൧൧. സക്കസംയുത്തം

൧. പഠമവഗ്ഗോ

൧. സുവീരസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൭. അഭിയംസൂതി യുദ്ധസജ്ജാഭിമുഖാ ഹുത്വാ ഗച്ഛിംസു. തത്രാതി തസ്മിം അസുരാനം അഭിയാനേ അയം ദാനി വുച്ചമാനാ അനുപുബ്ബതോ കഥാ. തേത്തിംസ പുരിസേ ഗഹേത്വാതി തേത്തിംസ പുരിസേ പുഞ്ഞകിരിയായ സഹായഭൂതേ ഗഹേത്വാ. ‘‘യാവജീവം മാതാപിതുഭരോ അസ്സ’’ന്തിആദിനാ സമാദിന്നാനി സത്ത വതപദാനി പൂരേത്വാ. അധിഗണ്ഹന്തം അഭിഭവന്തം. പുത്തഹതായാതി ഹതപുത്തായ. സാ സുരാ ന ഹോതി, ന സുരം പിവിമ്ഹാതി അധിപ്പായോ. തതോ പട്ഠായാതി ‘‘ന സുരാ’’തി വുത്തകാലതോ പട്ഠായ. ‘‘ന സുരന്തി ന ദിബ്ബന്തീതി അസുരാ’’തി കേചി. ഹേട്ഠിമതലേ അന്തോഭൂമിയം ആയാമതോ ദസയോജനസഹസ്സം.

ഉരഗാദിസഹചരിതാനി ഠാനാനി ഉരഗാദീനീതി ആഹ ‘‘ഉരഗാദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസൂ’’തി. പഠമാലിന്ദേതി പഠമേ പരിഭണ്ഡേ. പഞ്ചയോജനസഹസ്സവിത്ഥാരപുഥുബഹലാഹി സിനേരുസ്സ ചതൂസുപി പസ്സേസു ചത്താരോ പരിഭണ്ഡാ. സിനേരുസ്സ ഹി തസ്മിം തസ്മിം പസ്സേ യുഗന്ധരാദീസു പഞ്ചസതപരിത്തദീപപരിവാരേ മഹാദീപേ ച ലഭിതബ്ബസ്സ മഹതോ അത്ഥസ്സ വസേന മഹത്ഥാ. കുപിതാവിലചിത്താതി കുപിതേന കോപേന ആകുലചിത്താ. യുദ്ധേസീതി യുദ്ധേസിനോ. സേസേസൂതി സേസേസു പരിഭണ്ഡേസു. സേസാതി സുപണ്ണാദയോ.

വമ്മികമക്ഖികാതി സപക്ഖികഉപചികാ. ഓസക്കിത്വാതി പിട്ഠിഭാഗേന നിവത്തിത്വാ.

പമാദം ആപാദേസീതി സക്കസ്സ ആണായ പമാദം ആപജ്ജി. സട്ഠിയോജനം വിത്ഥാരേന. സുവണ്ണമഹാവീഥിന്തി സുവണ്ണമയഭൂമിജഗതിവീഥിം.

അനുട്ഠഹന്തോതി ഉട്ഠാനം കായികവീരിയം അകരോന്തോ. അവായമന്തോതി വായാമം ചേതസികവീരിയം അകരോന്തോ. കിഞ്ചി കിച്ചന്തി കസിവാണിജ്ജാദിഭേദം അഞ്ഞതരം കിച്ചം കത്തബ്ബകമ്മം. വരന്തി പവരം. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമ’’ന്തി. തഞ്ച ഖോ കസിതബ്ബട്ഠാനം അധിപ്പേതന്തി ആഹ ‘‘ഓകാസ’’ന്തി. കമ്മം അകത്വാതി കിഞ്ചിപി ജീവിതഹേതുഭൂതം കമ്മം അകത്വാ. ജീവിതട്ഠാനം നാമാതി തസ്സ ജീവിതസ്സ ഹേതു നാമ. നിബ്ബാനസ്സ മഗ്ഗോതി നിബ്ബാനസ്സ അധിഗമുപായഭൂതോ മഗ്ഗോ.

സുവീരസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സുസീമസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൮. അന്തരേതി അബ്ഭന്തരേ. ഏവംനാമകന്തി ‘‘സുസീമോ’’തി ഏവംനാമകം. ഏകം പുത്തമേവ അഞ്ഞതരം അത്തനോ പുത്തമേവ.

സുസീമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ധജഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ

൨൪൯. സമുപബ്യൂള്ഹോതി ഉഭിന്നം സഹ ഏവ സമാഗമോ, ഭുസം വാ ബ്യൂള്ഹോതി അത്ഥോ. ഭുസാ പനസ്സ ബ്യൂള്ഹതാ ദ്വിന്നം സേനാനം സമാഗന്ത്വാ സമ്പിണ്ഡിതഭാവേനാതി ആഹ ‘‘സമ്പിണ്ഡിതോ രാസിഭൂതോ’’തി. പച്ഛിമന്തോതി രഥപഞ്ജരസ്സ പരന്തോ പച്ഛിമന്തോ പച്ഛിമകോട്ഠാസോ. രഥസന്ധിതോതി രഥപഞ്ജരസ്സ കുബ്ബരേന സദ്ധിം സമ്ബന്ധനട്ഠാനതോ. തദേവ പമാണന്തി തദേവ ‘‘ദിയഡ്ഢയോജനസതായാമോ’’തി വുത്തപ്പമാണമേവ. ദിഗുണം കത്വാതി ‘‘പച്ഛിമന്തോ സതയോജനോ’’തിആദിനാ ദിഗുണം കത്വാ. ചന്ദമണ്ഡലസൂരിയമണ്ഡലകിങ്കിണികജാലാദിഭേദസ്സ സേസാലങ്കാരസ്സ. പസ്സന്താനം ദേവാനം. രാജാ നോതി അമ്ഹാകം രാജാ ദേവസേട്ഠോ. ദുതിയം ആസനം ലഭതീതി സക്കേ നിസിന്നേ തസ്സ അനന്തരം ദുതിയം ആസനം ലഭതി. തസ്മാ ദേവസേട്ഠതായ സക്കോ വിയ ഗാരവട്ഠാനിയോ, യതോ സക്കോ ‘‘തസ്സ ധജഗ്ഗം ഉല്ലോകേയ്യാഥാ’’തി ആഹ. ഏസ നയോ സേസേസുപി. അസുരേഹി പരാജിതോതി അസുരേഹി പരാജയം ആപാദിതോ. രജധജം ദിസ്വാതി പരസേനായ ഉപഗച്ഛന്തിയാ ഉട്ഠിതരജമത്തമ്പി ദിസ്വാ ഠിതോപി തം രജധജം ദിസ്വാ ഭീരുഭാവേന പലായനധമ്മോ.

