘‘അനേകേസു അത്ഥേസു ദിസ്സതീ’’തി ആഹ. വാചാസച്ചേ ദിസ്സതി സച്ചസദ്ദോ ‘‘ഭണേ’’തി വുത്തത്താതി അധിപ്പായോ. വിരതിസച്ചേ ദിസ്സതി. വേരമണീസു ഹി പതിട്ഠിതാ സമണബ്രാഹ്മണാ ‘‘സച്ചേ ഠിതാ’’തി വുച്ചന്തി. അത്താകാരമ്പി വത്ഥും ഇദമേവ സച്ചം മോഘമഞ്ഞന്തി പവത്തിയാകാരം ഉപാദായ ദിട്ഠി ഏവ സച്ചന്തി ദിട്ഠിസച്ചം, തസ്മിം ദിട്ഠിസച്ചേ ദിസ്സതീതി യോജനാ. ബ്രാഹ്മണസച്ചാനീതി പരമത്ഥബ്രഹ്മാനം സച്ചാനി, യാനി ‘‘സബ്ബേ പാണാ അവജ്ഝാ, സബ്ബേ കാമാ അനിച്ചാ, സബ്ബേ ഭവാ അനിച്ചാ, നാഹം ക്വചനി കസ്സചി കിഞ്ചനതസ്മി’’ന്തിആദിനാ (അ. നി. ൪.൧൮൫) ചതുക്കനിപാതേ ആഗതാനി. പരമത്ഥഭൂതം സച്ചം നിബ്ബാനം. അബ്ഭന്തരം കത്വാതി അന്തോഗധമേവ കത്വാ, തേഹി സദ്ധിന്തി അത്ഥോ പരമത്ഥസച്ചാനമ്പി സാദുതരത്താ. യസ്സാനുഭാവേനാതി യസ്സ വാചാസച്ചസ്സ ആനുഭാവേന.

ഉദകമ്ഹി ധാവതീതി ഉദകപിട്ഠിയം അഭിജ്ജമാനായം പഥവിയാ വിയ ധാവതി ഗച്ഛതി മഹാകപ്പിനരാജാ വിയ. വിസമ്പി സച്ചേന ഹനന്തി പണ്ഡിതാതി കണ്ഹദീപായനാദയോ വിയ. സച്ചേനാതി മച്ഛജാതകേ ബോധിസത്തസ്സ വിയ സച്ചേന ദേവോ ഥനയം പവസ്സതി. സച്ചേ ഠിതാതി വിരതിസച്ചേ വാചാസച്ചേ ച ഠിതാ തയോപി ബോധിസത്താ. നിബ്ബുതിന്തി നിബ്ബാനം പത്ഥയന്തി. സാദുതരന്തി സാതതരം ഇട്ഠതരവിപാകദാനതോ.

