൯. സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ

൧൯൫. ആനേത്വാ ഹുനിതബ്ബതോ ആഹുതി. സപ്പിമധുപായസാദീഹി അഗ്ഗിം ജുഹോതി ഏത്ഥാതി അഗ്ഗിഹുത്തം, സാധിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. തേനാഹ ‘‘അഗ്യായതന’’ന്തിആദി. സുവിസോധിതോ ചസ്സാതി നിഹീനജാതികാനം അനേന സുട്ഠു വിസോധിതോ ച ഭവേയ്യ. ‘‘മേ’’തി പദം ആനേത്വാ സമ്ബന്ധോ.

അഫലം കരോതീതി ഇതോ പട്ഠായ യാവ ദേമീതി പദം. താവ അനന്തരസുത്തവണ്ണനായ ആഗതസദിസമേവാതി പേയ്യാലവസേന ഠപേസി, ന സപ്പിസങ്ഖാരട്ഠപനം. ഹിമപാതസ്സ ച സീതവാതസ്സ ച പടിബാഹനത്ഥന്തി അകാരണമേതന്തി തം അനാദിയിത്വാ അഞ്ഞമേവ സുകാരണം ദസ്സേതും ‘‘പടിബലോവാ’’തിആദി വുത്തം. സഞ്ജാനിത്വാതി ‘‘നായം ബ്രാഹ്മണോ’’തി സഞ്ജാനിത്വാ.

നീചകേസന്തന്തി രസ്സകേസന്തം. ബ്രാഹ്മണാനം സുദ്ധിഅത്ഥാ സിഖാതി ആഹ ‘‘പവത്തമത്തമ്പി, സിഖം അദിസ്വാ’’തി, ‘‘പരമഹംസപരിക്ഖാദിനാ’’തി കേചി.

അകാരണം ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ ജാതി അദക്ഖിണേയ്യഭാവഹേതൂനം പാപധമ്മാനം അപടിക്ഖേപഭാവതോ. ഏതന്തി സീലാദിഭേദം ചരണം. ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണം അദക്ഖിണേയ്യഭാവകാരകപാപധമ്മാനം തദങ്ഗാദിവസേന പജഹനതോ. അസ്സാതി ബ്രാഹ്മണസ്സ. തമത്ഥന്തി തം ദക്ഖിണേയ്യഭാവസ്സ കാരണതാസങ്ഖാതമത്ഥം ഉപമായ വിഭാവേന്തോ. സാലാദികട്ഠാ ജാതോവാതി സാലാദിവിസുദ്ധകട്ഠാവ ജാതോ. സാപാനദോണിആദിഅവിസുദ്ധകട്ഠാ ജാതോ അഗ്ഗികിച്ചം ന ച ന കരോതി. ഏവന്തി യഥാ അഗ്ഗി യതോ കുതോചി ജാതോപി അഗ്ഗികിച്ചം കരോതിയേവ, ഏവം ചണ്ഡാലകുലാദീസു ജാതോപി ദക്ഖിണേയ്യോ ന ന ഹോതി ഗുണസമ്പദാവസേന അരിയാനം വംസേ പജാതത്താതി ആഹ ‘‘ഗുണസമ്പത്തിയാ ജാതിമാ’’തി. ധിതിയാ ഗുണസമ്പത്തിയാ പമുഖഭാവം ദസ്സേതും ‘‘സോ ഹീ’’തിആദി വുത്തം. തത്ഥ ധിതിയാതി വീരിയേന. തഞ്ഹി അനുപ്പന്നാനം കുസലധമ്മാനം ഉപ്പാദനപരിബ്രൂഹനേഹി തേ ധാരേതി. ഹിരിയാ ദോസേ നിസേധേതി, സമ്മദേവ പാപാനം ജിഗുച്ഛനേ സതി തേസം പവത്തിയാ അവസരോ ഏവ നത്ഥി. മോനധമ്മേന ഞാണസങ്ഖാതേന ഓത്തപ്പധമ്മേന. കാരണാകാരണജാനനകോതി തേസം തേസം ധമ്മാനം യഥാഭൂതം ഠാനം, പാപധമ്മാനം വാ വിപ്പകാരസഭാവട്ഠാനം ജാനനകോ.