യസ്സ ധജഗ്ഗപരിത്തസ്സ. ആനുഭാവോ വത്തതി അസമ്മുഖീഭൂതാഹിപി ദേവതാഹി സിരസാ സമ്പടിച്ഛിതബ്ബതോ. ചോരഭയാദീഹീതി ആദി-സദ്ദേന രോഗഭയാദീനഞ്ചേവ വട്ടദുക്ഖസ്സ ച സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ വിധിനാ ഭാവിതേ പരിത്തസ്സ അത്ഥേ ഉപചാരജ്ഝാനാദീനമ്പി ഇജ്ഝനതോ.

ദീഘവാപീനാമകേ ഗാമേ ചേതിയം ദീഘവാപിചേതിയം. മുദ്ധവേദികാ നാമ ഹമ്മിയം പരിക്ഖിപിത്വാ കതവേദികാ. ബുദ്ധഗതം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ പരിത്തരക്ഖഗുത്തിം ആഹ. പരിത്തസ്സ ആനുഭാവേന ദ്വേ ഇട്ഠകാ…പേ… അട്ഠംസു. തഥാ ഹി തസ്മിം നിസ്സേണിയം ഠിതേ…പേ… അട്ഠംസൂതി.

ധജഗ്ഗസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. വേപചിത്തിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൦. ‘‘മഹാനുഭാവതായ അസുരാനം ചിത്തവേപനേന വേപചിത്തീ’’തി വദന്തി. ഇസീഹി പന അഭയം യാചിതേ ‘‘ഭയമേവ ദദാമീ’’തി വത്വാ തേഹി ‘‘അക്ഖയം ഹോതു തേ ഭയ’’ന്തി അഭിസപവസേന വുത്തകാലതോ പട്ഠായ വേപനചിത്തതായ ‘‘വേപചിത്തീ’’തി വുച്ചതി, യം ലോകിയാ ‘‘പുലോമോ’’തി ച വദന്തി. നിപാതപദാനിപി കാനിചി അത്ഥവിസേസജോതകാനി ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘നിപാതമത്ത’’ന്തി ഹേതുഅത്ഥാദീനമേത്ഥ അസമ്ഭവതോ. തന്തി സക്കം ദേവാനമിന്ദം. കണ്ഠേ പഞ്ചമേഹീതി കണ്ഠബന്ധനപഞ്ചമേഹി, വിഭത്തിഅലോപേന നിദ്ദേസോ. ചിത്തേനേവാതി ‘‘ഇമം ബന്ധാമി, അയം ബജ്ഝതൂ’’തി ഉപ്പന്നചിത്തേനേവ. ബജ്ഝതി ബദ്ധോ ഹോതി, അയം ദേവാനുഭാവോ. മുച്ചതീതി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ. ദസഹീതി ‘‘ചോരോസീ’’തിആദിനാ ഇധ വുത്തേഹി ദസഹി. തേനാഹ ‘‘ഇമേഹീ’’തി. നിബ്ബത്തിത്വാ ചിരകാലതം ഉപാദായ ഖുംസനവസേന വദതി ‘‘ജരസക്കാ’’തി. ന തം അക്കോസം മനസി കരോതി ദീഘരത്തം ഖന്തിസോരച്ചേസു നിരുള്ഹഅജ്ഝാസയത്താ. മഹാപടിഗ്ഗഹണന്തി മഹന്തം ഉപസമബ്യഞ്ജനം. അസ്സാതി വേപചിത്തസ്സ.

പടിസംയുജേതി പടിസത്തു ഹുത്വാ സംയുദ്ധം കരേയ്യ. തേനാഹ ‘‘പടിപ്ഫരേയ്യാ’’തി. ഉപസമം…പേ… മഞ്ഞേ ഉപസമേനേവ പച്ചത്ഥികസ്സ നായകഭൂതസ്സ കോധസ്സ പടിസേധനതോ. താദിസേ ഹി കോധോ പടികിരിയം അലഭന്തോ അനുപാദാനോ വിയ ജാതവേദോ വൂപസമ്മതി. യദാ-സദ്ദോ ഹേതുഅത്ഥോ, ന കാലത്ഥോതി ആഹ ‘‘യസ്മാ തം മഞ്ഞതീ’’തി. താവദേവ ദ്വേ ഗാവോ യുജ്ഝന്തേതി തസ്മിംയേവ ഖണേ ദ്വീസു ഗോണേസു യുജ്ഝന്തേസു.

ഖന്തിതോ ഉത്തരിതരോ അഞ്ഞോ അത്ഥോ ന വിജ്ജതി അനന്തരേവ അസ്സ വിരോധം അനത്ഥം പടിബാഹിത്വാ ദിട്ഠധമ്മികസ്സ ചേവ സമ്പരായികസ്സ ച സംവിധാനതോ. തം ഖന്തിം പരമം ആഹു സേട്ഠബലം വിരോധപച്ചയം അഭിഭുയ്യ പവത്തനതോ. ബാലയോഗതോ ബാലോ, തസ്സ ബലം ബാലബലം, അഞ്ഞാണന്തി ആഹ ‘‘ബാലബലം നാമ അഞ്ഞാണബല’’ന്തി. തം യസ്സ ബലന്തി തം അഞ്ഞാണബലം യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ബലം, അബലമേവ തം പഞ്ഞാബലേന വിദ്ധംസേതബ്ബതോ. പടിവത്താ ന വിജ്ജതീതി ധമ്മട്ഠം പടിപ്ഫരിത്വാ അഭിഭവിത്വാ പവത്താ നത്ഥി. പടിവചനമത്തം പന കോചി വദേയ്യാപി, തം അകാരണന്തി ദസ്സേന്തോ ‘‘പടിപ്ഫരിത്വാ വാ’’തിആദിമാഹ. ബാലബലന്തി ‘‘പടിപ്ഫരിത്വാ’’തി വചനസ്സ കാരണവചനം. തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ പടികുജ്ഝനകസ്സ. നാനത്താവിതക്കനതോ ഉഭിന്നം അത്ഥം. തികിച്ഛന്തന്തി അനത്ഥപടിബാഹനമുഖേന പണ്ഡിതകിച്ചകരണേന പടിസേധേന്തം. ‘‘ബാലോ അയ’’ന്തി ഏവം പഞ്ഞപേതും ഹേതുഫലാനം അനവബോധതോ ചതുസച്ചധമ്മേ അഛേകാതി.