രസാനന്തി നിദ്ധാരണത്ഥേ സാമിവചനം. നിദ്ധാരണഞ്ച കോചി കുതോചി കേനചി ഇമന്തി കസ്സചി വചനം ന സാധേതീതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യേ ഇമേ’’തിആദിമാഹ. തേന ഹി നിബ്ബാനം രസസമുദായതോ സാദുതരതാവിസേസേന നിദ്ധാരീയതി. തത്ഥ യേ ഇമേ വുച്ചന്തീതി യോജനാ. സായനീയധമ്മാതി ജിവ്ഹായ സായിതബ്ബാ ധമ്മാ. രസായതനം രസോതി ആഹ ‘‘മൂലരസോ ഖന്ധരസോ’’തിആദി. ഫലരസന്തി ഫലസ്സ രസം, ഫലം പീളേത്വാ താപേത്വാ ഗഹേതബ്ബരസന്തി അത്ഥോ. അരസരൂപോതി ആചാരരഹിതസഭാവോ. രൂപസ്സ അസ്സാദനവസേന ഉപ്പജ്ജനകസുഖധമ്മാ രൂപരസാ. ഏസ നയോ സദ്ദരസാദീസു. സദ്ദരസോതി ബ്യഞ്ജനസമ്ഭൂതോ രസോ. വിമുത്തിരസോതി വിമുത്തിസമ്പത്തികോ രസോ. അത്ഥരസോതി അത്ഥസ്സ പടിവിജ്ഝനവസേന ഉപ്പജ്ജനകസുഖം അത്ഥരസോ, തഥാ ധമ്മരസോ വേദിതബ്ബോ. രൂപാചാരാതിആദീസു രസഗ്ഗഹണേന ഫലരസം വദതി. സോ ഹി ഫലസ്സ രൂപോ ച, രസിതബ്ബതോ ആസാദേതബ്ബതോ രസോ ചാതി ‘‘രൂപരസോ’’തി വുച്ചതി. ആചാരോ പന സാമഗ്ഗീരസഹേതുതായ ‘‘രസോ’’തി വുത്തോ. സച്ചം ഹവേതി ഏത്ഥ ഹവേതി ഏകംസത്ഥേ നിപാതോ, ഏകംസത്ഥോ ച അവധാരണമേവാതി ആഹ ‘‘സച്ചമേവ സാദുതര’’ന്തിആദി. സരീരമുപബ്രൂഹേന്തി, ന ചിത്തം. നനു ച സുഖുപ്പത്തിപയോജനത്താ ചിത്തമ്പി ഉപബ്രൂഹേന്തീതി? ന, സുഖസ്സ സരീരബ്രൂഹനം പടിച്ച ഉപ്പന്നത്താ. വിരതിസച്ചവാചാതി സച്ചവിസേസേന സമ്പജ്ജനം വദതി. ചിത്തമുപബ്രൂഹേതി പദാലികായ വിരതിവാചായ സച്ചരസേ സതി സമഥവിപസ്സനാദീഹി ചിത്തപരിബ്രൂഹനസ്സ സമ്ഭവതോ മഗ്ഗഫലാനിസംസം ഗണ്ഹാതി. അസംകിലേസികഞ്ച സുഖമാവഹതി വിവട്ടസന്നിസ്സിതത്താ. വിമുത്തിരസോതി ഫലസുഖം വദതി നിബ്ബാനസുഖമ്പി വാ. പരമത്ഥസച്ചരസോ നാമ നിബ്ബാനരസോ. തഥാ ഹി തം ‘‘അച്ചുതിരസം അസ്സാസകരണരസ’’ന്തിപി വുച്ചതി. തേന പരിഭാവിതത്താതി വിമുത്തിരസസ്സ സാദുതരഭാവദസ്സനത്ഥം. ഏവം സന്തേപി ‘‘വിമുത്തിരസപരിഭാവിതത്താ’’തി ഏതേന കാമം വിമുത്തിരസോ വാ പരമത്ഥസച്ചരസോ വാ സാദുതരരസാതി ദസ്സേതി. തദധിഗമൂപായഭൂതന്തി തസ്സ പരമത്ഥസച്ചസ്സ അധിഗമൂപായഭൂതം. അത്ഥഞ്ച ധമ്മഞ്ചാതി ഫലഞ്ച കാരണഞ്ച നിസ്സായ പവത്തിതോ അത്ഥരസാ ധമ്മരസാ ച സാദൂ, തതോപി പരമത്ഥസച്ചമേവ സാദുരസന്തി അധിപ്പായോ.

ലോകുത്തരം ലോകിയഞ്ച അത്ഥം അജാനന്തോ അന്ധോ, ലോകിയത്ഥമേവ ജാനന്തോ ഏകചക്ഖു, ഉഭയം ജാനന്തോ ദ്വിചക്ഖു. പരഹിതം അത്തഹിതഞ്ച അജാനന്തോ അന്ധോ, അത്തഹിതമേവ ജാനന്തോ ഏകചക്ഖു, ഉഭയത്ഥം ജാനന്തോ ദ്വിചക്ഖു. സോ ദ്വിചക്ഖുപുഗ്ഗലോ പഞ്ഞാജീവീ. തം പന ഗഹട്ഠപബ്ബജിതവസേന വിഭജിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഗഹട്ഠോ വാ’’തിആദി വുത്തം. ഗഹട്ഠപടിപദം ആരാധേത്വാ ചാതി യോജനാ. ആരാധേത്വാതി ച സാധേത്വാതി അത്ഥോ.