പരമത്ഥസച്ചേന നിബ്ബാനേന ആരമ്മണപച്ചയഭൂതേന അരിയമഗ്ഗേന ദന്തോ. ഇന്ദ്രിയദമേനാതി തതോ ഏവ അരിയേന ഇന്ദ്രിയസംവരേന ഉപഗതോ. വിദന്തി തേഹി സച്ചാനീതി വേദാ. മഗ്ഗവേദാനം അന്തന്തി അരിയഫലം. കിലേസാനം അന്തന്തി തേസം അനുപ്പാദനിരോധട്ഠാനം. യഞ്ഞോതി അഗ്ഗഫലം. നിരത്ഥകന്തി അഫലം തേസം അനാഗമനതോ, ആഗതാനമ്പി അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യാഭാവതോ. ജുഹതി ദേതി.

സുയിട്ഠന്തി സുദാനം അഗ്ഗദക്ഖിണേയ്യലാഭേന. സുഹുതന്തി തസ്സേവ വേവചനം. അഥ വാ സുയിട്ഠന്തി സുട്ഠു സമ്മദേവ യിട്ഠം സാരേ ഉപനീതം മമ ഇദം ദേയ്യവത്ഥു. സുഹുതന്തി ഏത്ഥാപി ഏസേവ നയോ.

ഉപഹടമത്തേതി ബ്രാഹ്മണേന ‘‘ഭുഞ്ജതു ഭവ’’ന്തി ഉപനീതമത്തേ. നിബ്ബത്തിതോജമേവാതി സവത്ഥുകം അഗ്ഗഹേത്വാ വത്ഥുതോ വിവേചിതഓജമേവ. തേന തം സുഖുമത്തം ഗതന്തി തം ഹബ്യസേസം സബ്ബസോ സുഖുമഭാവം ഗതന്തി ഓജായ അനോളാരികതായ പുരിമാകാരേനേവ പഞ്ഞായമാനതം സന്ധായ വുത്തം, ന പന ഓജായ ഏവ കേവലായ ഗഹണം സന്ധായ. സാ ഹി അവിനിബ്ഭോഗവുത്തിതായ വിസും ഗണ്ഹിതും ന സക്കാ, തസ്മാ ദേവതാഹിപി സവത്ഥുകാ ഗയ്ഹതി. മനുസ്സാനം വത്ഥൂതി കരജകായമാഹ. ഓളാരികവത്ഥുതായ ദേവാനം വിയ ഗഹണീ ന തിക്ഖാതി ദിബ്ബോജസമ്മിസ്സതായ സമ്മാ പരിണാമം ന ഗച്ഛതി. സുഖുമാപി സമാനാ ദിബ്ബോജാ തേന പായസേന മിസ്സിതാ ഓളാരികസമ്മിസ്സതായ സുഖുമവത്ഥുകാനം ദേവാനം സുഖദാ ന ഹോതീതി ഇമമത്ഥം ദസ്സേതി ‘‘ഗോയൂസേ പനാ’’തിആദിനാ. പരിഭോഗവത്ഥുനോ ഓളാരികതായ വാ ദേവാനം ദുക്കരം സമ്മാ പരിണാമേതും, ദിബ്ബോജായ ഗരുതരഭാവേന മനുസ്സാനം. തേനാഹ ഭഗവാ ‘‘ന ഖ്വാഹ’’ന്തിആദി. സമാപത്തിചിത്തസമുട്ഠിതാ തേജോധാതു ഝാനാനുഭാവസന്തേജിതാ തിക്ഖതരാ ഹോതീതി വുത്തം ‘‘അട്ഠ…പേ… പരിണാമേയ്യാ’’തി. ഭഗവതോ പന സുദ്ധേനേവ പരിണമതീതി വുത്തം ‘‘പാകതികേനേവാ’’തി, ഝാനാനുഭാവപ്പത്തേന ഝാനേന വിനാ സഭാവസിദ്ധേനേവ.

‘‘അപ്പഹരിതേ’’തി ഏത്ഥ അപ്പ-സദ്ദോ ‘‘അപ്പിച്ഛോ’’തിആദീസു വിയ അഭാവത്ഥോതി ആഹ ‘‘അപ്പഹരിതേതി അഹരിതേ’’തി. പാതിസതേപി പായസേ. ന ആലുളതീതി ന ആവിലം ഹോതി. അനാഗന്താവ ഗച്ഛേയ്യ ‘‘അത്തനാപി ന പരിഭുഞ്ജി, അഞ്ഞേസം ന ദാപേസി, കേവലം പായസം നാസേസീ’’തി ദോമനസ്സപ്പത്തോ.