വേപചിത്തിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. സുഭാസിതജയസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൧. ‘‘ഛേകതായാ’’തി വത്വാ തസ്സ വത്തും ഛേകഭാവം ദസ്സേതും ‘‘ഏവം കിരസ്സാ’’തിആദിമാഹ. ഗാഹന്തി ലദ്ധിം. മോചേത്വാതി യസ്സ പുന ‘‘ചോരോ’’തി ഉത്തരി വത്തും ന സക്കോതി, ഏവം വിമോചേത്വാതി പഠമം വത്തും ന സക്കാ. ഗരൂതി ഭാരിയം, ദുക്കരന്തി അത്ഥോ. പച്ഛാതി ‘‘പരസ്സാ’’തി വുത്തോ സോ കിഞ്ചി പഠമം വദന്തോ അത്തനോ അധിപ്പായം പവേദേതി നാമ, തം യഥാസത്തി വിദിതമനോ തസ്സ ഉത്തരി വത്തും സക്കോതി. തേനാഹ ‘‘പരസ്സ വചനം അനുഗന്ത്വാ പന പച്ഛാ സുഖം വത്തു’’ന്തി. അപി ച അസുരിന്ദേന ‘‘ഹോതു, ദേവാനമിന്ദ, സുഭാസിതേന ജയോ’’തി പഠമം വുത്തം, വിസേസോ ച പുബ്ബം ഉപനേന്തം അനുവത്തതി. വചസി കുസലോ സക്കോ ദേവരാജാ തം വിസേസം തേനേവ പുബ്ബം ഉപനയാപേന്തോ ഉപലാപനവസേന ‘‘തുമ്ഹേ ഖ്വേത്ഥാ’’തിആദിമാഹ. പുബ്ബദേവാതി സക്കപമുഖായ ദേവപരിസായ ലോകേ പുബ്ബേവ ഉപ്പന്നത്താ ‘‘പുബ്ബദേവാ’’തി പസംസവചനം. വേപചിത്തിം സന്ധായ ‘‘തുമ്ഹേ’’തി ‘‘പുബ്ബദേവാ’’തി ച വുത്തത്താ ‘‘തുമ്ഹാകം താവ പവേണിആഗതം ഭണഥാ’’തി വുത്തം. ഗാരവട്ഠാനിയത്താ വേപചിത്തിനോ ബഹുവചനപയോഗോ. ദണ്ഡേന അവചാരോ അവചരണം ദണ്ഡാവചരോ, നത്ഥി ഏത്ഥ വുത്തോ ദണ്ഡാവചരോതി അദണ്ഡാവചരാ, സക്കേന വുത്താ ഗാഥായോ.

സുഭാസിതജയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. കുലാവകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൨. രഥസദ്ദോതി രഥാലങ്കാരഭൂതാനം കിങ്കിണികജാലാദീനം സദ്ദോ. തഥാ ധജസദ്ദോ. ആജാനീയസദ്ദോതി ആജാനീയാനം ഹസിതസദ്ദോ ച. കരുണാസമാവജ്ജിതഹദയോതി പാണാനം അനുപരോധേന പണാമിതചിത്തോ. ഈസാമുഖേനാതി രഥകപ്പരമുഖേന. പുഞ്ഞപച്ചയനിബ്ബത്തോതി ഉളാരം സുവിപുലം പുഞ്ഞം പച്ചയം കത്വാ നിബ്ബത്തോ. ന സജ്ജതി കത്ഥചി അപ്പടിഘട്ടനേന ഗച്ഛന്തോ. സിമ്ബലിവനേനാതി സിമ്ബലിവനമജ്ഝേന. വിഭഗ്ഗം നിമ്മഥിതന്തി ഇതോ ചിതോ വിഭഗ്ഗഞ്ചേവ നിരവസേസതോ മഥിതഞ്ച ഹോതി.

കുലാവകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. നദുബ്ഭിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൩. സുപച്ചത്ഥികോതി സുട്ഠു അതിവിയ പച്ചത്ഥികോ പടിസത്തു. ഗഹിതോസീതി ദേവപാസേന ബന്ധിത്വാ ഗഹിതോ അസി. ബദ്ധോവ അഹോസി സക്കസ്സ പുഞ്ഞാനുഭാവേന. ചേതിയരാജാ കിര ഇമസ്മിം കപ്പേ തതോ പുബ്ബേ കേനചി അവുത്തപുബ്ബം ഖരമുസാവാദം അഭാസി, താവദേവ വിരജ്ഝിത്വാ മഹാപഥവിയാ വിവരേ ദിനേ നിപതിത്വാ അവീചിഅഗ്ഗിജാലാനമിന്ദനമഹോസി. തം സന്ധായ വുത്തം ‘‘ചേതിയരഞ്ഞോ പാപം സന്ധായാ’’തി. മഹാപാപാനീതി മഹന്താനി ഗരുതരാനി പാപാനി. തഥാ ഹി വേപചിത്തിനോ സപഥകരണേ നിദസ്സനഭാവേന ഏതാനി അട്ഠകഥായം ആഗതാനീതി.

നദുബ്ഭിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. വേരോചനഅസുരിന്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൪. ദ്വാരപാലരൂപകാനി വിയാതി ദ്വാരപാലാകാരേന കതപടിമായോ വിയ. വായമേഥേവ, ന അന്തരാ സംകോചം ആപജ്ജേയ്യാതി അധിപ്പായോ. നിപ്ഫന്നസോഭനേസൂതി നിപ്ഫന്നഭാവേന സുന്ദരേസു. സബ്ബേ ഹി അനിപ്ഫന്നാ അത്ഥാ ന സോഭന്തി. കിച്ചജാതാതി വിപ്പകതഭാവേന സഞ്ജാതകിച്ചാ. അകിച്ചജാതോതി അസഞ്ജാതകിച്ചോ കിച്ചരഹിതോ നാമ നത്ഥി ഗമനട്ഠിതസയനനിസജ്ജാദിവസേന ഉപ്പജ്ജനകദുക്ഖവിനോദനഭാവതോ. സംയോഗപരമാത്വേവ സമ്ഭോഗാതി ഇമേസം സത്താനം സംഭുഞ്ജിതബ്ബവത്ഥൂനി നാമ പകതിയാ വിരോധസീലാനിപി അസംയോഗേന വാ അസുന്ദരാനിപി, താനി അഭിസങ്ഖരണപചനസംയോജനപരമാനി വേദിതബ്ബാനി തഥാ സതി സമ്ഭോഗാരഹഭാവൂപഗമനതോ. തേനാഹ ‘‘പാരിവാസികഓദനാദീനീ’’തിആദി. ഉണ്ഹാപേത്വാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബയുത്തേ പരിഭജ്ജിത്വാതി അധിപ്പായോ.