പുരിമനയേനേവാതി കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധവിസ്സജ്ജിതനയേനേവ. കിഞ്ചാപീതി അനുജാനനസന്ദസ്സനത്ഥേ നിപാതോ. കിം അനുജാനാതീതി? ഗാഥായ ചതൂഹി പദേഹി വുത്തേസു അത്ഥേസു ഏകസ്സ അത്ഥസ്സ സിദ്ധിയം ഇതരേസമ്പി സിദ്ധിം അനുജാനാതി. തേനാഹ ‘‘യോ ചതുബ്ബിധമോഘം…പേ… പരിസുജ്ഝതീ’’തി. കിം സന്ദസ്സേതീതി? യേസം പാപധമ്മാനം ബലവഭാവേന ഓഘതരണാദി ന സിജ്ഝതി, തേസം പടിപക്ഖാനം നിസ്സന്ദേഹവസേന സന്ദസ്സനം. തേനാഹ ‘‘ഏവം സന്തേപീ’’തിആദി. ഓഘതരണന്തി ഓഘതരണപടിപത്തിം. അസദ്ദഹന്തോതി ഏവം പടിപജ്ജന്തോ ഇമായ പടിപത്തിയാ ഓഘം തരതീതി ന സദ്ദഹന്തോ. ന പക്ഖന്ദതീതി പക്ഖന്ദനലക്ഖണായ സദ്ധായ ന ഉഗ്ഘാടീയതീതി ന ഓതരതി. ചിത്തവോസ്സഗ്ഗേനാതി യഥാകാമാചാരവസേന ചിത്തസ്സ വോസ്സജ്ജനേന. പമത്തോ പമാദം ആപന്നോ. തത്ഥേവാതി കാമേസു ഏവ. വിസത്തത്താ ലഗ്ഗത്താ. വോകിണ്ണോതി വിസേവിതോ. തസ്മാതി വുത്തസ്സ ചതുബ്ബിധസ്സപി അത്ഥസ്സ ഹേതുഭാവേന പച്ചാമസനം. തപ്പടിപക്ഖന്തി അസ്സദ്ധിയാദീനം പടിപക്ഖം സദ്ധാദീനം ഓകാസത്താ.

ഏതായാതി ഗാഥായം ഇമിനാ പദേനാതി സമ്ബന്ധോ. സപ്പുരിസസംസേവോ സദ്ധമ്മസ്സവനം യോനിസോമനസികാരോ ധമ്മാനുധമ്മപടിപത്തീതി ഇമേസം സോതാപത്തിമഗ്ഗാധിഗമസ്സ അങ്ഗാനം ആസന്നകാരണം സദ്ധിന്ദ്രിയന്തി ആഹ ‘‘സോതാപത്തിയങ്ഗപദട്ഠാനം സദ്ധിന്ദ്രിയ’’ന്തി. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘സദ്ധാജാതോ ഉപസങ്കമതി, ഉപസങ്കമന്തോ പയിരുപാസതി, പയിരുപാസന്തോ സോതം ഓദഹതി, ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സുണാതീ’’തിആദി (മ. നി. ൨.൧൮൩, ൪൩൨). ദിട്ഠോഘം തരതി ഏതേനാതി ദിട്ഠോഘതരണം, ദിട്ഠോഘസ്സ തരണം. കാമഞ്ചേത്ഥ ‘‘തരതി ഓഘ’’ന്തി വുത്തം, വത്തമാനസമീപേപി പന വത്തമാനം വിയ വോഹരണം യുത്തം ദിട്ഠോഘസ്സ തിണ്ണഭാവസ്സ ഏകന്തികത്താതി ‘‘സോതാപന്നഞ്ച പകാസേതീ’’തി വുത്തം. ഏസ നയോ സേസേസുപി. ദിട്ഠിവിചികിച്ഛാദിപടിപത്തന്തരായകരാനം പാപധമ്മാനം സമുച്ഛിന്നത്താ സോതാപന്നോ…പേ… അപ്പമാദേന സമന്നാഗതോ. ‘‘സോതാപത്തി…പേ… തരതീ’’തി ഏത്തകേ വുത്തേ സകിദേവ ഇമസ്സ ലോകസ്സ ആഗമനമ്പി ഗഹിതം സിയാതി തന്നിവത്തനത്ഥം ‘‘ആരാധേത്വാ…പേ… അവസേസ’’ന്തി വുത്തം. നനു ‘‘അവസേസ’’ന്തി വുത്തത്താ സോതാപത്തിമഗ്ഗേന അതിണ്ണം അനവസേസം ഭവോഘവത്ഥു ഗഹിതമേവ സിയാതി? ന, ഉപരി ദ്വീഹി മഗ്ഗേഹി തരിതബ്ബാനം തേസം പരതോ ദ്വിന്നം പഹാനവസേന വുച്ചമാനത്താ. അപവാദവിസയമ്പി പരിഹരതി – ‘‘ഏവം ഏസാ ചോദനാ അത്തനോ വിസയേ ന പതിട്ഠാതീ’’തി. അനാദികാലഭാവത്താ കാമസഞ്ഞായ കാമോഘതരണം മഹതാ ഏവ വീരിയേന സാധേതബ്ബന്തി ആഹ ‘‘വീരിയേനാ’’തി. തതിയം മഗ്ഗം ആരാധേത്വാ. കാമോഘസ്സ വത്ഥു കാമോഘവത്ഥു, കാമഗുണേഹി സദ്ധിം സബ്ബോ കാമഭവോ. കാമോഘസഞ്ഞിതന്തി കാമോഘസങ്ഖാതം. കാമനട്ഠേന കാമോ ച സോ ദുക്ഖോ ചാതി കാമദുക്ഖം. അസ്സാദനട്ഠേന കാമോ ഏവ സഞ്ഞാതി കാമസഞ്ഞാ, സബ്ബസോ സമുച്ഛിന്നത്താ വിഗതാ കാമസഞ്ഞാ ഏതിസ്സാതി വിഗതകാമസഞ്ഞാ. സബ്ബേസം രാഗാദിമലാനം മൂലഭൂതത്താ സത്തസന്താനസ്സ വിസേസതോ മലീനസഭാവാപാദനതോ പരമം ഉക്കംസഗതം മലന്തി പരമമലം, അവിജ്ജാ. തേനാഹ ഭഗവാ – ‘‘അവിജ്ജാപരമം മല’’ന്തി (ധ. പ. ൨൪൩).