ദാരു സമാദഹാനോതി ദാരുഹരിദ്ദി ദാരുസ്മിം തസ്സ ദഹന്തോ. യദീതിആദി ദാരുഝാപനസ്സ ബഹിദ്ധഭാവസാധനം അസുദ്ധഹേതൂനം പടിപക്ഖാഭാവതോ തസ്സ. ഖന്ധാദീസു കുസലാതി തേസു സഭാവതോ സമുദയതോ അത്ഥങ്ഗമതോ അസ്സാദതോ ആദീനവതോ നിസ്സരണതോ ജാനനതോ ഛേകാ പണ്ഡിതാ. ഞാണജോതിന്തി ഞാണമയം ജോതിം. ജാലേമീതി പജ്ജലിതം കരോമി. നിച്ചം പജ്ജലിതഗ്ഗി സബ്ബത്ഥകമേവ വിഗതസമ്മോഹന്ധകാരതായ ഏകോഭാസഭാവതോ. സബ്ബസോ വിക്ഖേപാഭാവതോ നിച്ചസമാഹിതത്തോ. ഏവം വദതീതി ചരിതം ബ്രഹ്മചരിയം ഗഹേത്വാ ചരാമീതി ഏവം വത്തമാനം വിയ വദതി ആസന്നതം ഹദയേ ഠപേത്വാ.

ഖാരിഭാരോതി ഖാരിഭാരസദിസോ. തേനാഹ ‘‘യഥാ’’തിആദി. ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോതി കാജേ പക്ഖിപിത്വാ ഖന്ധേന വയ്ഹമാനോ. പഥവിയാ സദ്ധിം ഫുസേതി ഭാരസ്സ ഗരുകഭാവേന കാജസ്സ പരിണമനേന. മാനേന അത്തനോ ജാതിആദീനി പഗ്ഗണ്ഹതോ അഞ്ഞസ്സ താനി ന സഹതീതി ആഹ – ‘‘തത്ഥ തത്ഥ ഇസ്സം ഉപ്പാദേന്തോ’’തി, തത്ഥ തത്ഥ ജാതിആദിമാനവത്ഥുസ്മിം ഗരുതരഗ്ഗഹണേന സംസീദേയ്യാതി അധിപ്പായോ. കോധോ ധൂമോതി യഥാപി ഭാസുരോ അഗ്ഗി ധൂമേന ഉപക്കിലിട്ഠോ, ഏവം കോധേന ഉപക്കിലിട്ഠോ. ഞാണഗ്ഗീതി തസ്സ കോധോ ധൂമോ. മുസാവാദോവ മോസവജ്ജം. യഥാ ഞാണേ സതി മുസാവാദോ നത്ഥി, ഏവം മുസാവാദേ സതി ഞാണമ്പീതി തേന തം നിരോധിതം വിയ ഹോതീതി ആഹ – ‘‘മുസാവാദേന പടിച്ഛന്നം ഞാണ’’ന്തി. യഥാ സുജായ വിനാ ബ്രാഹ്മണാനം യാഗോ ന ഇജ്ഝതി, ഏവം പഹൂതജിവ്ഹായ വിനാ സത്ഥു ധമ്മയാഗോ ന ഇജ്ഝതീതി ജിവ്ഹാ സുജാപരിയായാ വുത്താ. ജോതി ഠിയതി ഏത്ഥാതി ജോതിട്ഠാനം വേദി, യം അഗ്ഗികുണ്ഡം. സത്താനം ഹദയം ജോതിട്ഠാനം ഞാണഗ്ഗിനോ തത്ഥ സമുജ്ജലനതോ. അത്താതി ചിത്തം ‘‘ആഹിതോ അഹം മാനോ ഏത്ഥാ’’തി കത്വാ.

ധമ്മോ രഹദോതി അസ്സദ്ധിയാദിആലസിയാഭാവതോ കിലേസമലപക്ഖാലനതോ പരമഗ്ഗിനിബ്ബുതാവഹനതോ അരിയമഗ്ഗധമ്മോ അനാവിലോ രഹദോ. ഹേട്ഠുപരിയവാലുകാതി വിപരിവത്തിതവാലുകാ ഹുത്വാ. ആലുളാതി ആകുലജാതാ. പണ്ഡിതാനം പസത്ഥോതി പണ്ഡിതാനം പുരതോ സേട്ഠോ. സേട്ഠഭാവേന സന്തോ പാസംസോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഭിന്ദതി സമുച്ഛിന്ദതീതി സബ്ഭീതി വുച്ചതി. തേനാഹ ‘‘ഉത്തമട്ഠേനാ’’തി. തഥാ ചാഹ ഭഗവാ ‘‘മഗ്ഗാനട്ഠങ്ഗികോ സേട്ഠോ’’തി (ധ. പ. ൨൭൩).