വേരോചനഅസുരിന്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. അരഞ്ഞായതനഇസിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൫. ജാമാതികാ വുച്ചതി ധീതുപതി, സസുരോ ഭരിയായ പിതാ, തസ്മാ ഇമേ അന്തരവത്തിനോ ദ്വേ ജനാ സക്കവേപചിത്തിനോ സുജായ വസേന ജാമാതികസസുരാ. ‘‘ചിരദിക്ഖിതാന’’ന്തി ദിക്ഖിത്വാ പബ്ബജിത്വാ ചിരകാലാനം വതസമാദാനവസേന ഇതോ ബാഹിരകാനം പബ്ബജിതാനന്തി ആഹ ‘‘ചിരസമാദിന്നവതാന’’ന്തി. ഇതോ പടിക്കമാതി ഇതോ യഥാഠിതട്ഠാനതോ അപേഹി അപക്കമ. ന പടിക്കൂലസഞ്ഞിനോ ഗുണേ ഗാരവയോഗതോ. ദേവാ ഹി യേഭുയ്യേന ‘‘മയം പുബ്ബേ ഗുണവന്തേ പയിരുപാസിത്വാ തേസം ഓവാദേ ഠത്വാ പുഞ്ഞാനി ഉപചിനിത്വാ ഇധൂപപന്നാ’’തി ഗുണവന്തേസു ആദരഭാവം ഉപട്ഠപേന്തി.

അരഞ്ഞായതനഇസിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സമുദ്ദകസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൬. ചക്കവാളമഹാസമുദ്ദപിട്ഠിയന്തി ചക്കവാളപബ്ബതപാദസമന്താ മഹാസമുദ്ദതീരപിട്ഠിയം. യഥേവ സിനേരുസമീപേ മഹാസമുദ്ദോ അനുപുബ്ബനിന്നോ അനുപുബ്ബപോണോ അനുപുബ്ബപബ്ഭാരോ, ഏവം യേഭുയ്യേന ചക്കവാളപാദസമീപേപി. തേനാഹ ‘‘രജതപട്ടവണ്ണേ വാലുകപുലിനേ’’തി. വുത്തപ്പകാരാസൂതി അനന്തരസുത്തേ വുത്തപ്പകാരാസു. അസ്സമപദേനാതി അസ്സമപദവേമജ്ഝേന. ഏവം ചിന്തയിംസൂതി ‘‘യം നൂന മയ’’ന്തിആദിനാ യഥാ പാളിയം ആഗതം, ഏവം മന്തയിംസു.

ഇച്ഛിതകരോതി യദിച്ഛിതകരണം. ദുട്ഠാനന്തി ദുരാസയാനം. തേ പന ദുട്ഠജ്ഝാസയാ വിരുദ്ധാ ഹോന്തീതി ആഹ ‘‘ദുട്ഠാനം വിരുദ്ധാന’’ന്തി. പവുത്തന്തി ബീജം സന്ധായ വപിതം. തേനാഹ ‘‘ഖേത്തേ പതിട്ഠാപിത’’ന്തി.

സായമാസഭത്തന്തി സായം അസിതബ്ബഭോജനം. യഥാവാരം ഭക്ഖിതമേതം ദേവാനം വിയ സുഖുമം ഗുരുവാസഞ്ച ന ഹോതീതി ‘‘ഭത്ത’’ന്തി വുത്തം. ഗേലഞ്ഞജാതന്തി സഞ്ജാതഗേലഞ്ഞം. വേപതീതി കമ്പതി പവേധതി.

സമുദ്ദകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

പഠമവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

൧. വതപദസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൭. സമാദാതബ്ബതോ വതാനി, അഞ്ഞമഞ്ഞം അസങ്കരസഭാവേന പബ്ബജിതബ്ബതോ പദാനി, തതോ ഏവ അസംകിണ്ണഭാഗാതി കത്വാ ‘‘വതകോട്ഠാസാനീ’’തി വുത്തം. സമത്താനീതി പുഞ്ഞവിസേസതായ പുജ്ജഭവഫലനിബ്ബത്തനേന കിത്തിസഞ്ഞാനേന ച സമം അത്താനി സമത്താനി. പരിപുണ്ണാനീതി അഖണ്ഡാദിഭാവേന സബ്ബസോ പുണ്ണാനി. സമാദിന്നാനീതി തത്ഥ സക്കച്ചകാരിതായ സമ്മാ ആദിന്നാനി. മാതുലാനീതി പിതുഭഗിനീ, ന യാ കാചി മാതുലസ്സ ഭരിയാ കുലജേട്ഠകാനം അധിപ്പേതത്താ, ഭരിയാപി വാ മാതുലസമ്ബന്ധതോ ഗഹേതബ്ബാ, തഥാ സതി മഹാപിതുഭരിയാദീനമ്പി സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ.

ആദി-സദ്ദേന ജേട്ഠഭഗിനീനം സങ്ഗഹോ. അപചിതികാരകോതി തേസം പച്ചുട്ഠാനകരോ. യോ കോചി ദദന്തോപി സാപേക്ഖോ ദേതി, സോ മുത്തചാഗോ ന ഹോതി, അയം പന ന ഏവന്തി ‘‘മുത്തചാഗോ ഹോതീ’’തി വുത്തം. വിസ്സട്ഠചാഗോതി നിരപേക്ഖപരിച്ചാഗോതി അത്ഥോ. യഥാ പാണാതിപാതബഹുലോ ‘‘ലോഹിതപാണീ’’തി വുച്ചതി, തഥാ ദാനബഹുലോ ‘‘പയതപാണീ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘ദേയ്യധമ്മദാനത്ഥായ സദാ ധോതഹത്ഥോ’’തി. വോസ്സഗ്ഗരതോതി ദേയ്യധമ്മസ്സ പരിച്ചജനേ അഭിരതോ. പരേഹി യാചിതബ്ബാരഹോതി പരേഹി യാചിതും യുത്തോ ഇച്ഛിതസ്സ അത്ഥസ്സ താവദേവ വിസ്സജ്ജനതോ. ദാനേനേവ യുത്തോതി സബ്ബകാലം ദാനേനേവ യുത്തോ അഭിണ്ഹം പവത്തമഹാദാനത്താ. ദാനേ ച സംവിഭാഗേ ചാതി പരസ്സ സമ്പുണ്ണം കത്വാ പരിച്ചജനസങ്ഖാതേ ദാനേ ച അത്തനാ പരിഭുഞ്ജിതബ്ബതോ സംവിഭജനസങ്ഖാതേ സംവിഭാഗേ ച രതോ അഭിരതോ.

വതപദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൨. സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൮. മനുസ്സഭൂതോതി മനുസ്സേസു ഭൂതോ, മനുസ്സത്തം വാ പത്തോ. ആവസഥന്തി നിവാസട്ഠാനം കാരേത്വാ അദാസി, തസ്മാ വാസം അദാസീതി വാസവോ. അത്ഥ-സദ്ദോ ഇധ കാരണപരിയായോതി ആഹ ‘‘സഹസ്സമ്പി കാരണാന’’ന്തി. സ്വായമത്ഥോ ഹേട്ഠാ വിഭാവിതോവ. വിനിച്ഛിനതി, തസ്മാ സഹസ്സം പഞ്ഞാഅക്ഖീനി ഏതസ്സാതി സഹസ്സക്ഖോ. മഘം വുച്ചതി ധനം, തം പന സദ്ധാസങ്ഖാതം മഘം അസ്സ അത്ഥീതി മഘവാ. പുരേ ദാനം ദദാതീതി പുരിന്ദദോ അനുനാസികലോപം അകത്വാ. പുഞ്ഞാനി കാതും സക്കോതീതി സക്കോ.

സക്കനാമസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ

൨൫൯. സോതി സക്കോ ദേവരാജാ. ബഹുവചനേ വത്തബ്ബേ ഏകവചനം വുത്തം. വുച്ചതീതി വചനം, അത്ഥോ. തസ്മാ ബഹുവചനേതി ബഹുമ്ഹി അത്ഥേതി അത്ഥോ. യഥാ പടിപജ്ജന്തോ അനുക്കമേന തേ ധമ്മേ സമാദിയിത്വാ സക്കോ സക്കത്തം അജ്ഝഗാ, തം പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘സക്കോ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അനന്തരേതി സക്കഭാവസ്സ അതീതാനന്തരേ അത്തഭാവേ. തം സബ്ബന്തി സക്കസ്സ മഘമാണവകാലേ സമ്മാപടിപത്തിം, തായ സക്കഭാവൂപഗമനഞ്ചാതി തം സബ്ബം. വുത്തോ, തസ്മാ തത്ഥ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബോതി അധിപ്പായോ.

മഹാലിസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. ദലിദ്ദസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൦. മനുസ്സദലിദ്ദോതി മനുസ്സേസു ദുഗ്ഗതോ. മനുസ്സകാരുഞ്ഞതന്തി മനുസ്സേസു പരമനിഹീനതം. മനുസ്സകപണോതി മനുസ്സേസു വാ പരമനിഹീനോ. തസ്മിം ഠാനേതി തസ്സ ദേവപുത്തസ്സ തസ്മിം ഉപ്പജ്ജനട്ഠാനേ. ലാമകതോ ചിന്തേന്തീതി തസ്സ പുരിമവത്ഥും നിസ്സായ ഹീനതോ ചിന്തേന്തി. കഥേന്തീതി തമേവ പരേസം കഥേന്തി. വിത്ഥാരേന്തീതി വുത്തമത്ഥം വിത്ഥാരികം കരോന്തി. സബ്ബദാ പരിച്ഛിജ്ജ പരിവാരസമ്പന്നോ ഹുത്വാ അഡ്ഢട്ഠരതനേ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ മഹച്ചരാജാനുഭാവേന നിസിന്നത്താ ജനകായേന സമുല്ലോകിയമാനോ. അവലമ്ബന്തീതി ഓലമ്ബന്തി. വന്ദനമത്തം വാ നാഹോസി, അഞ്ഞദത്ഥു പച്ചേകബുദ്ധതോ അത്തനോ സമാനാദരകിരിയം പച്ചാസീസതി. തേന വുത്തം ‘‘സോ’’തിആദി. ക്വായന്തി കോ അയന്തി ബ്യാപന്നവസേന വദതി. കാളരത്തേഹി സുത്തേഹി സിബ്ബിതത്താ വണ്ണവികാരം ദിസ്വാ ‘‘കുട്ഠിചീവരാനി പാരുതോ’’തി ആഹ. മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തിത്വാ മഹാദുക്ഖം പച്ചനുഭോതി. തദനുരൂപപാപകമ്മസ്സ വിപാകാവസേസേന ലദ്ധോകാസേന രാജഗഹേ…പേ… പടിസന്ധിം ഗണ്ഹി. കാമഞ്ച ഏത്ഥ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണം കുസലകമ്മേനേവ, തസ്സ പന അകുസലകമ്മസ്സ വിപാകിനോ ബലവഭാവതോ വുത്തം ‘‘വിപാകാവസേസേനാ’’തി. തേനാഹ ‘‘ഗഹിതകാലതോ…പേ… നിക്ഖന്തോ’’തി. ഭിക്ഖായ ചരിതും സമത്ഥകാലതോ പട്ഠായ രോഗസ്സ ബലവതായ മംസാനി…പേ… പതന്തി. ഞാണം പേസേത്വാതി വിപസ്സനാപടിപാടിയാ ഭാവനാഞാണം നിബ്ബാനം പടിപേസേത്വാ പവത്തേത്വാ. ഇന്ദ്രിയാനം പരിപക്കത്താ സത്ഥു ദേസനാവിലാസേന സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠിതോ. ചുമ്ബടന്തി പാദചുമ്ബടം. കുട്ഠിനോ ഹി സകലപാദതലം മാ രുജീതി ചുമ്ബടം കത്വാ തം പാദതലേ ബന്ധിത്വാ ഗച്ഛന്തി, മത്തികപാതിം ഭിന്ദിത്വാ വിയ തഥാ നിഹീനമനുസ്സത്തഭാവതോ ചവിത്വാ സുവണ്ണപാതിം പടിലഭന്തോ വിയ ദേവത്തഭാവം ഗണ്ഹന്തോ ചുതിചിത്തതോ ദുതിയചിത്തവാരേ ആദാനചിത്തക്ഖണേ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തോ.