പഞ്ഞാപദം ഗഹേത്വാതി യഥാവുത്തം പഞ്ഞാപദം ഹദയേ ഠപേത്വാ. തപ്പസങ്ഗേന അത്തനോ പടിഭാനേന സബ്ബേഹി വിയ ഉഗ്ഗഹിതനിയാമേന. സബ്ബത്ഥേവാതി പഞ്ചസുപി ഠാനേസു. അത്ഥയുത്തിപുച്ഛാതി പഞ്ഞാദിഅത്ഥസമധിഗമസ്സ യുത്തിയാ കാരണസ്സ പുച്ഛാ. തേനാഹ ‘‘അയം ഹീ’’തിആദി. പഞ്ഞാദിഅത്ഥം ഞത്വാതി പഞ്ഞാധന-കിത്തി-മിത്ത-അഭിസമ്പരായസങ്ഖാതം അത്ഥം സരൂപതോ സച്ചപടിവേധനിപ്ഫാദനേന ഞാണേന ജാനിത്വാ. നനു ഏസ ലോകുത്തരം സോതാപത്തിമഗ്ഗഫലപഞ്ഞം തദധിഗമൂപായം ലോകിയപഞ്ഞഞ്ച അഭിഭവിത്വാ ഠിതോ, സോ കസ്മാ തത്ഥ അത്ഥയുത്തിം പുച്ഛതീതി? സച്ചമേതം, ഉപരി പന സമാധിസ്സ യുത്തിം പുച്ഛിതുകാമോ പഞ്ഞായ സേട്ഠഭാവതോ, തസ്സ ച ഏകദേസേനേവ അധിഗതത്താ തമേവ ആദിം കത്വാ പുച്ഛതി. ‘‘കായ യുത്തിയാ’’തിആദി അത്ഥവണ്ണനം അതിദിസ്സതി ‘‘ഏസ നയോ ധനാദീസൂ’’തി. തത്ഥാപി അത്ഥയുത്തിപുച്ഛാഭാവോ പന ‘‘സബ്ബത്ഥേവാ’’തി ഇമിനാ വിഭാവിതോതി.