വചീസച്ചന്തി ഇമിനാ ‘‘ചതുരങ്ഗസമന്നാഗതാ വാചാ സുപരിസുദ്ധാ ഹോതീ’’തി സമ്മാവാചം ദസ്സേതി. സച്ചസംയമപദേഹി ദസ്സിതാ മഗ്ഗധമ്മാ ഇധ ‘‘ധമ്മോ’’തി അധിപ്പേതാതി ആഹ – ‘‘ധമ്മോതി ഇമിനാ…പേ… ദസ്സേതീ’’തി. മഗ്ഗസച്ചം ഗഹിതം അനന്തരഗാഥായ അനേകേഹി വിസേസേത്വാ വുത്തത്താ. അത്ഥതോതി പുബ്ബങ്ഗമത്താദിഅത്ഥതോ. തായ ഹി സകിച്ചം കരോന്തിയാ ഇതരേ സബ്ബേപി തദനുവത്തികാ ഹോന്തി. തഗ്ഗതികത്താതി സമ്മാദിട്ഠിയാ ഉപകാരകഭാവേന തായ സമാനഗതികത്താ. ആരമ്മണഞ്ഹി വിതക്കേനാഹടം പഞ്ഞാ വിചിനിതും സക്കോതി. തഥാ ഹി സോ പഞ്ഞാക്ഖന്ധേന സങ്ഗഹം ഗതോ. ധമ്മോതി സഭാവതോ സമാധി ഗഹിതോ, ഇതരേ ദ്വേ തദുപകാരത്താ. തഥാ ഹി ‘‘ഏവംധമ്മാ തേ ഭഗവന്തോ’’തിആദീസു (ദീ. നി. ൨.൧൩; മ. നി. ൩.൧൯൭; സം. നി. ൫.൩൭൮) സമാധി ‘‘ധമ്മോ’’തി വുത്തോ. പരമത്ഥസച്ചം ഗഹിതം സബ്ബേസം സേട്ഠഭാവതോ. യഥാഹ – ‘‘യാവതാ, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി (ഇതിവു. ൯൦; അ. നി. ൪.൩൪). അത്ഥതോതി തതോ ഏവ പരമത്ഥതോ, അനന്തരം വുച്ചമാനാനം വാ മഗ്ഗധമ്മാനം ആരമ്മണഭാവതോ. പഞ്ചങ്ഗാനി ഗഹിതാനി താസം മഗ്ഗഭാവതോ. തീണി അങ്ഗാനി. ബ്രഹ്മചരിയം നാമാതി ഏതം നിബ്ബാനഗാമി ഉത്തമട്ഠേന മഗ്ഗബ്രഹ്മചരിയം നാമ. മജ്ഝേ സിതാതി ലീനുദ്ധച്ചാദിഅന്തദ്വയവിവജ്ജനേന മജ്ഝേ മജ്ഝിമപടിപദാഭാവനം നിസ്സിതാ. സസ്സതുച്ഛേദഗ്ഗഹണം ഹേത്ഥ പധാനതായ നിദസ്സനമത്തം. സേട്ഠപ്പത്തീതി സേട്ഠഭാവപ്പത്തി. ത-കാരോ പദസന്ധികരോതി ‘‘സ ഉജുഭൂതേസൂ’’തി വത്തബ്ബേ മജ്ഝേ ത-കാരോ പദസന്ധികരോ, ‘‘സ ദുജ്ജുഭൂതേസൂതി കേചി പഠന്തി, തേസം ദ-കാരോ പദസന്ധികരോ. സ-ഇതി സുന്ദരികോ ബ്രാഹ്മണോ വുത്തോതി കത്വാ ആഹ ‘‘സ ത്വ’’ന്തി, സോ ത്വന്തി അത്ഥോ. ധമ്മോ സാരിയോ പരിധാനഭൂതാ അലങ്കാരാ ഏതസ്സാതി ധമ്മസാരീ. അഥ വാ ധമ്മേഹി സാരിതവാതി ധമ്മസാരീ, തേഹി സാരേത്വാ ഠിതവാതി അത്ഥോ. തേനാഹ ‘‘കുസലധമ്മേഹീ’’തിആദി.

സുന്ദരികസുത്തവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.