മഗ്ഗേനാഗതാതി മഗ്ഗാധിഗമനേന ആഗതാ ഉപ്പന്നാ. അരിയകന്തസീലന്തി അരിയാനം കന്തം മനാപം മനോരമം സീലധമ്മം. അരിയാനം അധിചിത്തഅധിപഞ്ഞാസിക്ഖാ വിയ അധിസീലസിക്ഖാപി സബ്ബാ അതിവിയ കന്താ ഏവാതി ആഹ ‘‘കിഞ്ചാപീ’’തിആദി. ഇമസ്മിം പനത്ഥേതി ഇമസ്മിം സോതാപന്നസ്സ ഭവസങ്ഖാതേ അത്ഥേ നിദ്ധാരേത്വാ വുച്ചമാനേ. പഞ്ചസീലമ്പി യസ്മാ ദിട്ഠി വിയ ഭവന്തരേപി അപ്പഹീനം.

ദലിദ്ദസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. രാമണേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൧. ആരമന്തി ഏത്ഥ സത്താതി ആരാമാ, മനോരമാ ഉപവനാദയോ. തേ ഏവ ചേതേന്തി ഏത്ഥ സദ്ധായ അത്തനോ പീതിസോമനസ്സം സന്ധഹന്തീതി ചേതിയാതി ച വുച്ചന്തി. മനുസ്സരമണീയഭാവസ്സാതി മനുസ്സാനം ആരമണീയഭാവസ്സ. തസ്സ പന സീലാദിഗുണവസേന അചിന്തേയ്യാപരിമേയ്യാനുഭാവതാപി ഹോതീതി ഭഗവാ ‘‘നാഗ്ഘന്തി സോളസി’’ന്തി അവോച. അചേതനായ ഭൂമിയാ രമണീയതാ നാമ ഗുണവിസിട്ഠാനം അരിയാനം സേവനവസേന വേദിതബ്ബാതി വുത്തം ‘‘ഇദാനി…പേ… ഗാമേ വാതിആദിമാഹാ’’തി.

രാമണേയ്യകസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൬. യജമാനസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൨. യജന്താനന്തി ദക്ഖിണേയ്യം ഉദ്ദിസ്സ ദേന്താനം. അട്ഠുപ്പത്തികോ സുത്തനിക്ഖേപോതി ദസ്സേത്വാ അത്ഥവണ്ണനം കാതും ‘‘തദാ കിരാ’’തിആദി വുത്തം. അഗ്ഗന്തി സേട്ഠം. തേഹി തേഹി വാ യഥാലദ്ധസപ്പിആദയോ മാ നസ്സന്തു, അഗ്ഗഭാവേന ഗഹിതാനി സപ്പിആദീനി കേവലം അഗ്ഗിമ്ഹി ഝാപനേന, ദേവാ മനുസ്സാ മിച്ഛാഗാഹേന മാ നസ്സന്തു. തക്കേനാതി തക്കമത്തേന. ‘‘കഥേമാ’’തി അമ്ഹേ മഞ്ഞഥ, ഇദാനി പസ്സഥ, പച്ചക്ഖതോ അയം വോ…പേ… ആഗച്ഛതീതി ആഹംസൂതി യോജനാ.

ഉപധിവിപാകന്തി ഉപധീസു വാ വിപച്ചതി, ഉപധയോ വാ വിപാകാ ഏതസ്സാതി ഉപധിവിപാകം. വിപ്ഫാരവന്തം ഹോതി വിപുലപക്ഖതായ. ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ അദംസു ‘‘സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന മഹാബ്രഹ്മുനാ ച ഏവം ഓവാദോ ദിന്നോ’’തി.

യജമാനസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൭. ബുദ്ധവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൩. ഉട്ഠഹാതി ഉട്ഠാനം കായികവീരിയം കരോഹി. തേനാഹ ‘‘വിചര, ലോകേ’’തി. ചേതസികവീരിയം പന ഭഗവതാ മത്ഥകം പാപിതമേവ. തേനാഹ ‘‘വിജിതസങ്ഗാമാ’’തി. ദ്വാദസയോജനികസ്സ ഉച്ചഭാവേന. വിത്ഥാരതോ പന ആയാമതോ ച അനേകയോജനസതസഹസ്സപരിമാണചക്കവാളം അതിബ്യാപേത്വാ ഠിതസ്സ. പന്നഭാരാതി പാതിതഭാര. നിക്ഖേപിതബ്ബതോ ഭാരാതി ആഹ ‘‘ഓരോപിതഖന്ധാ’’തിആദി. തേ ഹി തംസമങ്ഗിനോ പുഗ്ഗലസ്സ സമ്പാതനട്ഠേന ഭാരാ നാമ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘ഭാരാ ഹവേ പഞ്ചക്ഖന്ധാ’’തി (സം. നി. ൩.൨൨). തദേകദേസാ ച കിലേസാഭിസങ്ഖാരാ. പന്നരസായ പുണ്ണമായ രത്തിന്തി യഥാ പന്നരസപുണ്ണമായ രത്തിയം പരിപുണ്ണകാലേ ഉപക്കിലേസവിമുത്തോ ചന്ദോ സോഭതി, ഏവം തവ ചിത്തം സബ്ബസോ ഉപക്കിലേസവിമുത്തം സോഭതീതി അധിപ്പായോ.

ബുദ്ധവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൮. ഗഹട്ഠവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൪. പുഥുദ്ദിസാതി ബഹുദിസാ. കാ പന താതി ആഹ ‘‘ചതസ്സോ ദിസാ ചതസ്സോ അനുദിസാ ചാ’’തി. അനുദിസാഗഹണേന ചേത്ഥ ഉദ്ധം അധോപി ഗയ്ഹതീതി ച ദസ്സേതി. ഭൂമിവാസിനോതി ഭൂമിപടിബദ്ധവുത്തിനോ. ഏതേന രുക്ഖപബ്ബതനിവാസിനോപി ഗഹിതാ ഹോന്തി. ചിരരത്തസമാഹിതചിത്തേതി ഉപചാരപ്പനാഝാനാനി ഉപ്പാദേത്വാ അപരിഹീനജ്ഝാനതായ ചിരകാലം സമാഹിതചിത്തേ. ആപാണകോടികന്തി ജീവിതപരിയന്തം യാവജീവം. ഏവമാദീതി ആദി-സദ്ദേന അവസേസപുഞ്ഞകിരിയവത്ഥൂനി സങ്ഗണ്ഹാതി. നിച്ചസീലവസേന പഞ്ചഹി, നിയമസീലവസേന ദസഹി. പി-സദ്ദേന തതോ കതിപയേഹി ഉപോസഥസീലവസേന അട്ഠഹിപീതി ദസ്സേതി. ധമ്മികേഹീതി ധമ്മതോ അനപേതേഹി. പമുഖോതി പമോക്ഖോ.