സദ്ധാസുസ്സൂസാഅപ്പമാദഉട്ഠാനസങ്ഖാതേഹി ചതൂഹി കാരണേഹി. കായസുചരിതാദിഭേദേന ആജീവട്ഠമകസീലഭൂതേന. സമഥവിപസ്സനാഭൂതേന നിപ്പരിയായേന ബോധിപക്ഖിയേ ഏവ ഗണ്ഹന്തോ ‘‘അപരഭാഗേ’’തി ആഹ. പരിയായബോധിപക്ഖിയാ പന വിസേസതോ വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനാകാലേപി ലബ്ഭന്തി. പുബ്ബഭാഗേതി വാ തരുണവിപസ്സനാകാലം. തതോ പുബ്ബസാധനഞ്ച സന്ധായ ‘‘അപരഭാഗേ’’തി പുനാഹ, തതോ പരന്തി അത്ഥോ. ധമ്മന്തി പടിപത്തിധമ്മം. ന സദ്ധാമത്തകേനേവ പഞ്ഞം ലഭതീതി യോജനാ. യദി ഏവം കസ്മാ ‘‘സദ്ദഹാനോ’’തി വുത്തന്തി ആഹ ‘‘യസ്മാ പനാ’’തിആദി. കിം വുത്തം ഹോതീതിആദിനാ വുത്തമേവ അത്ഥം വിവരതി. ന കേവലം സുസ്സൂസാമത്തേന പഞ്ഞാപടിലാഭോ, അഥ ഖോ അപ്പമാദേന പഞ്ഞം ലഭതീതി ദസ്സേതും പാളിയം ‘‘അപ്പമത്തോ വിചക്ഖണോ’’തി വുത്തന്തി തദത്ഥം ദസ്സേന്തോ ‘‘ഏവ’’ന്തിആദിമാഹ.

ഇദാനി സദ്ധാദീനം പഞ്ഞാപടിലാഭസ്സ തംതംവിസേസപച്ചയാനി നീഹരിത്വാ ദസ്സേതും ‘‘ഏവ’’ന്തി വുത്തം. സുസ്സൂസായാതി സോതുകാമതായ. സാ അത്ഥതോ ഉപസങ്കമനാദി. പഞ്ഞാധിഗമൂപായന്തി പരിയത്തിധമ്മമാഹ. തേനാഹ ‘‘സുണാതീ’’തി. ഗഹിതം ന പമുസ്സതി, സതിഅവിപ്പവാസലക്ഖണോ ഹി അപ്പമാദോതി. ന കേവലം യാഥാവതോ ഗഹണകോസല്ലമേവ വിചക്ഖണതാ, അഥ ഖോ യാഥാവതോ പഞ്ഞാസമ്പവേധനഞ്ചാതി ആഹ ‘‘വിത്ഥാരികം കരോതീ’’തി. ഇദാനി പഞ്ഞാപടിലാഭഹേതും മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേതും ‘‘സുസ്സൂസായ വാ’’തിആദി വുത്തം. അത്ഥമുപപരിക്ഖതീതി സുതകതാനം ധമ്മാനം പാളിഅത്ഥൂപപരിക്ഖാപുബ്ബകം രൂപാരൂപവിഭാഗം പരമത്ഥം സലക്ഖണതോ സാമഞ്ഞലക്ഖണതോ ച ഉപപരിക്ഖതി വീമംസതി. അനുപുബ്ബേനാതി ഏവം ഞാതപരിഞ്ഞം പത്വാ തീരണപരിഞ്ഞായ തതോ അനുക്കമേന തീരണപരിഞ്ഞം പഹാനപരിഞ്ഞഞ്ച മത്ഥകം പാപേന്തോ മഗ്ഗപ്പടിപാടിയാ പരമത്ഥസച്ചഭൂതം നിബ്ബാനം സച്ഛികരോതി.

ഇമാനി സദ്ധാദീനി ചത്താരി കാരണാനി മത്ഥകം പാപേത്വാ ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘ദേസകാലാദീനി അഹാപേത്വാ’’തി. യസ്മിം ദേസേ യസ്മിം കാലേ യേ ച സഹായകേ നിസ്സായ യം കിച്ചം തിരേതബ്ബം, താനി ദേസകാലാദീനി അനതിക്കമിത്വാ അത്തനോ അഭിവുഡ്ഢിം ഇച്ഛന്തേന ‘‘അയം നാമ ദേസോ, യത്ഥാഹം ഏതരഹി വസാമി, അയം കാലോ, ഇമേ മിത്താ, ഇമേ അമിത്താ, ഇമേ ആയവയാ, അഹഞ്ച ഏദിസോ ജാതി-കുല-പദേസ-ബലഭോഗ-പരിവാരാദീഹി, തം കിച്ചം ഇദാനി ആരദ്ധബ്ബം, ഇദാനി നാരദ്ധബ്ബ’’ന്തി സബ്ബം ഉപപരിക്ഖിത്വാ പടിപജ്ജിതബ്ബം. ഏവം പടിപജ്ജന്തോ ഹി ലോകിയസ്സ ധനസ്സ പടിരൂപാധിഗമൂപായം കരോതി നാമ. ലോകുത്തരസ്സ പന സീലവിസോധനാദിവസേന വേദിതബ്ബം. വഹിതബ്ബഭാവേന ധുരോ വിയാതി ധുരോ, ഭാരോ. ഇധ പന ധുരസമ്പഗ്ഗഹോ ഉത്തരപദലോപേന ധുരോ, വീരിയം. സോ സാതിസയോ ഏതസ്സ അത്ഥീതി ധുരവാ. ‘‘ഉട്ഠാതാ’’തി പദേന കായികവീരിയസ്സ വക്ഖമാനത്താ ‘‘ചേതസികവീരിയവസേനാ’’തി വിസേസിതം. അനിക്ഖിത്തധുരോ ധോരയ്ഹഭാവതോ. തിണാ ഭിയ്യോ ന മഞ്ഞതീതി തിണം വിയ പരിഭവന്തോ അതിഭുയ്യ വത്തതീതി അത്ഥോ. ആദിനാ നയേനാതി ഏത്ഥ ആദി-സദ്ദേന –

‘‘കരം പുരിസകിച്ചാനി, സോ സുഖാ ന വിഹായതി; (ദീ. നി. ൩.൨൫൩);

‘‘ന ദിവാ സോപ്പസീലേന, രത്തിമുട്ഠാനദേസ്സിനാ;

നിച്ചം മത്തേന സോണ്ഡേന, സക്കാ ആവസിതും ഘര’’ന്തി ച. (ദീ. നി. ൩.൨൫൩); –

ഏവമാദീനം സങ്ഗഹോ. അസിഥിലപരക്കമോ അനലസഭാവതോ. ഏകമൂസികായാതി ഏകായ മതമൂസികായ. നചിരസ്സേവാതി ചതുമാസബ്ഭന്തരേയേവ. ചതുസതസഹസ്സസങ്ഖം ചൂളന്തേവാസീ വിയാതി കാകണികഡ്ഢകഹാപണ-സോളസ-കഹാപണ-ചതുവീസതി-കഹാപണ-സതഹരണക്കമേന ദ്വേ സതസഹസ്സാനി, ചൂളകമഹാസേട്ഠിനോ ധീതുലാഭവസേന ദ്വേ സതസഹസ്സാനീതി ഏവം ചതുസതസഹസ്സസങ്ഖം ധനം ഏകമൂലേന യഥാ ചൂളന്തേവാസീ വിന്ദി, ഏവം അഞ്ഞോപി പതിരൂപകാരീ ധുരവാ ഉട്ഠാതാ വിന്ദതേ ധനം. അയഞ്ച അത്ഥോ ചൂളകസേട്ഠിജാതകേന ദീപേതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അപ്പകേനപി മേധാവീ, പാഭതേന വിചക്ഖണോ;

സമുട്ഠാപേതി അത്താനം, അണും അഗ്ഗിംവ സന്ധമ’’ന്തി. (ജാ. ൧.൧.൪);

വത്തം കത്വാതി അധിട്ഠാനവത്തം കത്വാ. ‘‘സച്ചവാദീ ഭൂതവാദീ’’തി കിത്തിം പപ്പോതീതി യോജനാ. ഇച്ഛിതപത്ഥിതന്തി യേഹി മിത്തം ഇച്ഛതി, തേഹി ഇതരം പത്ഥിതം. മിത്താനി ഗന്ഥതീതി മിത്തഭാവം ഘടേതി. ദാനസ്സ പിയഭാവകരണതോ ‘‘ദദം പിയോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. യം ദാനം ഏകന്തതോ മിത്തഭാവാവഹം, തം ദസ്സേന്തോ ‘‘ദുദ്ദദം വാ ദദം തം ഗന്ഥതീ’’തി ആഹ. ദദന്തി ച ലക്ഖണവചനമേതന്തി ആഹ ‘‘ദാനമുഖേന വാ’’തിആദി.