ഗഹട്ഠവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൯. സത്ഥാരവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൫. ബ്രഹ്മജാണുകോതി ദക്ഖിണജാണുമണ്ഡലം പഥവിയം ഠപേത്വാ വന്ദമാനോ ബ്രഹ്മജാണുകോ നാമ തഥാഭൂതോ ഹുത്വാ. യജിതബ്ബതോ യക്ഖോ, പൂജനീയോ. ഏവം പൂജാവിസേസയോഗതോ സക്കോതി ആഹ ‘‘സോ യക്ഖോതി സോ സക്കോ’’തി. സക്കസ്സ നമക്കാരഭാജനഭൂതഞ്ഹി പുച്ഛന്തോ മാതലി ‘‘കോ നാമ സോ യക്ഖോ’’തി ആഹ. ഗുണനേമിത്തകേഹീതി ഗുണഹേതുകേഹി അനന്താനി ഹി ബുദ്ധാനം നാമാനി, താനി ച ഖോ സബ്ബാനിപി ഗുണനേമിത്തകാനേവ. അനന്തഗുണത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘അസങ്ഖ്യേയ്യാനി നാമാനി, സഗുണേന മഹേസിനോ;

ഗുണേന നാമമുദ്ധേയ്യം, അപി നാമസഹസ്സതോ’’തി. –

തസ്മാ അനോമനാമന്തി പരിപുണ്ണഗുണനാമന്തി അത്ഥോ. സമതിക്കമേനാതി സമ്മാ സമുച്ഛിന്ദനവസേന അതിക്കമനേന. കിലേസാരീനം അപേതചയോതി അപചയോ, സോ ആരമിതബ്ബട്ഠേന ആരാമോ ഏതേസന്തി അപചയാരാമാ. തേനാഹ ‘‘വട്ടവിദ്ധംസനേ രതാ’’തി.

സത്ഥാരവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൧൦. സങ്ഘവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൬. പൂതിമ്ഹി ദേഹേ മാതു സരീരേ സയനതോ, അത്തനോ ഏവ വാ പൂതിദേഹം സരീരം തസ്മിം ഠിതതായ അവത്ഥരിത്വാ സയനതോ പൂതിദേഹസയാതി യോജനാ. കുണപമ്ഹേതേതി ഏതേ മനുസ്സാ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലേ മാതുകുച്ഛിസങ്ഖാതേ കുണപസ്മിം ദസ മാസേ നിമുഗ്ഗാ. തേസം കിന്നാമ ത്വം പിഹയസീതി യോജനാ. ഏതേസം ഏതം വിഹയാമീതി ഏതേസം ഇസീനം ഏതം സമ്മാപടിപത്തിം വിഹയാമി. ഇദാനി തം പടിപത്തിം ദസ്സേതും ‘‘ന തേ സം കോട്ഠേ ഓപേന്തീ’’തി വുത്തം. ധഞ്ഞം കോട്ഠേ ന പക്ഖിപന്തി പക്ഖിപിതബ്ബസ്സ ച അഭാവതോ. തേനാഹ ‘‘ന ഹി ഏതേസം ധഞ്ഞ’’ന്തി. പരേസം നിട്ഠിതന്തി പരേസം ഗഹിതം സന്തകം തേസം പാകായ നിട്ഠിതം. ഭിക്ഖാചാരവത്തേനാതി പിണ്ഡാചരിയായ. ഏസമാനാ പരിയേസന്താ. ഏവം പരിയിട്ഠേന. യാപേന്തി, ന ഏസന്തി അനേസനം. സുസമാദിന്നസുന്ദരവതാതി സുട്ഠു സമാദിന്നസോഭനവതാ.

ഏവം സുഭാസിതഭാസിനോതി ഗന്ഥധുരവിപസ്സനാധുരാനം വസേന ഗുണപരിമാണസുഭാസിതസ്സേവ ഭാസനസീലാ. അരിയേന തുണ്ഹീഭൂതേന തുണ്ഹീഭൂതാ. തതോ ഏവ മനസ്സ സാതിസയം സമഞ്ചരാ. ഗഹിതദണ്ഡേസു പരാമാസാദിപയുത്തേസു ദണ്ഡാദാനാദിഹേതു ഉപ്പജ്ജനകകിലേസപരിളാഹാഭാവതോ നിബ്ബുതാ. തേനാഹ ‘‘വിസ്സട്ഠദണ്ഡാ’’തി. സാദാനേസൂതി സഭവാദാനേസു. അനാദാനാതി തബ്ബിരഹിതാ. തേനാഹ ‘‘ഭവയോനീ’’തിആദി.

സങ്ഘവന്ദനാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

ദുതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. തതിയവഗ്ഗോ

൧. ഛേത്വാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൭. വുത്തത്ഥമേവ ഹേട്ഠാ ദേവപുത്തസംയുത്തവണ്ണനായം.