ആളവകസ്സ അജ്ഝാസയാനുരൂപം ഗഹട്ഠവസേന വിസ്സജ്ജേന്തോ. സദ്ധാ ഏതസ്സ അത്ഥീതി സദ്ധോ, തസ്സ സദ്ധസ്സ. ഘരമേസിനോതി ഘരാവാസസങ്ഖാതം ഘരം ഏസന്തസ്സ. ഘരാവാസസന്നിസ്സിതത്താ ‘‘ഘര’’ന്തി കാമഗുണാ വുച്ചന്തീതി ആഹ ‘‘പഞ്ച കാമഗുണേ’’തി. ‘‘ഏതേ ചതുരോ ധമ്മാ’’തിആദിനാ ഗഹിതാ അനന്തരഗാഥായ വുത്തധമ്മാ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘വുത്തപ്പകാരം സച്ച’’ന്തിആദിമാഹ. തത്ഥ ‘‘ഇമേ കുസലാ, ഇമേ അകുസലാ’’തിആദിനാ തേ അത്ഥേ യാഥാവതോ ധാരണതോ ഉപധാരണതോ ധമ്മോ. സഞ്ഞാ ചിത്തചേതസികാനം ധാരണം, അവിച്ഛേദതോ സന്ധാരണതോ കുസലസന്താനം ധാരേതീതി ധിതി, വീരിയം. ചജതി ഏതേനാതി ചാഗോ, ദാനം. പച്ചയവേകല്ലതോ ഫലുപ്പാദനസമത്ഥതാവസേന സന്തി.

അഞ്ഞേപീതി ഇതോ യഥാവുത്തധമ്മസമുദായതോ അഞ്ഞേപി ധമ്മാ യദി സന്തി, തേ ധമ്മേ പുച്ഛസ്സൂതി. കിലേസേ, കായവാചാദികേ വാ ദമേതീതി ദമോ, പഞ്ഞാ. ഉട്ഠഹതി ഉസ്സഹതി ഏതേനാതി ഉട്ഠാനം, വീരിയം. ഏത്ഥാതി ഏതിസ്സാ പുച്ഛായ. സദ്ധിന്തി സങ്ഖേപതോ ഭാവത്ഥപദാനം ബന്ധനേന സഹ. ഏകമേകം പദന്തി പഞ്ഞാദികമേകേകം പദം. ‘‘പഞ്ഞാ ഇമസ്മിം ഠാനേ പഞ്ഞാതി ധമ്മോതി ച ആഗതാ’’തിആദിനാ പഞ്ഞാദിഅത്ഥസ്സ ഉദ്ധരണം അത്ഥുദ്ധാരോ. തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ ‘‘പഞ്ഞാ പജാനനാ’’തിആദിനാ (ധ. സ. ൧൬) വേവചനപദാനം ഉദ്ധരണം പദുദ്ധാരോ. പജാനാതീതി പഞ്ഞാ, ധാരേതീതി ധമ്മോ, ദമേതീതി ദമോതി ഏവം പദസ്സ കഥനം പദവണ്ണനാ.

അജ്ജാതി വാ ഏതരഹി. യഥാവുത്തേന പകാരേനാതി ‘‘സദ്ദഹാനോ അരഹത’’ന്തിആദിനാ വുത്തപ്പകാരേന. സച്ചസമ്പടിവേധാവഗഹണം വാ യഥാവുത്തേന പകാരേന ദിട്ഠസച്ചതായ ഇധലോകപരലോകത്ഥം യാഥാവതോ ജാനന്തോ. ഏവഞ്ച യക്ഖോ സത്ഥു ദേസനാനുഭാവസിദ്ധം പഞ്ഹം പുച്ഛനേന അത്തനോ പടിലാഭസമ്പത്തിം വിഭാവേന്തോ ‘‘കഥംസു ലഭതേ പഞ്ഞ’’ന്തിആദിമാഹാതി ആചരിയാ. സമ്പരായികോതി ഏത്ഥ ച-സദ്ദോ ലുത്തനിദ്ദിട്ഠോ, തേന ‘‘ദിട്ഠധമ്മികോ ചാ’’തി അയമത്ഥോ വുത്തോ ഏവാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘യോ അത്ഥോ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി ആഹ. അരീയതി ഫലം ഏതസ്മാതി അത്ഥോ, കാരണം. വിചക്ഖണേ സപയോജനതായ.