ഛേത്വാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. ദുബ്ബണ്ണിയസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൮. ദുബ്ബണ്ണോ ദുദ്ദസികോ വിരൂപവണ്ണോ. ഓകോടിമകോതി രസ്സഭാവേന അവരകോടിമകോ. സക്കേന ഗഹിതനാമമേവേതം, ന പന സോ തഥാരൂപോ കോചി യക്ഖോ. തേനാഹ ‘‘ഏകോ രൂപാവചരബ്രഹ്മാ’’തി. യദി ഏവം കസ്മാ സോ തഥാരൂപോ ഹുത്വാ ആഗതോതി ആഹ ‘‘സക്കോ കിരാ’’തി. കഥം പനേത്ഥ ഞായതി ‘‘സോ ഏകോ രൂപാവചരബ്രഹ്മാ, ന പനേസോ അവരുദ്ധകയക്ഖോ’’തി യുത്തിം ദസ്സേന്തോ ‘‘അവരുദ്ധകയക്ഖാ പനാ’’തിആദിമാഹ. ദേവാനം വചനം സുത്വാ. ഫരുസേനാതി ഫരുസസമാചാരേന. ‘‘കോ നാമ മയ്ഹം ആസനേ സന്നിസിന്നോ’’തി അക്ഖന്തിം അനുപ്പാദേന്തോ ഖന്തിയം ഠത്വാ. ബലവചിത്തീകാരന്തി ഗരുതരം സക്കാരബഹുമാനം. നീചവുത്തിയാതി പരമനിപച്ചകാരേ സുവൂപസമനേ ച ദസ്സിയമാനേ. സക്കസ്സ തായ ഏവ ആചാരസമ്പത്തിയാ സക്കാസനേ ഠാതും, അത്തനോ ച ആവികാതും അസക്കോന്തോ അന്തരധായി. ഉപഹതചിത്തോമ്ഹീതി ഖന്തിമേത്താനുദ്ദയാസബ്ഭാവതോ പരസ്മിം ഉപഹതചിത്തോമ്ഹീതി സക്കോ അത്തനോ സഭാവം വദതി. കോധവസേ വത്തേതുന്തി കോധേന അത്തനോ വസേ നിബ്ബത്തേതും ന സുകരോമ്ഹി, അഥ ഖോ കോധം മയ്ഹം വസേ ന വത്തേമീതി അധിപ്പായോ. ചിരം ന കുജ്ഝാമീതി യദി മേ കദാചി കോധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, തം കോധം അനുവത്തേന്തോ ചിരകാലം ന കുജ്ഝാമി. ന ഉപനയ്ഹാമീതി അന്തോ സചേ മേ കോധോ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഖിപ്പമേവ ച നം പടിവിനേയ്യന്തി തം മേ പുബ്ബേവ വതം പരിപൂരിതം.

ദുബ്ബണ്ണിയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൩. സമ്ബരിമായാസുത്തവണ്ണനാ

൨൬൯. ആബാധികോതി ആബാധോ അസ്സ അത്ഥീതി ആബാധികോ. വാചേസീതി സിക്ഖാപേസി. സമ്ബരോ നാമ അസുരമായായ ആദിപുരിസോ പുരാതനോ അസുരിന്ദോ. തം സന്ധായാഹ ‘‘യഥാ സമ്ബരോ’’തിആദി. ഏവം പച്ചതി അഞ്ഞോപി മായാവീ മായം പയോജേത്വാ. ഉപവാദന്തരായോ നാമ ഖമാപനേ സതി വിഗച്ഛതി, പാകതികമേവ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ഏവമസ്സ ഫാസു ഭവേയ്യാ’’തി. തേനാതി വേപചിത്തിനാ സമ്ബരവിജ്ജായ അദാനേന വഞ്ചിതത്താ. തഥാ അകത്വാതി ഇസീനം സന്തികം നേത്വാ ഖമാപനവസേന കാതബ്ബം അകത്വാ.

സമ്ബരിമായാസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൪. അച്ചയസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൦. സമ്പയോജേസുന്തി അഞ്ഞമഞ്ഞം വാചസികം ഫരുസം പയോജേസും. തേനാഹ ‘‘കലഹം അകംസൂ’’തി, വിവാദം അകംസൂതി അത്ഥോ. അതിക്കമ്മവചനന്തി വചീസംവരം അതിക്കമിത്വാ വചനം. യസ്മാ അച്ചയേ ദേസിയമാനേ തം ഖീണയതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഖമമാനസ്സ ഖമനം പടിഗ്ഗണ്ഹതോ, തസ്മാ വുത്തം ‘‘നപ്പടിഗണ്ഹാതീതി ന ഖമതീ’’തി. തുമ്ഹാകം വസേ വത്തതു, വിസേവിതം അകത്വാ യഥാകാമകരണീയോ ഹോതു. മിത്തധമ്മോ ഇധ ഉത്തരപദലോപേന ‘‘മിത്തോ’’തി വുത്തോതി ആഹ ‘‘മിത്തധമ്മേ’’തി. കരണവചനന്തി ‘‘മിത്തേഹീ’’തി കരണവചനം ഭുമ്മത്ഥേ. തേനാഹ ‘‘മിത്തേസൂ’’തി. യഥാ നിബ്ബത്തസഭാവസ്സ ഭാവതോ അഞ്ഞഥത്തം ജരാ, ഏവം മിത്തഭാവതോ വുത്തവിപരിയായോ അമിത്തധമ്മോ ജരാപരിയായേന വുത്തോ. അഗാരയ്ഹം അനവജ്ജം സബ്ബസോ പഹീനകിലേസം. തേനാഹ ‘‘ഖീണാസവപുഗ്ഗല’’ന്തി.

അച്ചയസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

൫. അക്കോധസുത്തവണ്ണനാ

൨൭൧. കോധോ തുമ്ഹേ മാ അഭിഭവീതി ഏത്ഥ കോധേന അനഭിഭവനീയത്തം ഖന്തിമേത്താകരുണാദിതപ്പടിപക്ഖധമ്മപരിബ്രൂഹനേന. തഥാ ഹി തംസമങ്ഗിനോ കോധോ അഭിഭുയ്യതീതി ആഹ ‘‘തുമ്ഹേവ കോധം അഭിഭവഥ. കുജ്ഝന്താനം മാ പടികുജ്ഝിത്ഥാ’’തി. പടിപദാതി ഏസാ പടിപത്തി. മേത്താതി അപ്പനാപ്പത്താ മേത്താ. തദുപചാരോ മേത്താപുബ്ബഭാഗോ. ന വിഹിംസതി കിഞ്ചി ഏതായാതി അവിഹിംസാ. കരുണാതി അപ്പനാപ്പത്തകരുണാ വേദിതബ്ബാ. തദുപചാരോ കരുണാപുബ്ബഭാഗോ. ലാമകജനന്തി ഖന്തിആദീസു യോനിസോമനസികാരാഭാവേന ഗാരയ്ഹസമാചാരസമായോഗേന ച നിഹീനം ജനം. പച്ചയപരിസുദ്ധിയാ കോധോ അഭിമദ്ദമാനോ പുഗ്ഗലം അഭിമദ്ദതി, തസ്സ സോ പടിസങ്ഖാനഭാവനാബലേഹി സമ്മദേവ പഹാതബ്ബോതി.

അക്കോധസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

തതിയവഗ്ഗവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ

സക്കസംയുത്തവണ്ണനായ ലീനത്ഥപ്പകാസനാ സമത്താ.

നിട്ഠിതാ ച സാരത്ഥപ്പകാസിനിയാ

സംയുത്തനികായ-അട്ഠകഥായ സഗാഥാവഗ്ഗവണ്ണനാ.

പഠമോ ഭാഗോ നിട്ഠിതോ.