തസ്സ ഞാണസ്സാതി തസ്സ അത്ഥസ്സ ആവിഭാവനസ്സ ഞാണസ്സ. ഗുണവിസേസേഹി ച സദിസസ്സപി അഞ്ഞസ്സ അഭാവതോ അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യോ ബുദ്ധോ ഭഗവാ. തേനാഹ –

‘‘നയിമസ്മിം ലോകേ പരസ്മിം വാ പന,

ബുദ്ധേന സേട്ഠോവ സമോവ വിജ്ജതി;

ആഹുനേയ്യാനം പരമാഹുതിം ഗതോ,

പുഞ്ഞത്ഥികാനം വിപുലഫലേസിന’’ന്തി. (വി. വ. ൧൦൪൭);

സഹിതപടിപത്തിന്തി പഞ്ഞാസങ്ഗാഹികം അത്തനോ പടിപത്തിം. സുന്ദരാ ബോധി സുബോധി, ബുദ്ധസ്സ സുബോധി ബുദ്ധസുബോധി, സാ ഏവ ബുദ്ധസുബോധിതാ. ധമ്മസ്സവനത്ഥം സന്നിപതിതദേവതാഹി സങ്ഘുട്ഠസാധുകാരസദ്ദുട്ഠാനഞ്ച.

സതപുഞ്ഞലക്ഖണന്തി സതസഹസ്സകപ്പേ പുഞ്ഞസമ്ഭാരസ്സ കതത്താ തേസം പുഞ്ഞാനം വസേന സതപുഞ്ഞലക്ഖണം അനേകപുഞ്ഞനിബ്ബത്തലക്ഖണം. അഭിനന്ദിയതായ സബ്ബേഹി അങ്ഗേഹി സമുപേതം സമന്നാഗതം. കതപുഞ്ഞഭാവം ബ്യഞ്ജേന്തീതി ബ്യഞ്ജനാനി, അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി. തേസം പരിപുണ്ണത്താ പരിപുണ്ണബ്യഞ്ജനം. തം യക്ഖോ…പേ… പൂരേസീതി ഗാഥാപൂരണത്ഥമേവ ഹി ഭഗവാ തഥാരൂപാനി അകാസി. അബ്യാധിതാതി അരോഗാ. ‘‘അബ്യഥിതാ’’തി കേചി പഠന്തി, സയസന്താസരഹിതാതി അത്ഥോ.

‘‘ഹത്ഥയോ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘ഹത്ഥകോ’’തി വുത്തം. ആളവിനഗരന്തി ആളവിനഗരവാസിനോ വദതി. ഭവതി ഹി തത്രട്ഠതായ തം-സദ്ദോ യഥാ ‘‘ഗാമോ ആഗതോ, മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തീ’’തി. ഏകകോലാഹലേന വത്തമാനേന.

സമ്പിണ്ഡിത്വാതി സന്നിപതിത്വാ. കാമം സമ്ഭാരോ തേന കതോതി നത്ഥി, യുദ്ധത്ഥം പന ബഹുസോ ഉസ്സാഹസ്സ കതത്താ ‘‘യുദ്ധമാദിം കത്വാ’’തി വുത്തം. തമേവ ആളവകസുത്തം കഥേസി തസ്സാ ഏവ ദേസനായ സന്നിപതിതപരിസായ സപ്പായത്താ. തേനാഹ ‘‘കഥാപരി…പേ… അഹോസീ’’തി. ചതൂഹി വത്ഥൂഹീതി ചതൂഹി സങ്ഗഹവത്ഥൂഹി. പരിസന്തി അത്തനോ പരിസം. ‘‘ഇതരഞ്ചാ’’തിപി വദന്തി.

ആളവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

യക്ഖസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.